Aniat’ Napasamaken iti Paglinglingayan?
KASANO a matmatan dagiti nagkauna a Romano, a naipagarup idi nga adda iti kangitingitan ti kulturada, ti agbugbugsot a padada a tao kas paglinglingayan? “Mailawlawag laeng dayta babaen iti panaggartem iti kabbaro ken nabilbileg a pakaguyugoyan,” insurat ni Gerhard Uhlhorn iti The Conflict of Christianity With Heathenism. “Gapu ta napnekdan kadagiti amin a mabalin a pagraragsakan, sinapul dagiti tattao . . . ti pakaragsakan a saandan a masarakan iti sabali pay a lugar.”
Adu a tattao itatta ti mangiparangarang iti umasping a “panagtarigagay iti kabbaro ken nabilbileg a pakaguyugoyan.” Ipapantayo a mabalin a saanda nga agtataripnong nga agbuya iti pudpudno a panagdadangadang wenno kinalulok. Ngem ti pilpilienda a paglinglingayan ipalgakna ti umasping a panaggartem iti kinaranggas ken sekso. Amirisenyo ti sumagmamano a pagarigan.
Dagiti Sine. Kadagiti kallabes a tawen impakitan dagiti agar-aramid iti pelikula a “kaykayatda ti dakes,” kuna ti kritiko iti sine a ni Michael Medved. “Ti mensahe iti tay-ak ti pelikula,” kunana, “ket agparang a rumbeng nga ad-adda a maamisig, ad-adda a matingiting ti panangipabuya iti kinaranggas ken kinamauyong ngem ti aniaman a panangikagumaan a mangisuro iti kinadayaw wenno kinaimbag.”
Ti kompetision iti telebision pinilitnan dagiti agar-aramid iti pelikula a mangaramid iti dandani aniaman a pamuspusan a mangallukoy kadagiti tattao a mapan iti sinean. “Masapulmi dagiti sine a mangawis kadakuada, manggutugot, naisangsangayan kadagiti amin a programa a mabuya dagiti tattao iti TV,” kuna ti tserman ti maysa nga studio ti pelikula. “Saan a gapu ta nairanta a mangipabuyakami kadagiti eksena ti panangdangran ken [dakes a] pagsasao, no di ket dayta ti kasapulan itatta tapno makaipabuyaka iti maysa a pelikula.” Kinapudnona, adut’ saanen a masdaaw iti uray nabatad unay a kinaranggas iti sine. “Nairuamen dagiti tattao,” kuna ti direktor ti sine a ni Alan J. Pakula. “Mamimpat a darasen ti inaduan dagiti maipabuya a matmatay, pumigpigsa dagiti putok, ket dida ikankano dayta. Saandan a mapmapnek iti kinaranggas.”
Telebision. Kadawyanen ti nabatad a pannakaipabuya ti sekso iti TV iti adu a paset ti lubong, agraman ti Brazil, Europa, ken Japan. Ti kadawyan a managbuya ti TV idiay America makabuya iti agarup 14,000 a seksual a pabuya iti makatawen. “Awan ti makita a panagpatingga ti iyaadu dagiti seksual a tema ken ti kinabatad dagiti pabuya,” kuna ti maysa a gunglo dagiti managsirarak. “Dagiti dati a maiparit idi a topiko a kas iti insesto, sadomasochism (panangdangran iti dadduma wenno iti sabsabali), ken bestialidad nagbalindan a pakagunggonaan unay kadagiti tiempo nga adut’ agbuya.”
Sigun iti libro a Watching America, adda makagapu iti pannakaipabuya ti kinalulok iti telebision. Kunaenna: “Dakkel ti maganansia ti panangipabuya iti sekso. . . . Idi natakuatan dagiti kompania a mangpatpataud kadagiti programa iti telebision a maallukoyda imbes a maparurodda ti ad-adu nga agbuya, in-inut a pinaaduda ti maganansiada iti programada babaen ti panangipalubos a maiserrek ti ad-adu a maiparit iti nabatbatad pay a pamay-an.”
Dagiti Video Game. No maidilig, ti awanan kinaranggas a tiempo da Pac-Man ken Donkey Kong sinukatanen ti baro a tiempo ti nakaam-amak ti kinasadistikona nga ay-ayam. Iladawan ni Propesor Marsha Kinder dagitoy nga ay-ayam a kas “dakdakes pay ngem ti TV wenno sine.” Iyallatiwda “ti mensahe a ti laeng pamay-an ti pananggun-od ti pannakabalin ket babaen iti kinaranggas.”
