Ti Panangituray ti Tao Nakatin Kadagiti Timbangan
Paset 9—Nakagtengen ti Panangituray ti Tao iti Tampokna!
Supranational (adu a nasion) a napolitikaan a sistema: dagiti emperio, dagiti liga, konpederasion, wenno pederasion a pinorma dagiti agwaywayas a nasion a temporario wenno permanente gapu iti maymaysa a kalat a mangringbaw kadagiti beddeng, autoridad, wenno pagimbagan ti nasion.
ITI Oktubre 5, 539 K.K.P., naragsak ti siudad ti Babilonia. Sangaribo a nangangato nga opisiales ti gobierno ti nangawat iti imbitasion ni Ari Balsasar a pangrabii. Nupay agpegpeggad kadagiti rumaraut a puersa iti Medo ken Persia, ni Balsasar ken dagiti padana a politiko dida nariribuk. Ta, dagiti pader ti siudad saanda a mastrek. Awan ti makagapu iti panagamak.
Kalpasanna, awan pakpakdaar, iti katengngaan ti panagraragsak, dagiti ramramay ti ima ti tao nagsurat kadagiti partaan iti diding ti palasio: MENE, MENE, TEKEL ken PARSIN. Nagtim-og dagiti tumeng ti ari, ket bimsag.—Daniel 5:5, 6, 25.
Ni Daniel, maysa nga Israelita ken managdaydayaw iti Dios isu a tabtabbaawan ni Balsasar ken dagiti kakaduana iti gobierno, naawagan a mangilawlawag. “Daytoy ti katarusanna,” kuna ni Daniel, “MENE, ti Dios binilangna ti pagariam, ket inyegna ti pagtungpalanna. TEKEL, nakatikan iti timbangan, ket nasarakanka a nagkurang. PERES, ti pagariam mabingbingay ket maited kadagiti Medos ken Persas.” Pudno a ti padto di mangipakaammo iti pagimbagan. Kas kaitungpalan, “iti dayta a rabii ni Balsasar nga ari dagiti Caldeos napapatay.”—Daniel 5:26-28, 30.
Iti nagpatnag, ti maysa a porma iti panangituray ti tao sinukatan ti sabali! Gapu kadagiti nabiit pay nga umasping a napolitikaan a pannakariribuk idiay Makindaya nga Europa, mabalin a mapanunottayo no ti napasamak ken Balsasar mabalin nga adda kaipapananna iti kaaldawantayo. Mabalin kadi nga ipartaan daytoy ti maysa a banag maipaay iti turay ti tao nga interamente? Adda rasontayo a mangpanunot a naimbag iti daytoy, ta “dagiti intero a sibilisasion pudno a mapukawda,” kuna ti propesor iti Columbia University a ni Jacques Barzun, a kunana pay: “Ti di nakapapati a panagpatingga iti Grecia wenno Roma ket saan a sarsarita.”
Imbangonen ti tao ti isuamin a mapanunot a kita iti gobierno. Kalpasan dagiti rinibo a tawtawen a panangpadpadas ken panagbiddut, ania dagiti resulta? Nagballigi kadi ti turay ti tao? Nakaipaay kadi iti solusion iti umad-adu a parparikut ti sangatauan?
Karkari, Karkari!
Paset ti sungbat ti inted ni Bakul Rajni Patel, direktor iti kangatuan a sentro a pagsirarakan idiay Bombay, India. Babaen ti panangpabasolna kadagiti politiko iti “naan-anay a kinamanaginsisingpet,” kunana: “Uso idiay India ken kadagiti dadduma a Third World a nasnasion a dagiti papangulo agtakderda iti plataporma ket mangisawangda kadagiti makaallukoy a sasao maipapan iti ‘panagbalbaliw’ ken ‘irarang-ay.’ Ania a panagbalbaliw ken irarang-ay? Sino ti al-allilawentayo? Kitaenyo laeng dagiti nakaam-amak nga estadistika a mainaig iti Third World: 40,000 nga ubbing ti matay iti inaldaw manipud kadagiti mabalin a malapdan a saksakit.” Kunana pay nga agarup 80 milion nga ubbing ti di nasayaat ti pannakataraonna wenno maturog a mabisbisin iti rinabii.
