Inawaganda Dayta a Paglinglingayan
ADDA panaggagar iti ampiteatro. Nagtitipon ti pinulpullo a ribu para iti maysa a kararagsakan a pabuya iti nagkauna a Roma. Nakaragragsak a naarkosan ti pagpabuyaan kadagiti bandera, rosas, ken nadumaduma ti kolorna nga inabel. Agburayok kadagiti ubbog ti nabanglo a danum, a mangipaay iti makaay-ayo nga ayamuom iti angin. Nakakawes dagiti babaknang kadagiti kadadaegan a pagan-anayda. Ti kinatagari ti bunggoy nasinga babaen iti panagpaggaak, ngem ti kinaragsak daytoy nga umariwekwek ilibakna ti nakaam-amak a dandanin mapasamak.
Inton agangay, ti mangipangpangta a gumluong nga uni ti tubæ, sukonennan ti dua a gladiador nga aglaban. Magagaran ti bunggoy bayat ti awanan asi a panagdinnunor dagiti aglablaban. Dandani di mangngeg ti kalangiking dagiti espada a rimbawan ti makatitileng nga ikkis dagiti agbuybuya. Kellaat, babaen iti nasiglat a gunay, naitumban ti maysa a makilablaban ti kalabanna. Itan addan iti im-ima dagiti agbuybuya ti pagtungpalan ti natumba a gladiador. No iwagaywayda dagiti panioda, isu agbiagto. Babaen iti maysa a tignay dagiti tanganda, ti bunggoy—a pakairamanan dagiti babbai ken babbalasitang—ibilinda ti panangpatay. Iti sumagmamano a kanito maiguyoden ti bangkay iti suelo ti pagpabuyaan, mapala ti nadaripespesen iti dara a daga, mawarisan iti baro a darat, ket agsaganan ti bunggoy maipaay iti dadduma pay a panangibukbok iti dara.
Iti kaaduan nga agindeg iti nagkauna a Roma, daytat’ paglinglingayan. “Uray pay ti kaistriktuan iti moral saan nga agkedked iti daytoy a panagragsak iti panangibukbok iti dara,” kuna ti libro a Rome: The First Thousand Years. Ket ti ay-ayam a panaglaban dagiti gladiador maysa laeng kadagiti porma ti naalas a paglinglingayan nga itukon ti Roma. Maipabpabuya met ti pudpudno a panagdadangadang dagiti navy nga agpaay a panglinglingay kadagiti mawaw-dara nga agbuybuya. Maaramid pay ti panangpapatay iti publiko, a sadiay ti nakondenar a kriminal maigalut iti poste ken kanen dagiti mabisbisin nga atap nga animal.
Kadagidiay a madi iti nadara a pabuya, mangipaay ti Roma iti nadumaduma a pabuya. Idiay pagpabuyaan iti mime—dagiti ababa a drama maipapan iti inaldaw a panagbiag—“ti pannakikamalala ken panaginnayan-ayat dagiti kangrunaan a tema,” insurat ni Ludwig Friedländer iti Roman Life and Manners Under the Early Empire. “Napno ti pagsasao kadagiti naalas nga ebkas, ket dakes ti pagkakatawaan, a nakaad-adu dagiti makapamurareg, naalas a tigtignay, ken, kangrunaanna, dagiti karkarna a sala a maidanggay iti plauta.” Sigun iti The New Encyclopædia Britannica, “adda ebidensia nga aktual a matulad iti drama iti entablado dagiti ar-aramid a pannakikamalala idi tiempo ti Romano nga Imperio.” Adda ngarud naimbag a rason ti panangawag ni Friedländer iti mime a kas “ti nabatad unay ken kakaruan ti kinaimoral ken kinaalasna a drama,” ket kinunana pay: “Dagiti kadadaksan nga eksena ti pagay-ayatda.”a
Ita ngay? Nagbaliw kadin ti pagay-ayat ti tao a paglinglingayan? Usigenyo ti ebidensia, kas maisalaysay iti sumaganad nga artikulo.
[Footnote]
a No dadduma, maaramid ti panangpapatay iti entablado tapno mangipaay iti pudpudno a drama iti pabuya. Kuna ti libro a The Civilization of Rome: “Gagangayen a ti kriminal a nakondenar a matay ti mangala iti lugar ti aktor iti makadidigra a kanito.”
[Picture Credit Line iti panid 3]
The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck