Rangtay—Kasanotayon no Awanda?
“Idayawmo ti rangtay a nangiballasiw kenka.”—George Colman, maika-19-siglo nga Ingles a mannurat iti sarsuela.
KAANO ti naudi nga ibaballasiwmo iti rangtay? Nadlawmo kadi? Minilion a tattao ti inaldaw a bumallasiw iti rangtay. Iyaleng-alengtay la ti pategda. Magna, aglugan, wenno lumasattayo kadagitoy wenno iti sirokda, a nalabit ditay pampanunoten ti kaaddada. Ngem ania ngay no awanda?
Iti rinibu a tawenen, nakaballasiw ti tao ken animal kadagiti di malasat a baet, karayan man dayta, nalawa a dariwangwang, wenno rangkis, naimbag laengen ta adda dagiti amin a kita ti rangtay. Nagrigat a panunoten ti kasasaad ti dadduma a siudad no awan dagiti rangtayda— idiay Cairo, London, Moscow, New York, Sydney, ken adu a sabsabali pay. Wen, dagiti rangtay adda nagkauna a napalabasda.
Dagiti Nagkauna a Rangtay
Nasurok a 2,500 a tawenen, ni Reyna Nitocris iti Babilonia nangibangon iti rangtay a bumallasiw iti Karayan Eufrates. Apay? Sumungbat ti Griego a historiador a ni Herodotus: “[Ti Babilonia] ket biningay ti karayan iti dua a nagduma a paset. Iti sidong dagiti immuna nga ar-ari, no kayat ti maysa a tao ti lumasat a mapan iti sabali a paset, masapul a bumallasiw babaen iti bilog; a no para kaniak, mabalin a nakarigrigat.” Babaen ti panangusarna kadagiti pagibangon a materiales a troso, nayurno a ladrilio, ken dagiti bloke a bato, ken landok ken buli a mamagdekket, nagibangon ni Nitocris iti rangtay a mangballasiw iti maysa kadagiti kalatakan a karayan idi unana a tiempo.
No dadduma inapektaran dagiti rangtay ti kasasaad ti historia. Idi rinugian ni Ari Dario a Dakkel dagiti namilitariaan a kampaniana a maibusor kadagiti Scythian, kayatna a suroten ti kapartakan a pagnaan manipud Asia nga agturong iti Europa. Dayta kaipapananna ti panangiturong iti buyotna nga 600,000 a lallaki a bumallasiw iti Bosporus Strait. Napeggad ti bumallasiw iti lipit (strait) babaen iti bilog gapu iti napuskol nga angep ken dagiti napegges nga agus, isu a pinagsisilpo ni Dario dagiti bilog agingga a nakaaramid iti tumtumpaw a bilog a rangtay a 900 metro ti kaatiddogna. Itatta, saankan a marigatan a bumallasiw iti lipit a kas ken Dario idi. Awan pay dua a minuto, makaballasiwkan babaen iti lugan no usarem ti rangtay ti Bosporus idiay Istanbul, Turkey.
No maysaka nga estudiante iti Biblia, mabalin a mapanunotmo ti maysa nga okasion a nangapektar iti historia idi awan pay ti rangtay. Lagipem ti napasamak idi linakub ni Ari Nabucodonosor iti Babilonia ti puro a siudad ti Tiro. Iti 13 a tawen pinadasna a parmeken ti siudad, ngem saanna a nabaelan, a maigapu no maminsan iti kaawan ti rangtay iti nagbaetan ti puro ken ti kangrunaan a paset ti daga. (Ezequiel 29:17-20) Saan a naparmek ti puro a siudad iti tallo gasut pay a tawen agingga a nangibangon ni Alejandro a Dakkel iti tambak a dalan manipud iti kangrunaan a paset ti daga a mapan iti puro.
Idi umuna a siglo, ‘amin a kalsada agturong idiay Roma,’ ngem dagiti Romano kasapulanda dagiti rangtay agraman dagiti kalsada tapno mapagkaykaysa ti imperio. Babaen ti panangusar dagiti inheniero a Romano kadagiti sagwawalo a tonelada ti kadagsenda a bato, nagibangonda kadagiti arch bridge a nagsayaat ti pannakadisenioda ta dadduma kadakuada ti adda pay laeng kalpasan ti nasurok a dua ribu a tawen. Dagiti aqueduct ken viaduct-da ket talaga a rangtay met.
Idi Edad Media, no dadduma, nagserbi dagiti rangtay kas sarikedked. Idi 944 K.P., nagibangon dagiti Saxon iti kayo a rangtay a bumallasiw iti Karayan Thames idiay London tapno mangsalaknib iti iraraut dagiti Danes. Dandani tallo gasut a tawen kalpasanna, daytoy a kayo a rangtay ket sinukatan ti Old London Bridge, nga indaydayaw ti historia ken ti daniw.