‘Ngem iti maysa a minuto laeng,’ mabalin nga agprotestakayo. ‘Siempre ikkanyo dagiti politiko iti pammadayaw iti panangpadasda. Dadduma a kita ti gobierno ket nasken tapno masolber dagiti nakaro a parparikut a sangsanguen ti lubong itatta.’ Pudno, ngem ti saludsod ket: Dayta kadit’ gobierno nga inaramid-tao wenno dayta komat’ inaramid ti Dios?
Dikay basta iwalin daytoy a saludsod a kasla awan mamaayna, a pagarupenyo, kas aramiden dagiti adu a tattao, a pinili ti Dios ti agtalinaed a di mairamraman. Nalawag a pagarupen met ni Papa Juan Paulo II a binaybay-anen ti Dios ti tao a mangituray kadagiti bagbagida iti kasayaatan a kabaelanda, ta bayat ti panagbisitana idiay Kenya agarup sangapulo a tawenen a napalabas, kinunana: “Ti napateg a karit iti Kristiano isut’ napolitikaan a panagbiag.” Kinunana pay: “Iti estado ti umili addaan kalintegan ken rebbengen a makiraman iti napolitikaan a panagbiag. . . . Biddut ti panangipagarup a ti indibidual a Kristiano saan koma a mairaman kadagitoy a benneg iti panagbiag.”
Dagiti tattao, a mangitultuloy itoy a teoria, ken masansan nga addaan iti narelihiusuan a suportar, nabayagen a sapsapulenda ti naan-anay a gobierno. Tunggal baro a kita iti gobierno napakuyoganen kadagiti naindaklan a karkari. Ngem uray pay ti kasla kasayaatanen a karkari sagidenna ti di maitunos a nota no daytat’ di masalimetmetan. (Kitaenyo ti “Dagiti Karkari Kontra dagiti Kinapudno” iti panid 23.) Nalawag, dagiti tattao saanda a naibanag ti naan-anay a gobierno.
Panagbarikes a Sangsangkamaysa
Addaan kadi ti sungbat ti sientista a ni Harold Urey? Kunana nga “awan praktikal a solusion kadagiti parikut ti lubong malaksid iti maysa a sangalubongan a gobierno kamaudiananna a makabael a mangipasdek iti linteg iti intero a rabaw ti daga.” Ngem saan a tunggal maysa makasigurado nga epektibo daytoy. Idi napalabas, ti epektibo a panagtitinnulong dagiti miembro dagiti internasional a bagi ket dandani di magun-odan. Kitaenyo ti maysa a naisangsangayan a pangarigan.
Kalpasan ti Gubat Sangalubongan I, idi Enero 16, 1920, maysa nga adu a nasion nga organisasion, ti Liga de Nasciones, naipasdek nga addaan miembro a 42 a pagpagilian. Imbes a naibangon kas maysa a sangalubongan a gobierno, daytat’ nairanta a sangalubongan a parliamento, a nadisenio a mangparang-ay iti panagkaykaysa ti lubong, nangnangruna babaen iti panangrisot kadagiti panagsusuppiat iti nagbabaetan dagiti agwaywayas a nasion, ket iti kasta lapdanna ti gubat. Idi 1934 immadu ti miembrona agingga iti 58 a nasion.
Ti Liga, nupay kasta, naibangon iti nakapuy a daga. “Ti Umuna a Gubat Sangalubongan nagpatingga iti maysa a nota nga addaan iti nangato a panginanamaan, ngem di nagbayag dimteng ti pannakaupay,” kuna ti The Columbia History of the World. “Dagiti inanama a naisentro iti Liga de Naciones napaneknekan nga ar-arapaap.”
