Panangmatmat iti Lubong
Ti Tawen 2000 ken ni Kristo
“Sigun iti surbey, basbassit ngem maysa iti kada innem a Briton ti manginaig ken Kristo iti tawen 2000,” kuna ti ENI Bulletin. Ti surbey ti Gallup “ipalgakna ti kinaignorante ti adu maipapan iti Milenio, a 37 a por siento ti nagkuna a dida ammo no ania ti ipalagipna . . . , 18 a por siento ti nagkuna nga ipamatmat dagiti selebrasion ti baro a siglo ken 17 a por siento ti nagkuna nga ipamatmatda ti tawen 2000.” Ag-15 a porsiento laeng ti nangbigbig iti pannakainaig ti 2000 ken ti pannakaipasngay ni Kristo. Sigun ken Propesor Anthony King iti Essex University, para iti kaaduan a tattao, ti milenio kaipapananna “laeng ti gundaway nga agsala, uminum iti arak, agpatnag a makilangen kadagiti gagayyem wenno agbiahe iti sabali a pagilian.” Kastoy ti kinuna ti obispo dagiti Anglicano a ni Gavin Reid: “Agnanaedtayo iti kagimongan a nakalipaten iti kultura ken espiritualidadna.”
Danag Gapu “Kadagiti Mikrobio a Di Mapaksiat ti Agas”
“Ti kinaandur ‘dagiti mikrobio a di mapaksiat ti agas’ kadagiti kasasamayan nga antibiotiko ti rumbeng a pagdanagan dagiti amin, saan laeng a dagiti mangngagas no di ket uray dagiti aggatang,” kuna ti periodiko nga Star ti South Africa. Mamakdaar ti pathologist a ni Mike Dove nga “immadu ken adda manen dagiti sakit a nakontrol idin wenno dandanin napaksiat.” Ti sobra a panagusar kadagiti antibiotiko ti nangpartuat iti baro a kita ti tuberculosis (TB), malaria, tipus, gonorrhea, meningitis, ken pulmonia a rumigrigat nga agasan ken naandur kadagiti moderno nga agas. Nasurok a tallo a milion a tattao ti matmatay gapu laeng iti TB iti kada tawen. Makatulong dagiti pasiente babaen ti pananglagipda kadagiti sumaganad: Umuna, padasenyo dagiti remedio a kas ti iyiinum iti adu a pluido, umdas nga inana, ken panagmulumog iti asin ken apaganem-em a danum no agpaparawkayo. Dikay piliten ti doktoryo a mangireseta iti antibiotiko—bay-anyo nga isu ti mangikeddeng no talaga a kasapulan dagitoy. No mairesetada, kanayon a kompletuenyo a tomaren uray no immimbagkayon. Laglagipenyo, saan a maagasan iti antibiotiko ti panateng ken trangkaso, a gapu kadagiti virus, saan a bakteria. “Amin,” kinuna ni Dove, “ket rumbeng nga agkaykaysa a manglaban iti daytoy makapadanag unay a sangalubongan a parikut a makadadael iti salun-at.”
Nangina a Gatad ti Panagleddaang
“Ti panagleddaang—nakarkaro ngem iti pisikal a sakit—ti kangrunaan a pakaigapuan ti panaglangan iti panggedan ken nababa a kalidad ti magapuanan iti lubong,” kuna ti periodiko nga O Globo iti Brazil. Ipakita ti report ti World Health Organization a dagiti sakit ti isip ti nakatayan ti 200,000 idi 1997. Adda pay nagdaksan dagiti saan unay a grabe a sakit ti isip, a kas iti panagbaliwbaliw ti rikna, iti propesional nga aktibidad ti nasurok a 146 a milion a tattao iti intero a lubong—bilang nga ad-adu ngem iti 123 a milion a trabahador nga addaan iti diperensia ti panagdengngeg wenno ti 25 milion a maaksidente iti pagtrabahuan. Sigun iti panagadal ti propesor iti Oxford University a ni Guy Goodwyn, kumaro ti problema a panagleddaang iti sumaganad a tawtawen, a mangpadagsen unay iti kagimongan gapu iti bumasbassit a magapuanan ken ti umad-adu a gastos iti panagpaagas. Idiay laeng Estados Unidos, aggataden ti $53 a bilion ti tinawen a pakalugian gapu iti panagleddaang.
Nalaklaka a Basaen iti Papel
“Awan monitor a kas iti kalawag ti panagbasam iti papel,” kuna ti ahensia ti warnakan ti Alemania a dpa-Basisdienst. Ti panagbasa iti papel imbes nga iti monitor ti nangibunga iti manmano a kamali ken naparpartak a panagbasa. Ipakita dagiti pannubok a 10 a porsiento a nabaybayag ti panagbasa iti teksto iti monitor ngem iti teksto iti papel. Nupay simmayaat dagiti resulta idi nausar dagiti nangato ti kalidadna a monitor a nalawlawag ken naranraniag ken manmano nga agkudrekudrep, kaskasdi a dida naartapan dagiti resulta ti panagbasa iti papel. “Siasinoman nga agusar iti monitor ti mangbusbos iti amin nga orasna a kumita a direkta iti pagtaudan ti lawag a makasisirap, agkuridemdem, ken aganninaw,” kinuna ti sikologo a ni Martina Ziefle, a taga Aachen, Alemania. “Nalidlidem dagiti letra, sa nakudkudrep ken nakuskusnawda.” Ti konklusion ti dpa: “No gumatangka iti computer, masapul a kilatisem a naimbag ti kalidad ti monitor.”
