Brolga, Cassowary, Emu, ken Jabiru—Sumagmamano Kadagiti Karkarna a Tumatayab ti Australia
Babaen ti koresponsal ti Agriingkayo! idiay Australia
NAKABALAN iti nakaam-amak a kawwet, ti saan a makatayab a cassowary, a nadeskribir a kas ti kapeggadan a tumatayab iti lubong, makalagto, makakugtar, ken makasugat, a buyogen ti kasta unay a puersa. Kaing-ingasna, ken kasta met laeng ti pannakakabalna, ti kabagianna, nga emu dina kasapulan dagiti payak—makataray a kas iti [kapartak] ti angin. No agsala, ti brolga iwaragawagna ti kinasaririt ti Namarsua ken ti Choreographerna (nangurnos iti panagsalana). Ket no bumaliw iti asideg, [gapu ta] natayag ken nakuttong, ti jabiru ti modelo ti kinatan-ok ken langa kadagiti tumatayab. Ti wedge-tailed nga agila, agtaytayab man wenno mangsipsiput iti kanenna, iparangarangna dagiti langa ti naan-anay a mangnganup iti tangatang. Wen, tunggal maysa kadagitoy a tumatayab ti pudno a pagsidsiddaawan iti panamarsua. Pagragsakanmi, ngarud, nga iyam-ammo . . .
Ti Napnuan Kolor a Cassowary—Gayyem ti Napuskol a Kabakiran
Agdagsen iti 30 aginggat’ 60 a kilo, ti akin-abagatan, wenno doble ti akatna a cassowary kadagiti naraber a napuskol a kabakiran ti amianan a daya nga Australia ken iti New Guinea maysa a napintas ngem naiputputong a tumatayab. Agtayag iti agarup dua a metro, dakdakkel ti kabaian ngem ti kalakian ken—naisangsangayan para iti tumatayab—napimpintas ti kolorna ngem ti kalakian, a sisisirib nga umadayo iti kabaian no saan a tiempo ti panagasawa. Kalpasan ti panagasawa, agitlog ti kabaian iti grupo ti nasudi a berde nga itlog, ngem kalpasanna basta agpasiaren nga umadayo, a baybay-anna ti kalakian a mangukop kadakuada ken mangaywan kadagiti urbon. Kalpasanna makiasawa manen kadagiti sabali a kalakian ket panawanna tunggal maysa kadakuada nga addaan iti aywanan a grupo dagiti itlog!
Nupay kasta, ti pannakakalbo dagiti kabakiran dangdangrannan dagiti cassowary. Iti panangikagumaan a mangpaadu iti bilangda, ti Billabong Sanctuary iti asideg ti Townsville, Queensland, rinugianna ti programa a mangtiliw ken mangpaadu a panggepna ti mangibulos kadagiti tumatayab no nataengandan. Nupay no manganda agpadpada iti karne ken nateng, nangnangruna a mangan ti cassowary kadagiti prutas, nga alun-onenda a sibubukel. Gapuna, dagiti bukel ti nasurok a sangagasut a mulmula aglasat iti bituka ti tumatayab a saan a marunaw ket nasaknap ti pannakaiwarasna iti kabakiran a masalakniban ken maabunuan. Daytoy, kuna dagiti eksperto iti pagitalimengan, ti mamagbalin iti cassowary a kangrunaan a kita a pagpannurayan, ta nakaad-adu ti sumaruno a mapukaw a mula iti pannakapukawna (ti cassawory). Ngem napeggad kadi ti tumatayab kadagiti tao?
Dagiti laeng maag a tattao ti umasideg unay. Kinapudnona, ad-adda nga agpeggad ti cassowary iti tao ngem ti panagpeggad ti tao kadakuada. Iti nasipnget a linong ti napuskol a kabakiran, aguni ti tumatayab iti natibong a mangpakdaar kadakayo nga asidegen. Ipangagyo ti pakdaar; dikay umasidegen. Ta talaga a kumamat a lumasat kadagiti kasamekan, nga usarenna ti natibker a kabal ti ulona, wenno helmet, a mangsalaknib iti ulona. Ngem no din makalisi, masugatan, wenno salsalaknibanna dagiti annakna, mabalin a rumaut no umasidegkayo unay.
Ti Emu—Agakar-akar ken Simbolo ti Nasion
Asideg a kabagianna ken nataytayag bassit ngem ti cassowary, masarakan ti emu iti kaaduan a paset ti aw-away ti Australia. Kadagiti tumatayab, ti laeng ostrich ti manglab-aw [iti emu]. Ti managbutbuteng nga emu addaan atiddog, nabileg a saksaka a makataray iti kapartak nga agarup 50 kilometro iti tunggal oras, ket kas iti cassowary, tunggal sakana addaan iti tallo a makapapatay a kawwet. Nupay kasta, saan a kas iti kabagianna nga agindeg laeng iti maysa a lugar, agakar-akar ti emu ken manmano nga agresibo. Kanenna ti dandani isu amin—igges, repolio, uray pay dagiti daan a botas! Apaman a nayitlogen ti kabaian nga emu dagiti nasudi a berde nga itlogna—gagangay iti 7 aginggat’ 10, ngem no dadduma agingga iti 20—dayta, kas iti cassowary, ipabiangnan iti kalakian ti panagukop ken panangaywan kadagiti annak.