Idi Setiembre 1, 1939, nangrugin ti Gubat Sangalubongan II, isu a nangigarangugong iti Liga iti kinainaktibo. Nupay no saan a pormal a nagpatingga agingga idi Abril 18, 1946, natay dayta, kadagiti amin a ranta ken pangpanggepna, kas maysa a “tin-edyer,” a di pay nakagteng iti 20 años. Sakbay ti opisial a pomponna, daytat’ sinukatanen ti sabali nga adu a nasion nga organisasion, ti Naciones Unidas, a nabuangay idi Oktubre 24, 1945, nga addaan iti 51 a miembro nga estado. Kasanonto ti kasasaad daytoy a baro a panagbarikes?
Maikadua a Panangpadas
Dadduma a tattao ti agkuna a di nagballigi ti Liga agsipud ta depekto ti pannakadiseniona. Ti sabali pay a panangmatmat ikabilna ti kangrunaan a pammabasol saan nga iti Liga no di kadagiti indibidual a gobgobierno nga agkedked a mangipaay iti umiso a panangsuportar. Awan duadua nga adda kinapudno kadagiti dua a panangmatmat. Iti aniaman a pamay-an, dagiti nangbuangay iti Naciones Unidas pinadasda ti nagsursuro manipud iti di kinaepektibo iti Liga ket mangipaay iti remedio kadagiti pagkapuyan nga imparangarang ti Liga.
Ti mannurat a ni R. Baldwin inawaganna ti Naciones Unidas a “natantan-ok ngem ti dati a Liga iti kapasidadna a mamataud iti urnos ti lubong nga addaan iti talna, kooperasion, linteg, ken kalintegan ti tao.” Iti kinapudnona, dadduma kadagiti naisangsangayan nga ahensiana, a mairaman kadagitoy ti WHO (World Health Organization), UNICEF (United Nations Children’s Emergency Fund), ken FAO (Food and Agriculture Organization), imbanagda dagiti makomendasionan a kalat a buyogen iti panagballigi. Ti kasla mangipamatmat met nga umiso ni Baldwin isu ti kinapudno a ti Naciones Unidas nagandaren iti 45 a tawtawen, nasurok a mamindua ti kapautna ngem ti Liga.
Maysa a kangrunaan a naaramidan ti NU isu ti panangpapartakna ti pannakawayawaya iti kolonia, a pinagbalinna “a naur-urnos bassit ngem ti sabali a pamay-an,” sigun iti mannurat iti damdamag a ni Richard Ivor. Kunaenna met a ti organisasion “nakatulong a nanglimitar iti diplomatiko a panagsuppiat agingga laeng iti panagsinnungbat kadagiti makaallukoy a sasao.” Ket indayawna ti “padron iti sangalubongan nga agan-andar a panagtitinnulong” a napataud gapu iti tulongna.
Siempre, dadduma kunaenda a ti pammutbuteng iti nuklear a gubat ad-adu ti naaramidanna a nanglapped iti ibebettak ti Diplomatiko a Panagsuppiat ngem ti Naciones Unidas. Imbes a salimetmetanna ti kari a linaon ti naganna, ti panagkaykaysa dagiti nasnasion, ti kinapudnona ket daytoy nga organisasion masansan nga awan ti naaramidanna no di nagserbi a kas manangibabaet, a padpadasenna a lapdan dagiti di nagkaykaysa a nasnasion a kellaat a mangraut iti maysa ken maysa. Ket uray pay itoy a pasetna kas repere, saan a kanayon a naballigi. Kas inlawlawag ti autor a ni Baldwin, kas iti dati a Liga, “ti Naciones Unidas awan pannakabalinna a mangaramid iti ad-adu ngem ti ipalubos ti napabasol a miembro nga estado.”
