Leqa e Wai, Vakacaca e Vanua
DAUVOLAVOLA NI YADRA! MAI SIPENI
ERA vakaleqai na veika bula qai levu na ilavo e vakayagataki me tekivu ena ika13 Noveba, 2002, ni a kalamu e wasaliwa na waqa ni usa waiwai na Prestige. E dreve kece na sasaga me kua ni luvu na waqa oqo, ia ni oti e ono na siga—sa tasova e voleka ni 20,000 na tani waiwai—a kamusu rua na waqa qai luvu, rauta ni 200 na kilomita mai na baravi kei Sipeni.
Ni luvu na waqa oqo e sivia e 50,000 na tani waiwai e se usana tu, qai veisiga e tasova tiko mai kina e rauta ni 125 na tani. Era kumukumuni na waiwai ra qai ciri yani e baravi. Na vavaku kei na gaga ni waiwai oqo e vakaleqa sara vakalevu na veika bula.
E vakaleqai ira wale e so era bole mera vakasavasavataka na baravi na kena iboi. Kena ikuri, nira kumukumuni tu e baravi na waiwai oqo sa ra vaka kina na kuluta ra qai kabita matua na veivatu me vaka na drega loaloa. “Oqo e dua na tasova ni waiwai ca duadua ena itukutuku ni veigauna,” e osivaka o Michel Girin, na dairekita ni Centre of Documentation, Research and Experimentation on Accidental Water Pollution.
Sasaga Kaukaua
Vica vata na macawa na nodra lako tiko e wasawasa na dauqoli mera takiva laivi na waiwai sa mai vakacacana tu na nodra iqoliqoli. Era sasaga vakaukaua na dauqoli mera kumuna na waiwai ni bera ni vakaloaloataka nodra baravi qai vakacacana e dua vei ira na iqoliqoli vinaka duadua e vuravura. E so na tagane era takiva ga e ligadra na waiwai. “Sa bau cakacaka oca dina, ia vei keimami na vakaboto lalai, na ka ga oya keimami sa na cakava,” e kaya o Antonio, e dua na dauqoli ena yasayasa oya.
Nira sasaga na dauqoli mera kumuna e wai na waiwai, e vica vata tale ga na udolu na bolecakacaka mai na vanua taucoko o Sipeni era vakasavasavataka na veibaravi. Era vakaisulu vulavula, na kena e dau darami ga vakadua ra qai vakaisala me ubia taucoko na matadra, na kedra irairai e vaka sara ga nira lai valuta na mate veidewavi. Ia e nodra cakacaka ga mera tawana ena vokete na waiwai me kau laivi, sa bau veivakaocai dina. Me vakataki ira na dauqoli, e so na bolecakacaka era takiva laivi ga e ligadra na waiwai sa vakadukara tu na baravi.
Vakacaca Levu
“Au nanuma niu na mate ena levu ni noqu rarawa niu raica ni roba tiko na wavu e Muxía na ua loaloa,” e kaya o Rafael Mouzo, na mea e Corcubión ena vualiku kei Galicia, e vakacacani sara vakaca na kena matasawa. “Na tasova ni waiwai e tara sara ga nodra bula e levu ena neimami tauni.”
Ka ni rarawa, ni waiwai a vakacacana sara vakaca na lomaniba levu (national park), vou qai rairai totoka na Las Islas Atlánticas (Atlantic Islands) e Sipeni. Ni bera nira vakacacani e lima na yanuyanu oqo ena baravi kei Galicia, e levu na qele ni manumanu vuka ni waitui era dau vakasova kina. E vutucoqa tale ga ena veika bula ni waitui na kena yamotu voleka.
Ena itekivu ni Tiseba, e 95 na pasede ni baravi e donuya na lomaniba levu oqo e sa vakadukai tu ena waiwai. Era vatavatairalagotaka na dau vakadikeva na manumanu vuka nira na vakaleqai e rauta ni 100,000 na manumanu vuka. O ira tale mada ga na daununu era raica e dua na iwase levu ni waiwai nira sa cevata tu ena botonisauloa qai vakacacana na ka bula e waitui.
E kaya o Jay Holcomb, a tuvanaka e dua na vanua mera vakabulai kina na manumanu vuka: “Era mate vakalevu na manumanu vuka nira luvu se curumi batabata. E curuma na tabadra na waiwai, sa sega nira veiraurautaka kina na katakata kei na batabata e gadreva na yagodra. Kena ikuri, e dreti ira sobu na bi ni waiwai, me vaka na isulu sa lubetu e rawa ni vakaluvuca na dauqalo. . . . E vakavu marau dina nira bula rawa e so na manumanu vuka, veitalia ke ra mani vica ga.”
‘Na Vakacalaka Nakiti’
E vakanuinui na vuravura ena waiwai ni rawati kina na bula, ia me kua ni kania vakalevu na ilavo, e dau usana na waiwai na waqa sa sega tu ni vinaka na kedra ituvaki. Oya na vuna, e vakamacalataka kina na ituvaki oqo The New York Times me “vakacalaka nakiti.”
Ena loma ni 26 na yabaki sa oti e sa ikatolu ni waqa me luvu ena baravi kei Galicia na Prestige. Rauta ni tini na yabaki sa oti, a luvu tale ga na Aegean Sea volekati La Coruña ena vualiku kei Galicia, a tasova kina e 40,000 na tani waiwai, e levu era se tu ga ena veibaravi voleka e kea. Ena 1976 a luvu na Urquiola ena gusuniwai vata ga oqo, e tasova kina e sivia ni 100,000 na tani waiwai.
Ni dikevi na leqa se qai yaco wale tiko ga oqo, sa ra qai duavata na veimatanitu era lewe ni European Union mera tarova na waqa ni usa waiwai e sega ni taqavirua na dagona. Sa na qai waraki oqo me laurai, ena yaga beka se sega na veika sa vakatulewataki oqo me taqomaki kina na veibaravi kei Urope sa vakacacani tiko ga.
Macala, ni matanitu vakatamata e sega ni rawa ni taqomaka dei na vuravura me kakua ni vakaleqai ena tasova ni waiwai, benu gaga, se vakadukai ni maliwa lala. Ia, o ira na lotu Vakarisito era vakanamata ena gauna sa na veisautaka kina na Matanitu ni Kalou na vuravura oqo me dua na parataisi ena sega vakadua ni vakadukai.—Aisea 11:1, 9; Vakatakila 11:18.
[iYaloyalo ena tabana e 13]
E luvu na Prestige ni se usana tu e 50,000 na tani waiwai
[Credit Line]
AFP PHOTO/DOUANE FRANCAISE