Gapu ta maseknan ti publiko, mangus-usaren ti maysa a kangrunaan nga agpatpataud idiay Estados Unidos iti sistema ti panangikeddeng iti kalidad dagiti video games a pataudenna. Ti etiketa nga “MA-17”—a mangipamatmat a ti ay-ayam ti “nataengan” ket di maitutop a buyaen dagidiay nababbaba ngem 17 ti edadda—mabalin nga iramanna ti nakaro a kinaranggas, seksual a tema, ken panagbassawang. Nupay kasta, pagamkan ti dadduma a ti kalidad a “nataengan” pakaruenna laeng ti pangallukoy ti ay-ayam. “No agtawenak iti 15 ket makitak ti etiketa nga MA-17,” kuna ti maysa nga agtutubo a pagay-ayatna ti ay-ayam, “buyaek ti ay-ayam aniaman ti mapasamak.”
Musika. Kuna ti maysa a magasin a mangan-anag iti linaon dagiti nalatak a musika nga idi arinunos ti 1995, 10 laeng kadagiti 40 a kalalatakan nga album ti awanan panagbassawang wenno panangtukoy kadagiti droga, kinaranggas, wenno sekso. “Ti musika a magun-odan dagiti babbarito/babbalasitang ket makabibineg, nga adu kadagita ti mangikalkalintegan iti kinaawan serserbi ti panagbiag (nihilismo),” ipadamag ti St. Louis Post-Dispatch. “Ti [musika] a makaawis kadagiti babbarito/babbalasitang ket napno iti pungtot ken kinaawan namnama ken iparegtana dagiti rikna a ti lubong ken ti dumdumngeg a mismo nakondenaren.”
Agparang a ti death metal, “grunge” rock, ken ti “gangsta” rap kasla pagragsakanda ti kinaranggas. Ket sigun iti report ti San Francisco Chronicle, “adu a kameng ti industria ti mangipadpadto a ti nakaam-amak unay a grupo agbalbalindan a nalatak.” Dagiti kanta a mangitampok iti pungtot ken ipapatay nagbalindan a nalatak idiay Australia, Europa, ken Japan. Pudno, dadduma a banda pinadasdan ti di unay naranggas a mensahe. Nupay kasta, kuna ti Chronicle: “Ipamatmat dagiti ebidensia nga awan ti adu a malakuan kadagiti di naranggas a musika.”
Dagiti Computer. Dagitoy ket napapateg nga alikamen nga aduan kadagiti naimbag a pakausaran. Nupay kasta, us-usaren met ti dadduma a mangiwaras kadagiti narugit a material. Kas pagarigan, ipadamag ti magasin a Maclean a daytoy iramanna “dagiti ladawan ken teksto maipapan kadagiti isuamin manipud kadagiti karkarna nga anting-anting agingga iti panagbalangkantis ken pedofilia—bambanag a mamagsiddaaw kadagiti adu nga adulto, nangnangruna pay kadagiti annakda.”
Dagiti Pagbasaan. Napnapno dagiti adu a nalalatak a libro iti sekso ken kinaranggas. Maysa a nabiit pay nga uso idiay Estados Unidos ken Canada ti naawaganen a “makapakellaat a sarsarita”—nakaam-amak nga estoria a horor a mangpumpuntiria kadagiti agtutubo nga agedad laeng iti walo. Kuna ni Diana West, iti panagsuratna iti New York Teacher, a dagitoy a libro “bibinegenda dagiti ubbing unay, tiltilenda ti kabaelan ti isip nga agpanunot sakbay pay a makapanunot.”
Adu a comic book a naipablaak idiay Hong Kong, Japan, ken ti Estados Unidos ti mangiparang iti “tema a naranggas ken nadawel a gubat, kanibalismo, panangpugot, satanismo, panangrames, ken panagbassawang,” kuna ti panagadal nga inaramid ti National Coalition on Television Violence (NCTV). “Nakaam-amak ti kinakaro ti kinaranggas ken kinaalas dagiti seksual a mabasa kadagitoy a magasin,” kuna ni Dr. Thomas Radecki, mangsuksukimat a direktor iti NCTV. “Ipakpakitana no kasano kakaron ti impalubostayo a pannakabibinegtayo.”
Masapul ti Panagannad
Nabatad nga iti lubong itatta adda pannakaallukoy iti sekso ken kinaranggas, ket maiparangarang dayta iti industria ti paglinglingayan. Umasping ti kasasaad iti inladawan ti Kristiano a ni apostol Pablo: “Yantangay napukawda ti amin a moral a kaririknada, inyawatda ti bagbagida iti nalulok a kababalin tapno aramidenda ti tunggal kita ti kinarugit buyogen ti kinaagum.” (Efeso 4:19) Adda ngarud naimbag a rason nga adu itatta ti agsapsapul iti nasaysayaat a banag. Agsapsapulkay kadi? No kasta, maragsakankayto a makaammo a makasarakkayo iti nasayaat a paglinglingayan, kas ipakita ti sumaruno nga artikulo.
