ULUTAGA LEVU
Ena Vakacava na Dede ni Nomu Bula?
A SUSUGI voli ena dua na su (zoo) mai Ositerelia e dua na vonunivanua o Harriet, a mate ena 2006 ni sa yabaki 175. E dede sara na nona bula ni vakatauvatani kei keda. Ia e tiko eso tale na kabula era bula balavu sara mai na vonunivanua. Qo eso na kena ivakaraitaki.
Era kaya na dauvakadidike mai Finiladi ni tiko e dua na mataqali civa ni waidranu e rawa ni bula me 200 na yabaki.
Dua na kai ni waitui na quahog e rawa ni bula me sivia e 100 na yabaki, e laurai tale ga ni rawa ni bula me sivia e 400 na yabaki.
Eso na vunikau nikua me vaka na vunipaini na bristlecone, na vunikau vakaitamera na sequoia, dua tale na mataqali paini na cypress kei na spruce e rawa ni bula tu me vica na udolu na yabaki.
Ia na tamata—na ibulibuli uasivi e vuravura—e bula ga me 80 se 90 na yabaki se mani vakacava noda sasaga meda bula balavu!
Na cava o nanuma, e dodonu me 80 ga na yabaki na dede ni noda bula se rawa ni tawamudu? Era vakabauta na tamata ni vuku vakasaenisi e tu nikua kei na torocake ni ivakatagedegede ni veiqaravi vakavuniwai ena vakabalavutaka na noda bula.
Ena Rawati ena Veika Vakasaenisi?
Na vakadidike vakasaenisi nikua sa yaga ena tabana ni bula, e torocake tale ga kina na ivakatagedegede ni veiqaravi. E kaya na mekesini na Scientific American: “Sa lailai na iwiliwili ni tamata era mate [e Merika] ena mate veitauvi kei ira na gone era sucudole. Mai na yabaki 1960 sa lutu ena 75 na pasede na iwiliwili ni gone era mate era yabaki tolu lako sobu.” Ia e sega ga ni rawa ni vakabalavutaka na noda bula na vakadidike vakasaenisi. E kaya e dua tale na itabataba ni Scientific American: “Sa oti e vicasagavulu na yabaki na vakadidike vakasaenisi, se sega ga ni kilai na vuna eda qase kina.” Ia “e dikevi ni vakavuna na noda qase na kena sa sega ni cakacaka vinaka e levu na sela yaga ena yagoda.” E tomana: “Ke vu ni bula vaqase na kena sega ni cakacaka vinaka na sela qori, kena ibalebale ni rawa ni vakavinakataki.”
“Sa oti e vicasagavulu na yabaki na vakadidike vakasaenisi, se sega ga ni kilai na vuna eda qase kina”
Era saga eso na saenitisi mera kila na vuna eda qase kina kei na tauvimate e salavata mai. Era dikeva tale vakavinaka na ituvatuva ni noda sela, era vakatoka na vakadidike qori me epigenetic. Na cava na epigenetic?
Me saumi qori, e vinaka meda kila tiko ni volai tu ena sela ni yago eso na itukutuku bibi me rawa ni buli tale kina na sela vou. E levu na itukutuku qori e laurai ena genome, e dusia na DNA kece e tiko ena dua na sela. Ia ena dua na gauna wale ga qo era dikeva na saenitisi e dua tale na ituvatuva e tiko ena dua na sela, ra qai vakatoka me ‘epigenome.’ Koya gona, na ibalebale ni epigenetic oya na kena dikevi vakatitobu na ituvatuva vakasakiti ni sela qori kei na sala era cakacaka vata kina.
Na tikitiki ni sela somidi e buli kina na epigenome e duidui sara na kena irairai mai na DNA. Na DNA e vaka na irairai ni kabakaba tatakelokelo, ia na sela na epigenome e tavutonotono e dau kabita na DNA. Na cava na itavi ni epigenome? E lewa na cakacaka ni noda sela ena DNA, me vaka ga e dua e liutaka na matabani. Ena tala na sela cava me na lai cakacaka ena vanua e gadrevi kina ena yagoda. Ena vakatulewataka tale ga na ka me cakava na noda sela ena gauna eda sotava kina e dua na ituvaki, me vaka na noda vakalutu kana, lomabibi, se da gaga ena kakana. Na vakadidike vou qo me baleta na epigenome e veisautaka na nodra rai na saenitisi me baleta na bula, era raica ni gauna e sega ni cakacaka vinaka kina na tikitiki ni sela qori e rawa ni vakavuna eso na mate, e vakavuna tale ga na bula vaqase.
E tukuna e dua e dau dikeva na epigenetic o Nessa Carey: “Na kena sega ni cakacaka vinaka na noda sela e vakavuna na mate ni mona na schizophrenia, sasala ni isema ni yago, kenisa, kei na momosi ni yago.” E “vakavuna tale ga meda qase.” Na nodra dikeva na saenitisi na sela ni yagoda, era kila kina eso na mataqali veiqaravi meda bulabula vinaka kina kei na iwali ni so na mate me vaka na kenisa. Na ka era dikeva qori era kaya kina ni rawa nida bula balavu. Ia ena gauna mada ga qo se sega ni vakadeitaki e dua na ka. E kaya o Carey: “Keimami nanuma ni vinaka meda se kania tiko ga vakalevu na kakana draudrau da qai vakaukaua yago [me bau balavu toka kina na noda bula].”
Na cava eda saga tiko ga kina meda bula balavu, se meda bula tawamudu? Se me vaka e tukuna na niusiveva mai Peritania na Times, ni so era nanuma nira na bula tu ga nira vakabauta ni tawamate rawa na yalo, veivakaturi, se na dewa ni bula ina dua tale na ka. Ia meda dikeva mada na vuna eda sega ni bula balavu kina ena gauna qo.
Na Cava Eda Via Bula Tawamudu Kina?
Ena vica na udolu na yabaki sa oti, era saga na tamata mera kila na isaunitaro qori. Vakacava e tiko e dua na isaunitaro matata qai veivakacegui, ni laurai vata kei na keda ibulibuli kei na noda gagadre meda bula tu ga? Io, e milioni era duavata kina! Na cava na vuna? Nira sa kunea ena iVolatabu na isaunitaro veiganiti me baleta na keda ibulibuli.
E vakamacalataki ena imatai ni ivola ena iVolatabu nida duidui sara mai na kabula tale eso, e dina ni so na ka eda tautauvata kina. Kena ivakaraitaki, eda wilika ena Vakatekivu 1:27 nida buli meda ucuya na Kalou. Ena sala cava? E buli keda meda dauloloma, meda lewadodonu, meda vuku tale ga. Ni sega ni vakaiyalayala na nona bula na Kalou, e buli keda tale ga me tiko vei keda na gagadre qori. E kaya na Dauvunau 3:11 ni ‘vakatikora e lomada na gauna e sega ni mudu.’
Na levu ni ka e rawa ni katona na noda mona e vakadinadinataka nida a buli meda bula tawamudu. E vakamacalataka na Encyclopedia of the Brain and Brain Disorders ni “sega ni vakaiyalayala” na ka eda rawa ni vakasamataka. Ena sega gona ni vakaibalebale ke levu na ka e rawa ni katona noda mona da qai sega ni vakayagataka. Io, e levu na ivakadinadina ni buli na tamata me bula tawamudu me vaka na nona inaki taumada na Kalou. Na cava ga eda qase kina, rarawa, da qai mate?
Vuna Eda Qase Kina da Qai Mate
Erau uasivi na imatai ni veiwatini, e soli tale ga vei rau na galala ni vakatulewa. Ia e ca ga ni rau vakayagataka cala na galala qori rau qai talaidredre vua na Dauveibuli.a (Vakatekivu 2:16, 17; 3:6-11) Na nodrau talaidredre se nodrau valavala ca e vakavuna me rau madua qai vakaleqa na nodrau lewaeloma. E vakacacana tale ga na ituvaki ni yagodrau, e vakamalumalumutaki rau tiko ga me yacova ni rau mate. E kaya na 1 Korinica 15:56 ni “bati gaga ni mate na ivalavala ca.”
