Panangmatmat iti Lubong
Panaglabsing Gapu iti Kinamatalek
Sigun iti maysa a surbey ti National Catholic Reporter, adu a Katoliko ti mamati a saan a nasken ti mangalagad kadagiti opisial a sursuro ti iglesia tapno agbalinka a maysa a naimbag a Katoliko. Kas pangarigan, 70 porsiento kadagidiay a nasurbey ti mamati a mabalinda ti agbalin a naimbag a Katoliko a saanda a makimismisa iti Dinomingo. Ket 66 porsiento ti makarikna a ti panagbalin a naimbag a Katoliko saanna nga ob-obligaren ida a mangtungpal iti sursuro ti iglesia maipapan iti pananglapped iti sikog, bayat a ti 57 porsiento ti makarikna a ti panagtulnog iti banag maipapan iti diborsio ken ti panagasawa manen ket saan a kasapulan. Nupay ti 55 porsiento kunaenda a saandanto a pulos a panawan ti iglesia, ti laeng 13 porsiento ti nagkuna a dayta ti kapapatgan a paset ti panagbiagda.
Baybay a Pakaseknan
Dagiti sientista iti Soviet impadamagda a ti baybay Aral, a naminsan nga isu ti maikapat a kadadakkelan a danaw, ket matmatiananen iti nakaam-amak a kapartak gapu iti panangiturong iti danum kadagiti pagayusanna a maipaay nga irigasion. Sigun iti agdama nga impormasion, ti danaw natiananen iti 13 metros iti uneg ti 28 a tawtawen. Ngangngani kagudua kadagiti 70,400 kilometro kuadrado a nalawa a danum ti napukaw. Kas banagna, dayta ket maibilangen a maikanem kadagiti dandanaw iti lubong. Sigun iti National Geographic, “duapulo a kita ti ikan . . . ti napukawen” gapu ta immapgad unayen ti danum, isu a nangdadael ti industria ti panagkalap a dati a mangiyem-empleo iti 60,000 a tattao. Nupay no maus-usigen dagiti pamay-an a mangbaliktad ti pannakaatian ti baybay, ti kasasaad ket mainanama a kumaro iti sumaganad a siglo.
Syndrome ti Musiko
Maysa a panagadal kadagiti walo a dadakkel nga orkestra kadagiti tallo a kontinente ti nangipalgak a nasurok a 50 porsiento kadagiti musiko ti agsagaba iti maawagan syndrome dagiti musiko. Ti an-anayen ket buklen ti nakaro a sakit dagiti piskel ken susuop iti takkiag dagiti managtokar iti de kuerdas nga instrumento ken iti nalukneng a ngangaw wenno kadagiti piskel ti karabukob dagidiay agtokar ti instrumento a pupuyotan. Ti kangrunaan a sintomas isu ti ut-ot a mabalin a nakaro unay ta riingenna ti musiko iti rabii. Dagiti dadduma a sintomas iramanna ti kinabantot, panagsikkil, kinakapuy wenno kasla tudtudoken a takkiag. Ti syndrome pataudenna ti pannakapukaw ti kinaalibtak, kinapartak, ken ti kinaumiso ti panagtokar, a mangiturong iti panagaburido. Sigun iti medikal a pagiwarnak ti Italia a Doctor, ti agas agpannuray iti panangpabassit iti panangikagumaan iti panangusar iti instrumento babaen iti nasayaat ti koordinasionna a pamay-an ti panagtokar.