Idi nagturay ni Queen Elizabeth I iti Inglatera, ti Old London Bridge saan laengen a maysa a sarikedked a bato. Nagibangondan kadagiti pasdek iti mismo a rangtay. Adda dagiti paglakuan iti umuna a kadsaaran. Ket dagiti ngay makingngato a kadsaaran? Nagserbida a kas pagnaedan dagiti babaknang a komersiante ken uray dagiti miembro ti pamilia ti ari. Nagbalinen ti London Bridge a sentro ti panagbiag ti kagimongan iti London. Dagiti nakolekta nga abang kadagiti paglakuan ken residensia ket nakatulong iti pannakamantener ti rangtay, ken, agpayso a ti London Bridge ket maysa a rangtay a pagbuisan!
Bayat nga okupado idi dagiti Europeo nga agibangbangon kadagiti rangtay a naaramid iti kayo ken bato, dagiti Inca iti Abagatan nga America ar-aramidenda idi dagitoy babaen iti tali. Maysa a pagarigan ket ti rangtay iti San Luis Rey, a lumasat iti Karayan Apurímac iti Peru. Nagala dagiti Inca kadagiti linabag ti maysa a mula ket tiniritirda dagitoy a pinagbalin a kable a kas iti kapuskol ti bagi ti tao. Inggalutda ti kable kadagiti poste a bato ken kalpasanna imbantengda ida iti karayan. Kalpasan ti natalged a pannakaigalut dagiti kable iti agsipungto, nangikabitda kadagiti tabla a pagtalaytayan tapno pagdalanan. Dagiti grupo a mangmantener pabaruenda dagiti kable iti tunggal dua a tawen. Nagsayaat ti pannakaibangon ken pannakamantener daytoy a rangtay ta nagpaut dayta iti lima gasut a tawen!
Dagiti Rangtay ken ti Agbalbaliw a Kasapulantayo
Dagiti rangtay masapul a masarkedanda dagiti ginggined, napigsa nga angin, ken panagbalbaliw ti temperatura. Kas nakitatayon, agingga iti nabiit pay nagusar dagiti inheniero iti kayo, ladrilio, wenno bato iti panagibangon ti rangtay. Idi mausaren ti lugan idi arinunos ti maika-19 a siglo, dagiti adda idin a rangtay masapul a mapasayaat ken mapalawa tapno makalaon iti ad-adu a lugan.
Pinaregta met ti pannakaimbento ti steam locomotive ti pannakaibangon ken pannakadisenio dagiti rangtay. Ti kanam-ayan a ruta ti tren masansan a lumasat iti nalawa a kanal wenno nauneg a dariwangwang. Mabalin kadi ti mangibangon iti rangtay a mangballasiw iti nagbaetanna ken makaawit iti kadagsen bayat nga umad-adu ti lugan a lumasat? Dagiti rangtay a naaramid iti cast iron ti nangipaay iti kasapulan idi a tiempo. Maysa kadagiti kalatakan a rangtay idi kattapog ti maika-19 a siglo ket ti suspension bridge a bumallasiw iti Menai Strait idiay North Wales, a dinisenio ti inheniero a taga Scotland a ni Thomas Telford ken nairingpas idi 1826. Ti kaatiddogna ket 176 a metro ket maus-usar pay laeng ita! Ngem ti cast iron mabalin a rumukop, ket masansan idi a madadael ti rangtay. Kamaudiananna, idi arinunos ti dekada 1800, nangrugin a mapartuat ti asero. Adda dagiti kalidad daytoy a material a maibagay iti pannakaibangon dagiti at-atiddog, nataltalged a rangtay.
Kita Dagiti Estruktura ti Rangtay
Adda pito a kangrunaan a disenio dagiti rangtay. (Kitaem ti kahon iti ngato.) Adtoy nga isalaysaymi iti apagbiit ti dua kadagitoy.
Dagiti cantilever bridge adda dua a dadakkel a pannakatorreda, iti agsumbangir nga igid ti karayan. Naikabit dagiti pannakabusoran iti tunggal torre, a kas iti pannakaikabit ti diving board iti pungto ti swimming pool. Tapno makompleto ti rangtay, mapagsilpo dagiti pannakabusoran babaen iti natibker a pannakabayakanna iti tengnga.
No napegges ti karayan wenno nakaluklukneng ti tukok ti karayan, masansan a kaykayatda ti mangibangon iti cantilever ta saanen a kasapulan dagiti pannakapundasionna a maipalok iti tengnga ti tukok ti karayan. Gapu iti kinatibkerda, dagiti cantilever bridge ti maitutop a mangawit kadagiti nadagsen a lugan a kas kadagiti tren.