Nida kawa mai vei rau o Atama kei Ivi, eda sega ni uasivi, qai dau malele na lomada ena ka ca. E kaya na Roma 5:12: “Ena vuku ni dua ga na tamata e curu kina i vuravura na ivalavala ca kei na mate ena vuku ni ivalavala ca, mani dewa na mate vei ira na tamata kece ga ni sa valavala ca na tamata kece ga.”
Na cava eda raica ena ka sa tukuni oti mai? Era na sega ni kila rawa na saenitisi na sala meda bula tawamudu kina. E kila duadua ga na Kalou, ena vakaotia na ivalavala ca e vakavuna tiko meda sega ni bula balavu. E vakadeitaka sara ga na iVolatabu ni na cakava dina qori!
““Ena Vakaotia Sara na Mate”
E dua na ka bibi sa cakava na Kalou me vakaoti kina na ivalavala ca kei na mate. A talai Jisu Karisito mai me mai mate ena vukuda. E yaga vakacava vei keda na nona mate? A sucu uasivi o Jisu qai “sega ni valavala ca.” (1 Pita 2:22) A rawa gona ni bula balavu, ia e tu vakarau me solia na nona bula uasivi me bokoci kina na noda ivalavala ca. Io, a solia na nona bula o Jisu me “kedra ivoli e lewe levu.” (Maciu 20:28) Sa voleka na gauna me na taucoko kina na yaga ni ivoli qori. Ena yaga vakacava vei iko? Dikeva mada na tikinivolatabu qo:
“Na levu ni nona lomani vuravura na Kalou e solia kina na Luvena e duabau ga e bulia, mera kua ni rusa o ira era vakabauti koya, mera rawata ga na bula tawamudu.”—Joni 3:16.
“Ena vakaotia sara na mate ko koya; ia na Turaga ko Jiova ena tavoya na wai ni mata mai na matadra na tamata kecega.”—Aisea 25:8.
“Na iotioti ni meca me vakamalumalumutaki o mate.”—1 Korinica 15:26.
“E sa tiko vei ira na tamata na vale ni Kalou . . . Ena qusia tale ga na wainimata kece mai na matadra, sa na sega tale na mate.”—Vakatakila 21:3, 4.
Ena vakacava na dede ni noda bula? E tukuna vakamatata na iVolatabu na kena isau: Eda rawa ni bula tawamudu na kawatamata—ena yaco qori ni sa vakaotia na Kalou na veika ca kece e yaco tu e vuravura. (Same 37:28, 29) A nanuma vinaka tu o Jisu na inuinui qori ena nona tukuna vua na turaga a vako tu e yasana: “Daru na tiko vata mai Parataisi.”—Luke 23:43.
E buli keda na Kalou me tiko vei keda na gagadre ni via bula tawamudu qai yalataka ni na vakaceguya na gagadre qori. (Same 145:16) Ia e tiko na ka meda cakava. Ena vinakati meda vakabauta na Kalou. E kaya na Iperiu 11:6: “Ke sega na vakabauta ena sega ni vakamarautaki koya [Kalou] rawa e dua, ni o koya e torova na Kalou e dodonu me vakabauta ni bula dina tiko o koya, ni na vakaicovitaki ira tale ga era vakasaqarai koya ena yalogu.” Na vakabauta qori e sega ni yacana wale ga, ia me yavutaki ena noda kila na ka dina ena iVolatabu. (Iperiu 11:1) Ke o via kila na kena yavu, o rawa ni taroga e dua na iVakadinadina i Jiova ena nomu yalava, se raica na neimami Web site na www.pr2711.com.
a Na nodrau talaidredre o Atama kei Ivi e votu kina e dua na ile bibi me baleta na veiliutaki ni Kalou. E kilai ena ile qori na vuna e vakalaiva tiko kina na Kalou me yaco na ivakarau ca. E vakamacalataki qori ena ivoladusidusi vakaivolatabu Na Cava Sara Mada e Kaya na iVolatabu? O rawa ni wilika ena What Does the Bible Really Teach? Wilika online ena www.pr2711.com.