Turog a Maipaay iti Salun-at
Pudno kadi a ti pananggun-od iti adu a panaginana tulonganna ti bagi a manglaban iti sakit? Kunaen dagiti sientista a wen! Nadiskubreda ti umiso a pakainaigan ti pananglapped ti bagi iti sakit iti nargaan a turog. Sigun iti American Health, nasarakanda a dagiti babassit a protina a maawagan muramyl peptides tignayenda ti makapainana unay a kita iti nargaan, awanan tagtagainep a turog ket “tignayenna ti panangpataud iti interleukin 1, ti kangrunaan a paset ti sistema ti pananglapped ti bagi iti sakit.” Ti managsirarak a ni Dr. James M. Krueger patienna a ti “turog mabalin nga adda pasetna iti panagimbag, dayta man ti panaginana manipud iti inaldaw a trabaho wenno pannakaimbag manipud iti sakit.”
Ipapatay Bayat ti Panagtayab
Nupay no dagiti bilang ket masansan a mait-ited maipaay kadagiti biktima ti pannakatnag ti eroplano, bassit laeng ti maibagbaga maipapan kadagiti ipapatay a mapaspasamak bayat ti panagtayab. Nupay kasta, maysa a report a naipablaak iti JAMA (Journal of the American Medical Association) ipamatmatna a bayat ti walo a tawen, 42 nga international a kompania ti eroplano ti nangirehistro ti 577 a pasaheros a natay bayat ti panagtayab. Daytoy ket apag-isu a 72 iti tinawen, maysa a promedio a maysa nga ipapatay iti tunggal tallo milion a pasaheros. Ti masansan a makagapu agparang nga isu ti atake ti puso. Kadagiti ipapatay a nairehistro, 66 porsiento ti lallaki. Kadagiti kaaduan a kaso (77 porsiento), kadagidiay a natay bayat ti panagtayab ti nangibaga nga awananda ti parikut iti salun-at sakbay ti panagbiaheda. “Gapu kadagiti ginasut a milion a pasaheros a tumayab iti tinawen, ti promedio a 72 nga ipapatay iti tinawen,” kuna ti JAMA, “ket bassit laeng.”
Makapapatay a Trabaho
Kadagiti nabiit pay a tawtawen, ti panagtalon linab-awannan ti panagbangon ken panagminas a kas ti trabaho a makapapatay unay idiay Estados Unidos, kuna ti The New York Times. Ti impormasion nga impaay ti National Safety Council ipakitana nga agarup 1,600 a nataenganen ti napapatay idi 1987 idi dagitoy ti nagaw-at dagiti ngipen ti makina ti talon, naatalan ti traktora, wenno nairaman kadagiti dadduma a mainaig iti panagtalon nga aksidente. Kinuna ti konsilio a dagiti umasping nga aksidente ti namagbalin kadagiti 160,000 a mannalon a baldado. Nupay kasta, sigun iti Times, dagidiay a bilang dina iparangarang “dagiti 30 nga ubbing a nababbaba pay ngem 16 ti edadda a natay kadagiti mainaig ti panagtalon a paspasamak wenno dagiti 23,000 a nadangran gapu iti panagusar wenno agay-ay-ayam iti asideg dagiti alikamen ti talon.”
Napukaw iti Baybay
Bayat ti 1988 dagiti bagi dagiti 7,000 a natay a seals ket naiyanud kadagiti igid ti baybay iti North Sea. Ti makagapu iti ipapatay ket isu ti makapataud ti virus a sintomas a kas ti pulmonia. Ti tao kadi ti mapabasol? Dayta a saludsod ket pinataud dagiti dadduma a sientista a nakapaliiw a ti tao mangibelleng kadagiti minilion a tonelada nga industrial a basura, pestisidio, krudo, ken arinsaed kadagiti kasilyas iti North Sea iti tinawen. Kas banagna, “dagiti industrial a kemikal a maserraan babaen iti adu a taba ti seal ti mabalin a mangpakapuy iti sistema ti pananglapped dagiti seal iti sakit, isu a mamagbalin kadakuada nga awan gawayna kadagiti rumaut a virus,” kuna ti The Economist. Ti PCBs (polychlorinated biphenyls), nupay no naparitan iti nasurok a maysa a dekada, ket nasarakan iti danum ken iti taba ti seal. Agingga a maitudo dagiti sientista ti direkta a pakainaigan ti ipapatay ti seal ken dagiti rinibo a kemikal a mangrugrugit iti baybay, nupay kasta, agtalinaed ti kinapudno a “napukaw iti baybay,” kuna ti The Economist.