Nalabit nakakitakan iti sirkero iti sirkos a mangballasiw iti nairteng a tali. Nabigbigmo kadi nga isu ket talaga a bumalballasiw iti rangtay—maysa a suspension bridge? Dadduma a suspension bridge a maus-usar itatta saanda unay a komplikado a kas iti nairteng a tali. Nalabit buklen laeng dagitoy ti maysa a kable a nairut ti pannakaikabitna iti agsumbangir a pungto a nakaibitinan ti maysa a basket. Ti pasahero agtugaw iti basket ket iduronna ti bagina nga agpasalog bassit agingga a makadanon iti sabali nga igid. Dagiti tattao iti intero a lubong agusarda iti simple a tali a rangtay iti amin a tiempo.
Siempre, dika pampanunoten ti agmaneho iti lugan a bumallasiw iti rangtay a naaramid iti tali. Kalpasan ti pannakaimbento ti kawar a landok ken dagiti kable a naaramid iti asero, mabalinen ti agibangon kadagiti suspension bridge a mabalin a mangsuporta kadagiti nadagsen nga awit. Dagiti moderno a suspension bridge mabalin a 1,200 a metro wenno at-atiddog pay ti kangrunaan a bennegna. Gagangay a ti suspension bridge ket buklen ti dua a pier a naaramid iti asero, a tunggal maysa ti mangsupsuporta iti maysa a torre. Dagiti asero a kable, a naaramid kadagiti rinibu a barut, ket naikabit kadagiti pannakatorrena ken iti kalsadana iti baba. Dagiti kable ti kangrunaan a mangsupsuporta iti dagsen dagiti lugan ken ti kalsadana. No umiso ti pannakaibangonna, ti suspension bridge ket maysa kadagiti katatalgedan a rangtay iti lubong.
Idi napalabas, mabalin nga iyaleng-alengmo dagiti rangtay. Nupay kasta, iti sumaganad nga ilalasatmo iti pagaammom unay a rangtay, imtuodem ti bagim: ‘Ania ti ammok maipapan iti daytoy a rangtay? Kaano a naibangon?’ Matmatam a naimbag. Naaramid kadi a cantilever, suspension, wenno sabali pay a kita ti rangtay? Apay a napili daytoy a partikular a disenio?
Kalpasanna, bayat a lumasatka, kumitaka iti baba ket imtuodem iti bagim, ‘Kasanoakon no awan dayta?’
[Kahon/Ladawan iti panid 12]
DAGITI DISENIO TI RANGTAY
1. Dagiti GIRDER BRIDGE ket masansan a mausar kadagiti haywey. Dagiti pannakabusoran agsaadda kadagiti pannakapundasion wenno pakaipatayan. Agingga iti 300 a metro ti kaatiddog dagitoy a rangtay.
2. Dagiti TRUSS BRIDGE ket suportaran dagiti pannakabusoran a kasla sukog ti trianggulo. Dagitoy a rangtay, a masansan a mausar kadagiti riles, ket maibangonda a bumallasiw kadagiti nauneg a yuyeng, karayan, ken dadduma a lapped.
3. Kadagiti ARCH BRIDGE, tunggal benneg mangporma iti arko. Daytoy ti maysa kadagiti kaunaan a kita ti rangtay. Binangon dagiti Romano ti kastoy a kita ti arko kadagiti inaramidda nga aqueduct ken viaduct ket nagusarda iti pagpullat a bato a mamagsaup iti arko. Adu pay laeng dagiti adda itatta.
4. Dagiti CABLE-STAYED BRIDGE ket kaasping dagiti suspension bridge isuna laeng ta naikabit a mismo dagiti kable kadagiti torre.
5. Dagiti MOVABLE BRIDGE mabalin a maipangato wenno mapusipos tapno makalasat dagiti barko. Ti London Tower Bridge ti nagsayaat a pagarigan.
6. Dagiti CANTILEVER BRIDGE ket nailawlawag iti kangrunaan a salaysay.
7. Dagiti SUSPENSION BRIDGE ket nailawlawag iti kangrunaan a salaysay.—World Book Encyclopedia, 1994.
[Tsart iti panid 13]
DADDUMA A NALATAK A RANGTAY
SUSPENSION
Storebaelt Denmark 1,624 a m
Brooklyn U.S.A. 486 a m
Golden Gate U.S.A. 1,280 a m
Jiangyin Yangtze China 1,385 a m
CANTILEVER
Forth (two spans) Scotland 521 a m ti tunggal maysa
Quebec Canada 549 a m
Mississippi River U.S.A. 480 a m
STEEL ARCH
Sydney Harbour Australia 500 a m
Birchenough Zimbabwe 329 a m
CABLE-STAYED
Pont de Normandie France 856 a m
Skarnsundet Norway 530 a m
[Ladawan iti panid 10]
Ti moderno a girder bridge iti ngato ti kadaanan nga arch bridge idiay Almería, España
[Ladawan iti panid 13]
Brooklyn Bridge, New York, E.U.A. (suspension)
[Ladawan iti panid 13]
Tower Bridge, London, Inglatera (movable)
[Ladawan iti panid 13]
Sydney Harbour Bridge, Australia (arch)
[Ladawan iti panid 13]
Seto Ohashi, Japan (cable-stayed)