Daytoy a saan a naimpusuan a panangsuportar iti biang dagiti miembro iti NU no maminsan ket maiparangarang iti saanda nga itutulok a mangipaay iti kuarta a mangsalimetmet iti panagandar ti organisasion. Ti Estados Unidos, kas pangarigan, tinengngelna ti panagbayadna iti FAO gapu iti resolusion a naibilang a napeggad iti Israel ken umabuloy iti Palestina. Kamaudiananna, daytoy a kangrunaan a mangsupsuportar iti gastos ti NU immanamong a mangbayad iti umdas a mangtaginayon iti botosna ngem kaskasdi a di nabayadan ti dua a kakatlo iti utangna.
Ni Varindra Tarzie Vittachi, maysa a dati a katulongan a direktor iti UNICEF, nagsurat idi 1988 nga isut’ agkedked a “makikadua iti managderraaw a partido” dagiti di manganamong iti Naciones Unidas. Babaen iti panangawagna iti bagina a “nasungdo a kritiko,” inaminna, nupay kasta, a maysa a nasaknap a panangatake ti ar-aramiden dagiti tattao nga agkunkuna a “ti Naciones Unidas ket maysa a ‘lawag a napaay,’ ta saanna a sinalimetmetan dagiti panggepna met laeng, ta dina naibanag ti panggepna a mamagkakappia ket dagiti ahensiana nga agpaay iti irarang-ay, malaksid kadagiti sumagmamano a natan-ok a mailaksid, dida maikalintegan ti kaaddada.”
Ti kangrunaan a pagkapuyan ti Naciones Unidas impalgak ni autor Ivor, idi isut’ nagsurat: “Ti NU, aniaman ti aramidenna pay, dinanto mapukaw ti basol. Pagbalinenna ti internasional a panagbasol a narigrigat pay, nupay kasta, ken pagbalinennanto nga ad-adda nga agsungbat ti managbasol. Ngem di pay nagballigi a nangbalbaliw iti puspuso ken is-isip dagiti tattao man a mangidaulo kadagiti pagpagilian wenno dagiti tattao a mangbukel kadakuada.”—Dakami ti nangitaliko.
Gapuna, ti depekto iti Naciones Unidas isu met laeng ti depekto kadagiti amin a porma iti turay ti tao. Awan ti uray maysa kadakuada a makabael a mangipasagepsep kadagiti tattao ti awan agumna a panagayat iti naimbag, ti pananggura iti dakes, ken ti panagraem iti autoridad nga umuna a kasapulan iti balligi. Panunotenyo laengen no kasano kaadu a parparikut ti lubong ti mapabassit no koma situtulok dagiti tattao a paiturong kadagiti nalinteg a prinsipio! Kas pangarigan, maysa a report maipapan iti polusion idiay Australia kunaenna a ti parikut “saan a gapu iti kinaignorante no di ket gapu iti kababalin.” Babaen ti panangibagana a ti kinabuklis ti kangrunaan a makagapu, kuna ti artikulo a “ti pagalagadan ti gobierno ti nangpakaro iti parikut.”
Basta dagiti imperpekto a tattao dida makapataud iti naan-anay a gobgobierno. Kas kapaliiwan ni mannurat a Thomas Carlyle idi 1843: “Di agbayag tunggal gobierno isuntot’ eksakto a simbolo dagiti tattaona, agraman ti kinasiribda ken kinanengnengda.” Sinot’ mangbusor iti kasta a lohika?
“Maburburakto!”
Itan, bayat ti maika-20 a siglo, nagtenganen ti tampok ti panangituray ti tao. Inggakat dagiti gobgobierno ti tao ti mangporma iti nakababain ken makalais nga iyaalsa a maibusor iti panangituray ti Dios nga adda pay laeng idi punganay. (Idiligyo iti Isaias 8:11-13.) Inaramidda dayta, saan laeng a namnaminsan, no di ket namindua, a pinataudda nga immuna ti Liga de Naciones ken kalpasanna ti Naciones Unidas. Awagan ti Apocalipsis 13:14, 15 ti resulta a “ti ladawan ti atap nga animal.” Maitutop dayta ta daytat’ ladawan ti intero a natauan a napolitikaan a sistema dagiti bambanag ditoy daga. Kas iti atap nga animal, dagiti elemento daytoy a napolitikaan a sistema biniktimanan dagiti agnaed iti daga ket nangipaay kadagiti nakaad-adu a pakarigatan.