Nangingina nga Awag
Maibilang a kas pamay-an a “mamagkaykaysa kadagiti tattao kas agas iti panagliday wenno tapno agsabet ti lalaki ken babai a di agam-ammo,” ti party line ti telepono ti mangsilsilo kadagiti suki, ket ti panagsarita saan a nalaka. Inaldaw rinibo a tattao iti intero nga Estados Unidos ti mangidial iti naisangsangayan a numero ti telepono a mangikonekta kadakuada kadagiti dadduma a tattao a basta mayat a makisarita. Maitutop kadi dayta? “Maysa a lalaki ti nakaabut iti $95,000 a babayadan iti telepono,” kuna ti Daily News. Nangatngato pay ngem dayta, nupay kasta, ti maysa a 18-años nga agtutubo ti Brooklyn ket nakagteng iti $152,000 a babayadan iti telepono! Dagiti tattao a mangus-usar iti party line ket makuna a mangus-usarda iti 23 nga or-oras iti maminsan laeng, a makisarsarita kadagiti dadduma a managusar iti party line.
Epekto ti Napigsa a Musika
Nupay no dagiti nagannak masansan a nagdanagda maipapan iti panagimdeng dagiti annakda iti napigsa a musika, dagiti agtutubo itan ket dumdumngegdan kadagiti dadduma a gubuayan—dagiti musiko a mismo. Ti rason? “Umad-adu a managtokar ti makasarsaraken a nadadaelen nga agnanayon ti panagdengngegda,” kuna ti magasin a Time. Ti parikut mangrugi no ti agawit ti timek a buok nga adda iti makin-uneg a lapayag ti kankanayon a maisarang iti timek a nangatngato ngem 100 decibels—ti konsierto ti rock ket masansan nga agarup 120. Gapuna, “ti naulit-ulit a pannakangngeg kadagiti nangato ti decibelna a rock,” ilawlawag ti Time, ti mangtumba kadagitoy a buok ket “mapukawda ti kinatibkerda nga agnanayon.” Maysa nga audiologist ti nagkuna a dagiti adu nga or-oras iti napigsa a musika manipud kadagiti earphones iti stereo ket kasla “ti nozzle iti hose ti bombero [ket] naiseksek iti kanal ti lapayag.”
Agpakawan ti Canada
Maysa a nakababain a panid iti historia ti Canada ti inamin ti gobierno ti Canada. Bayat ti kangitingitan ti Gubat Sangalubongan II, 21,000 a Hapones a taga Canada ti siuulbod a napabasol a traidor ken naibalud kadagiti nasisipnget a kampo a pagtrabahuan, a din nakaawid bayat iti innem wenno pito a tawen. Maysa nga editorial iti The Toronto Star ti nakapaliiw a “dagiti pagtaenganda, talonda, mueblesda, bilogda a pagkalap, kotseda ken dadduma a sanikuada ti nakumpiskar ken nailako a maipaay iti bassit laeng a paset ti gatadda, a ti naglakuan ti nausar a nangbayad iti pannakaibaludda.” Kalpasan ti Gubat Sangalubongan II, nagtultuloy ti kinaawan ti kinahustisia. Idi 1946 agarup 2,000 a taga Canada ti basta naidestierro gapu laeng ta dagitoy ket kaputotan dagiti Hapones. Inwaragawag ni Primero Ministro Mulroney a tapno “ikabil dagiti bambanag iti umiso a kasasaadda,” ti Parliamento ti Canada nagpakawan iti publiko a maipaay kadagitoy a kinaawan ti kinahustisia ket bayadanna ti tunggal sibibiag nga umili iti $21,000 kas subad.