Nangipaay iti pakarigatan ti emu dagiti nagindeg a taga Europa. Sipapartak a pinukaw dagiti nagindeg dayta idiay Tasmania. Ket iti sentro ti pagilian nanaganan a peste gapu iti panagayatna iti trigo ken nagbalin a biktima dagiti mangnganup. Ngem nupay kankanayon ti pannakapapatay, ipakita ti bilang dagiti emu ti nakaskasdaaw a kinaandur, ta idiay Laud nga Australia adda a talaga ti naideklara a pananggubat iti tumatayab idi 1932. Literal a kiniddaw ti gobierno ti tulong ti buyot ken ti dua a Lewis a masinggan! Nupay saan a nalatak gapu iti kinasariritna, nangabak ti emu itoy a dangadang. Ti “gubat” awan ti mamaayna a pabuya ken nakaibabainan ti politika; ti kaaduan a pinapatay ti sangapulo ribu a putok ket sumagmamano laeng a gasut a tumatayab. Ngem iti sumaganad a panagdangadang—ti emu kontra doble-kanyon a panangraut dagiti mangnganup kadagiti tumatayab ken ti sinuportaran ti gobierno a libre nga armas para kadagiti mannalon—saanen a naanduran ti emu ti panangraut.
Nupay kasta, ita, ti emu ti simbolo ti nasion. Sipapannakkel a nakatakder iti sango ti kangaroo iti coat of arms ti Australia ken sitatalged nga agpasiar iti kasamekan. Ti tikag ti kadadaksan a kabusorna. Maeksperimento pay a mapaadu ken mataraken dagiti emu agpaay iti adu a kita ti produkto: ti awan a pulos ti tabana a karne; nalagda, naandur a lalat; dutdot; ken lana a maala kadagiti kalabkab iti barukong ti tumatayab. Daytoy naipamaysa a pempen ti taba ti gapu iti awan a pulos ti tabana a lasag.
Kayatyo Kadi ti Agsala?
Nalabit saan, ngem talaga nga agsala dagiti brolga. Iti “pagsasalaanda” iti igid ti danum, “aniaman a kaadu [dagitoy a dapuen a kannaway], manipud maysa a paris agingga iti sangadosena wenno ad-adu pay a tumatayab,” kuna ti libro a The Waterbirds of Australia, “agliliniada nga agsango ket rugiandan ti sala. Aggarawda nga agpasango babaen iti kasla kadangkadang a sakada a kagudua laeng ti pannakaukrad ti payakda ken agkuykuyegyeg. Babaen ti panangitamed ken panangitangwa iti uloda, umabante ken agsanudda, a siaalumamay a tumarektek ken pumito. Sagpaminsan a sumardeng ti maysa a tumatayab ket, tumaliaw, sa agkiak a silalaaw. Mabalin a lumagto met dagiti tumatayab iti sumagmamano a metro iti angin ken bumaba nga agsubli iti daga babaen kadagiti akaba a nangisit ken dapuen a payakda. Maipalladaw dagiti sanga wenno ruot ket ikagumaan dagiti Brolga a sippawen dagiti pedaso wenno seppegen ida kadagiti sippitda bayat a matnagda.” Nakaskasdaaw a pabuya, nangnangruna no panunoten ti kadakkel dagiti tumatayab, nga agtayag iti nasurok a maysa a metro ken addaan iti agarup dua-metro a nakaukrad a payak!
Nupay no adu a kita ti tumatayab ti mangaramid iti nakarikrikut a pabuya iti panaginnarem bayat ti tiempo ti panagpaadu, ti brolga, maysa kadagiti kadadakkelan kadagiti amin a kannaway, pagay-ayatna ti agsala iti aniaman a tiempo iti tawen. Kinapudnona, nagtaud ti naganna iti Katutubo a sariugma iti nalatak a babai a sumasala a managan Buralga. Pinagkedkedanna ti panangipateg ti dakes a managsalamangka. Isut’ namagbalin kenkuana a makaay-ayo a kannaway.
Ti Jabiru—Ti Kakaisuna a Tikbaboy ti Australia
Maysa met a tumatayab kadagiti baresbes, ti jabiru, wenno nangisit-tengngedna a tikbaboy, ti kanayon a makita iti napudot ken naagneb nga amianan ken daya a kosta ti Australia. (Ti jabiru ti South America naiduma a kita ti tikbaboy.) Narapis, 130 a sentimetro ti kaatiddogna, ken nakapimpintas ti kolorna, ti jabiru awan duadua a maibilang iti riniwriw a sabali a tumatayab kadagiti baresbes. Bayat ti siaannad a panagpasiarna iti kaababawan, irarebna ti atiddog, nabileg a sippitna a nakapigpigsa iti danum ta masapul nga ukradenna bassit ti payakna tapno masumrana ti puersa.