Ti Liga nagpatingga iti didigra idi 1939. Ti kasta met laeng a pagtungpalan agur-uray iti Naciones Unidas kas kaitungpalan iti padto ti Biblia: “Agbarikeskayo, ket maburburakkayo! agbarikeskayo, ket maburburakkayo! Agpipinnatigmaankayo, ket awanto ti kapapaayanna!”—Isaias 8:9, 10.
Kaanonto a mapasamak daytoy a maudi a pannakaburburak “ti ladawan iti atap nga animal,” agraman ti iparparangarangna a panangituray ti tao? Kaanonto ti panangipatingga ni Jehova iti turay ti tao a mangkarkarit iti kinasoberanona? Saan a nangipaay ti Biblia iti naikeddeng a petsa, ngem ti padto ti Biblia ken dagiti paspasamak iti lubong kunada: ‘Mabiiten.’—Lucas 21:25-32.
Ti surat ti ima iti diding addan sadiay a makita dagiti isuamin a maysa a kumita. Kas iti sigurado a pannakakati ti pagarian ni Balsasar kadagiti timbangan ket nasarakan a nagkurang, kasta met sigurado nga interamente a naukomen ti panangituray ti tao ket nasarakan a nagkurang. Palpalugodanna ti napolitikaan a kinadakes, gargarienna ti gubgubat, parang-ayenna ti kinamanaginsisingpet ken kinaagum nga isuamin a kita, ket liwayanna ti mangipaay kadagiti manangsuportarna iti maitutop a balay, taraon, panagadal, ken pannakaagas.
Inton mapukaw ti panangituray ti tao, mapukaw, kaiyariganna, iti maysa a rabii. Adda ita, awanen inton bigat—sinukatanen ti Pagarian ti Dios!
[Kahon iti panid 23]
Dagiti Karkari Kontra dagiti Kinapudno
Dagiti anarkia ikarida ti awan limitasionna, naan-anay a wayawaya; ti kinapudno ket no awan ti gobierno awan ti balabala dagiti regulasion wenno prinsipio a pagtitinnulongan dagiti indibidual maipaay iti pakagunggonaanda a padapada; ti awan limitasionna a wayawaya agbanag iti riribuk.
Dagiti monarkia ikarida ti kinatalged ken panagkaykaysa iti sidong ti panangituray ti maymaysa nga agturay; ti kinapudno ket dagiti agtuturay a tao, a limitado ti pannakaammoda, a malapdan babaen iti kinaimperpekto ken pagkapuyan ti tao, nalabit matignay pay babaen kadagiti dakes a motibo, ket matayda met; aniaman a kinatalged ken panagkaykaysa ngarud apagbiit laeng.
Dagiti aristokrasia ikarida ti mangipaay iti kasasayaatan nga agturay; ti kinapudno ket agturayda gaput’ addaanda ti kinabaknang, maysa a kabagian, wenno adda pannakabalinna, saan a gapu iti sirib, pannakaawat, wenno ayat ken pannakaseknan kadagiti dadduma; ti di maitutop nga agturay iti monarkia ket basta sukatan laeng dagiti adu nga agtuturay iti maysa a natan-ok nga aristokrasia.
Dagiti demokrasia ikarina nga amin dagiti tattao ikeddengda ti pakagunggonaan dagiti amin; ti kinapudno ket dagiti umili agkurangda agpadpada ti pannakaammo ken ti umiso a motibo a nasken iti panangaramid iti kankanayon nga umiso a desision a maipaay a pagimbagan dagiti isuamin; dineskribir ni Plato ti demokrasia a kas “maysa a makaay-ayo a porma iti gobierno, a napnapno iti kinanadumaduma ken kinaawan urnos, ken mangipaay iti panagpapada kadagiti agpapada ken kadagiti agduduma.”
