Talaga Kadi a Kasapulantayo ti Sabali a Tattao?
“NO SUKIMATENTAYO ti biag ken dagiti pakakumikomantayo, maamiristayo nga adda pakainaigan ti sabali a tattao iti nganngani amin nga ar-aramid ken tarigagaytayo,” kinuna ti mabigbigbig a sientista a ni Albert Einstein. Innayonna: “Mangantayo iti taraon a pinataud ti sabsabali, agkawes iti inaramid ti sabsabali, agnaed kadagiti balay nga imbangon ti sabsabali. . . . Ti personalidad ken pateg ti indibidual ket saan unay a maigapu iti bukodna a gapuanan, no di ket gapu ta kameng iti maysa a dakkel a komunidad dagiti tattao, a mangim-impluensia iti pisikal ken naespirituan a kaaddana manipud naipasngay agingga iti ipapatayna.”
Kadagiti animal, gagangay a makita ti nainkasigudan a panagkakadua. Agkukuyog dagiti elepante kas maysa a pangen, a bantayanda a naimbag dagiti urbonda. Agtinnulong nga aganup dagiti kabaian a leon ken iranudda ti taraonda kadagiti kalakian a leon. Sangsangkamaysa nga agay-ayam dagiti dolphin ken saranayenda dagiti dadduma nga agpegpeggad nga animal wenno lumalangoy.
Ngem no maipapan kadagiti tattao, napaliiw dagiti social scientist ti maysa a pagannayasan a pakaigapuan ti dumakdakkel a pakaseknan. Sigun iti maysa a pagiwarnak a naipablaak idiay Mexico, adda dagiti sientista a mangibaga a “dakkel a nagdaksan ti kagimongan ti Estados Unidos ti dinekdekada a panangiputputong ti tao iti bagina ken ti panagrakaya ti panagbiag kas maysa a komunidad.” Kinuna ti pagiwarnak a “pagimbagan ti nasion no adda naan-anay a sosial a panagbalbaliw, nga isubli ti panagbiag kas maysa a komunidad.”
Daytoy ti parikut nangruna kadagiti agbibiag kadagiti nabaknang a pagilian. Napartak ti ikakaro ti pagannayasan ti adu a mangisina iti bagbagida. Kayat dagiti tattao nga ‘aramiden ti kaykayatda’ ket sipipinget a lapdanda dagiti sabsabali a ‘makibiang iti biagda.’ Namatmatan a daytoy a kababalin ti makagapu a naglaka nga agsagaba dagiti tattao kadagiti emosional a parikut, panagleddaang, ken panagpakamatay.
Mainaig iti daytoy, kinuna ni Dr. Daniel Goleman: “Ti panangiputputong iti bagi—ti kapanunotan nga awan ti asinoman a pangiranudan ti maysa a tao ti personal a riknana wenno pakisinningedanna—doblienna ti posibilidad nga agsakit wenno matay.” Impatalged ti report a naipablaak iti periodiko a Science a ti panangiputputong iti bagi ket ‘kas kapeggad dagiti pakaigapuan ti ipapatay a kas iti bisio a panagsigarilio, alta presion, ingangato ti cholesterol, kinalukmeg, ken di panagehersisio.’
Gapu ngarud kadagiti nagduduma a rason, talaga a kasapulantayo ti sabali a tattao. Saantayo a makapagtakder iti bukodtayo. Kasano ngarud a marisut ti problema a panangiputputong iti bagi? Ania ti nangted iti pudno a kaipapanan ti biag ti adu? Usigen ti sumaganad nga artikulo dagita a saludsod.
[Blurb iti panid 3]
“Adda pakainaigan ti sabali a tattao iti nganngani amin nga ar-aramid ken tarigagaytayo.”—Albert Einstein