[Kahon/Ladawan iti panid 5]
Mabalin a Makadangran ti Telebision
ITI Estados Unidos, damo a naiparang iti publiko ti telebision iti eksibision idiay New York idi 1939. Maysa kadagiti timmabuno a periodista ti nangyebkas iti panagduaduana maipapan iti masanguanan daytoy nga alikamen. Insuratna, “ti parikut iti telebision ket masapul nga agtugaw dagiti tattao ket mulenglenganda ti iskrin; ti kadawyan a pamilia nga Americano awan tiempona iti dayta.”
Anian a panagbiddutna! Kinapudnona, naibagan nga inton tiempo nga agraduar ti kadawyan nga Americano iti eskuelaan, nakabusboston iti 50 porsiento nga ad-adu a tiempo iti sango ti TV ngem iti sango ti maestro. “Ad-adda nga agresibo dagiti ubbing a kanayon nga agbuybuya iti telebision, ad-adda a managduadua, nadagdagsenda, saan unay a managpanunot, saan a naganetget, ken saan unay a nalaing nga estudiante ngem ti manmano laeng nga agbuya nga estudiante,” kuna ni Dr. Madeline Levine iti librona a Viewing Violence.
Ti balakadna? “Masapul a maisuro dagiti ubbing a ti telebision, kas iti dadduma a sabali nga alikamen iti balay, adda espesipiko a pakausaranna. Ditay baybay-an a nakasaksak ti pagpamaga iti buok no namagan ti buoktayo, wenno ti pagtostaran ti tinapay no nakatostartayon. Ammotayo ti espesipiko a pakausaran dagitoy nga alikamen ket ammotayo no kaano nga iddepen ida. Masapul met a masursuruan dagiti annaktayo maipapan iti telebision.”
[Kahon/Dagiti ladawan iti panid 7]
Ti Paglinglingayan iti Aglawlaw ti Lubong
Nagimtuod ti Agriingkayo! kadagiti koresponsalna iti nadumaduma a paset ti lubong tapno iladawanda ti pagannayasan iti paglinglingayan iti lugarda. Dagiti sumaganad ti dadduma kadagiti komentoda.
Brazil: “Dumakdakesen dagiti programa iti TV. Ngem, gapu ta adun a nagannak ti agtartrabaho iti ruar ti pagtaengan, masansan a mabaybay-an dagiti ubbing a manglinglingay iti bagida babaen iti TV. Nalataken dagiti CD-ROM a mangiparang kadagiti tema nga okulto ken dagiti video game a mangipabuya kadagiti bin-ig a kinaranggas.”
Czech Republic: “Nanipud idi pannakarbek ti Komunismo, nalayusen ti pagilian iti paglinglingayan a pulos a di pay nakita idi, agraman dagiti programa ti TV a naggapu iti Laud ken dagiti paglakuan iti pornograpia. Kanayon a mapan dagiti agtutubo kadagiti disco, biliaran ken kadagiti pub (paglakuan ken pagiinuman ti arak). Masansan a napigsa ti impluensia ti kanayon nga anunsio ken ti panangpilit ti kapatadan kadakuada.”
Alemania: “Daksanggasat ta adu a nagannak ti nabannog unayen a mangyurnos iti paglinglingayan dagiti annakda, isu a masansan nga agpannuray dagiti agtutubo iti maysa ken maysa tapno makapagragragsakda. Dadduma ti mangiputong iti bagbagida babaen kadagiti ay-ayam iti computer. Dadduma ti tumabuno kadagiti agpatpatnag a panagsasala a maawagan iti rave, a sadiay naruay ti droga.”
Japan: “Dagiti comic book ti dibersion a paborito dagiti agtutubo ken adulto, ngem masansan a napno dagitoy iti kinaranggas, imoralidad, ken nabassawang a panagsasao. Kadawyan met ti panagsugal. Ti sabali pay a makariribuk a pagannayasan ket dadduma nga agtutubo a babbai ti umaw-awag kadagiti nasaknap pannakayanunsiona a club ti telepono a mangpennek kadagiti lallaki nga imoral ti gakatda. Dadduma pagragsakanda laeng ti umawag, ket dadduma ti umawag a maki-date gapu iti tangdan, nga iti dadduma a kaso mangituggod iti panagbalangkantis.”
Nigeria: “Agsaksaknapen dagiti di makontrol a pagbuyaan ti video iti Makinlaud nga Africa. Silulukat dagitoy a temporario a kalapaw kadagiti amin a tattao aniaman ti edadda, agraman dagiti ubbing. Kanayon a maipabuya dagiti pornograpiko ken horor a video. Mainayon pay, gagangayen a mangiparang iti espiritismo dagiti lokal a mapataud a pelikula a maipabuya iti TV.”
South Africa: “Agus-uso ti rave ditoy, ket masansan a nalaka a magun-odan dagiti droga kadagitoy.”
Sweden: “Naballigi dagiti pub ken nightclub idiay Sweden, ket masansan nga agtataripnong dagiti kriminal ken aglaklako ti droga kadagita a lugar. Ti telebision ken ti paglinglingayan a video napumpunno iti kinaranggas, espiritismo, ken imoralidad.”