Ket anian a nakapigpigsa dagidiay a payak! No ukradenna dagiti payakna nga agarup dua a metro manipud maysa a pungto agingga iti sabali a pungto, a dagiti kangrunaan a dutdotna ti maukrad a kas ramay, agalindayag ti jabiru a nakabambannayat ti panagrikusna agingga a kasla laengen maysa a bassit a krus iti tangatang. Kinapudnona, ti aw-awiten ti angin a jabiru, agraman kadagiti atiddog a payak, tengnged, ken saksakana a maisarang iti dakkel a nalabaga a bola ti lumlumnek nga init iti equator, ti maipatpateg a simbolo kadagiti baresbes iti amianan nga Australia.
Ti Wedge-Tailed nga Agila—Ari iti Tangatang
Iti asideg ti nabato a tuktok ti maysa a bantay idiay Victoria, ken iti sidong ti napigsa nga angin a mangpaikay iti amin a sabali a tumatayab iti langit, nga agay-ayam ti wedge-tailed nga agila. Nasaksian ti mannurat a ni David Hollands ti nakallalagip unay a pabuya ti panagtayab a nakitana iti panagbiagna: “Nakabitin sadiay ti agila,” insuratna, “a dandani di agkutkuti ken naan-anay a komportable iti kastoy a nadawel a panawen. . . . Bayat ti panangbuyak, nagtinnag, a kineppetna dagiti payakna tapno matnag a diretso. Natnag iti sumagmamano a gasut a metro ket kalpasanna naukrad bassit dagiti payakna, a nangipangato manen kenkuana tapno magun-odna ti kangato a nagappuanna. . . . Nagrikus iti kagudua laeng a rikus, kalpasanna nagalindayag manen a nagpangato [ket] maulit-ulit nga agsuek, a kumarasakas a bumaba iti ginget ken agpangato manen iti napaut ken nakaay-ayat a pabuya.”
Babaen iti kaakaba a 2.5 metro a nakaukrad a payak ken ti naidumduma a kasla kalso nga ipusna, daytoy nangayed ken nabileg nga agturay imposible a mapagkamalian a sabali a tumatayab iti tangatang ti Australia. Tallo a tonelada ti puersa ti petpet dagiti kawwetna! Nupay kasta, iti sumagmamano a tiempo, ti laeng “umiso” a pamay-an a panangkita iti wedge-tailed nga agila isu ti panangpaltog. Kas iti kabagianna a bald eagle ti America, a siuulpit a mapaltogan tapno salakniban ti salmon ken ti industria ti fur, daytoy nga agila ti Australia maidaddadanes gapu iti sagpaminsan a panangtiliwna iti karnero. “Sumagmamano laeng [a managsida ti karne a tumatayab] iti lubong,” kuna ti libro a Birds of Prey, “ti nakaro a maidaddadanes a kas iti Wedgetailed nga Agila . . . Iti dandanin 100 a tawen naibilang dayta a peste . . . , ket nabayadan ti addaan pammaneknek iti panangikisap.”
Iti adu a tawen, nupay kasta, naisardengen dagiti pammabasol. Napaneknekan a ti kangrunaan a taraonna isu dagiti atap a koneho ken sagpaminsan dagiti katutubo nga ayup, agraman wallabies a mamindua a kas iti dagsenna a mismo. Daytoy a naipalgak, kamaudiananna, ti nakaipaay iti agila iti pannakikappiana iti tao agraman ti panangsalaknib ti linteg.
Wen, anian a nakaskasdaaw ti kinarikut, kinapintas, ken kinapateg dagiti tumatayab iti panagkakawing ti biag iti daga! Nalabit maammuantayonto daytoy kamaudiananna, ngem masansan a dumteng ti sirib a naladaw unayen—kalpasan a dinadaelen ti kinaagum ken kinaignorante. Ngem anian a makaliwliwa a maammuan a no mangipangagtayo, uray ita, maragsakan dagiti lapayagtayo kadagiti tarektek, panagkiak, panagsagawisiw, panagkakak, panagpito, panagkutak, ken panagikkis kadagiti langit, kabakiran, ken baresbes daytoy napintas a planeta!
[Dagiti ladawan iti panid 16]
Ti Cassowary
Ti Brolga
[Credit Line]
Kannigid ken baba: Australian Tourist Commission (ATC); makinngato a tengnga ken kannawan: Billabong Sanctuary, Townsville, Australia
[Dagiti ladawan iti panid 17]
Ti Agila
Ti Emu
Ti Jabiru
[Credit Line]
Urbon ti agila ken ulo ti emu: Graham Robertson/NSW National Parks and Wildlife Service, Australia; agtaytayab nga agila: NSW National Parks and Wildlife Service, Australia; ti emu a kadua ti urbonna ken ti jabiru: Australian Tourist Commission (ATC)
[Picture Credit Lines iti panid 15]
Kannigid: Graham Robertson/NSW National Parks and Wildlife Service, Australia; kannawan: Australian Tourist Commission (ATC); ngato: Billabong Sanctuary, Townsville, Australia