Dagiti autokrasia ikarida ti pannakaibanag dagiti bambanag ket ibanagda dayta a di maitantantan; ti kinapudno ket, kas insurat ti mannurat kadagiti damdamag a ni Otto Friedrich, nga “uray dagiti kasayaatanen ti panggepna a tattao, apaman a sumrekda iti kabakiran iti pannakabalin ti politika, masapul a sanguenda ti nasken a panangiturong kadagiti ar-aramid nga, iti normal a kasasaad, mabalin nga awaganda nga imoral”; gapuna dagiti “naimbag” nga agturay iti autokrasia agbalinda nga agturay nga iturong ti pannakabalin a situtulok a mangisakripisio iti kasapulan dagiti umilida iti altar iti personal nga ambision wenno panglakagan.
Dagiti gobgobierno a fascista ikarina ti mangtengngel iti ekonomia a maipaay iti pagimbagan dagiti isuamin; ti kinapudno ket awan ti aramidenda a nakabalballigi ken maisukat iti personal a wayawaya; babaen ti panangitan-ok iti gubat ken ti nasionalismo, pataudenda dagiti napolitikaan a kinaranggas kas ti Italia iti sidong ni Mussolini ken ti Alemania iti sidong ni Hitler.
Dagiti gobgobierno a komunista ikarida ti mangpataud iti Utopia, awan nakabingbingayan ti kagimongan a dagiti umili tagiragsakenda ti naan-anay a panagpapada iti sanguanan ti linteg; ti kinapudno ket dagiti klase ken di panagpapada addada pay laeng ket dagiti dakes a politiko sepsepanda ti gagangay a tao; ti banagna ket nasaknap a panangbusor iti kapanunotan a komunismo, a dagiti sarikedkedna agpegpeggad iti panangsinasina ti movimiento dagiti nasinalistiko ken dagiti suminsina.
[Kahon iti panid 23]
Maipapan iti Naciones Unidas
▪ Itatta ti NU addaan iti 160 a miembro. Dagiti laeng pagilian a saan a miembro aniaman ti kadakkelda isu ti dua a Korea ken ti Switzerland; maysa a plebisito a naangay idi Marso 1986 dina inawat ti pannakimiembro babaen iti 3 kontra 1 a nanglab-awan.
▪ Malaksid iti kangrunaan nga organisasionna, daytat’ mangpaandar iti 55 a kanayonan a naisangsangayan nga organisasion, naisangsangayan nga ahensia, komision iti kalintegan ti tao, ken dagiti mangsalimetmet-talna nga urnos.
▪ Tunggal miembro a nasion maikkan iti maysa a botos iti General Assembly, ngem ti kaaduan ti populasionna a nasion, ti China, katupag iti agarup 22,000 nga umili iti tunggal maysa nga umili iti kabassitan ti populasionna a miembro, ti St. Kitts ken Nevis.
▪ Bayat ti selebrasion iti United Nations International Year of Peace idi 1986, napadasan ti lubong dagiti 37 a panagdadangadang, ad-adu pay ngem iti aniaman a tiempo nanipud idi nagpatingga iti Gubat Sangalubongan II.
▪ Kadagiti amin a nasnasion a miembro ti NU, 37 porsiento ti addaan basbassit nga umili ngem ti nagkaykaysa nga internasional a “nasion” dagiti Saksi ni Jehova; 59 porsiento ti addaan basbassit nga umili ngem ti bilang dagiti tattao a nagatender iti selebrasion ti Memorial ti ipapatay ni Kristo iti daytoy a tawen.
[Dagiti Ladawan iti panid 24]
Liga de Naciones
Naciones Unidas
Awan iti pannakabalin dagiti imperpekto a tao a mangipaay iti naan-anay a gobierno