Pagilasinan ti Panawen
“Agpason ti maysa pay a kadaanan a kultura ti Canada sumagmamano laengen a lawas inton mangrugin nga agawit dagiti polis [idiay Newfoundland] kadagiti pistol iti damo unay a gundaway,” kuna ti The Toronto Star. Ti Royal Newfoundland Constabulary, a naipasdek idi 1729, “ti kaudian a grupo dagiti polis iti Amianan nga America nga agpatrolia nga awan awitda a paltog.” Winaswas ti baro a paglintegan ti napalabas a pagannurotan. Kinalikagumanna nga ipakada dagiti polis iti superbisor no agawitda iti armas. No mapalubosan, masapul nga idulin ti polis ti igamna iti nakandaduan a kahon iti kargadera ti luganna. No maipakaammo a dagus a kasapulan dayta, masapul nga iparadana ti luganna, lukatanna ti kargaderana, lukatanna ti kahon, sana kargaan ti igam iti bala. “Kadaanan ken karkarnan dayta a pagannurotan, ken saan a talaga a praktikal a kunaen a narigat a maala ti propesional, nasanay a grupo dagiti polis iti 1998 dagiti igamda,” kinuna ni Premier Brian Tobin. Ti Rock, kas ti birngas ti Newfoundland, pagpannakkelna pay laeng ti pagilian a kabassitan ti krimenna ken awan pay polisna a napaltogan bayat nga agtartrabaho.
Negosioda ti Bumales
Babaen ti panangikarida iti “nainget a panangilimed” ken ti abilidad nga agserbi iti sadinoman idiay Japan, iyanunsio ti maysa a kompania ti Tokyo: “Dakamin ti mangrisut imbes a sika.” Ti kangrunaan a pilosopia ket “aramiden ti isu met la a kita ti panagsagaba iti tao a namagsagaba nga immuna iti kliente,” kuna ti lalaki a mangay-aywan iti kompania. Kas naipadamag iti Asahi Evening News, ti kompania ti “mangaramid kadagiti legal a panagibales,” kas ti panangipasiguradona “a mapukaw ti tao ti trabahona ken ti pamiliana,” sa dadaelenna dagiti relasion, ken “ipasiguradona a maikkat ti katrabahuan wenno maibabain ti amo a nagaramid iti seksual a panangraut.” Iti promedio a 50 a tattao nga agtelepono iti kompania iti kada aldaw, 20 ti agkiddaw iti kontrata ti panangpapatay; ngem ti pangkaaduan a paglintegan ti kompania ket saan a mangpuersa wenno mangsalungasing iti linteg, “nupay no dadduma gistay daytan ti aramidenna.” Pinulpullo ti empleado ti kompania a kaaduan ket agtartrabaho iti amin a tiempo iti dadduma a panggedan. Dadduma ket tattao a napasaranda met ti nagsagaba ken dagidiay kayatda ti tumulong kadagiti dadduma nga agibales. “Saanmo nga ammo no adda naaramidmo iti napalabas a nagsakitan ti nakem dagiti dadduma a tattao. Agannadka,” impakdaar ti makinkua iti kompania.
Dagiti Land Crab ken ti Ekolohia
Dagiti kuton, anay, ken igges ti mangmangan kadagiti bulong ken rugit iti daga ti kabakiran, ngem ania ti mapasamak kadagiti tropikal a napuskol a kabakiran a pasaray malayus? Dagiti land crab ti agtrabaho. Nasdaaw ti maysa nga ekologo ti University of Michigan, E.U.A., a nakakita nga awan bulbulong ti daga iti nalawa a paset ti kabakiran iti Kosta ti Pacifico idiay Costa Rica ngem aduan iti dadakkel nga abut. Karabiyanna, nagbuya bayat a dagiti land crab—mapattapatta nga 60,000 iti kada ektaria—ti rimmuar a nagsapul kadagiti naregreg a bulong, prutas, ken bukbukel, nga inawitda iti 1 metro kaunegna nga abutda. Dagitoy 20 a sentimetro ti kadakkelda a rasa, nga addaan iti kalalainganna nga asang a pagangsan ken regular a mapan iti baybay tapno agpaadu, ti tumultulong a mangparukbos kadagiti nauneg pannakairamutna a kayo. Ti intero nga ekolohia ti kabakiran ket maammuan babaen ti ar-aramiden dagitoy a parsua, kuna ti The Times ti London.
Idiay Adayo a Law-ang
“Nailistan ti Voyager 1 kadagiti libro a nakailanadan dagiti naisangsangayan kas ti kaaadaywan ti nadanonnan a banag nga inaramid ti tao,” kuna ti magasin nga Astronomy. “Ti napalabas nga agik-ikut iti rekord ket ti Pioneer 10, nga umun-una iti dandani kasungani a direksion iti nabumbuntog a panagdaliasat.” Kasano kaadayo ti Voyager 1? Iti kaadayo a 10.4 a bilion a kilometro, idi Pebrero 17, 1998. Naipatayab ti lugan iti law-ang idi Setiembre 5, 1977; linabsanna ti Jupiter idi Marso 5, 1979; ken linabsanna ti Saturn idi Nobiembre 12, 1980. Kanayon a mangyallatiw iti impormasion iti solar wind ken magnetic field. “Inton agangay, dagiti instrumentona ti mabalin a kaunaan iti aniaman a lugan iti law-ang a makatakuat iti heliopause—ti beddeng iti nagbaetan ti pungto ti magnetiko nga impluensia ti Init ken ti pangrugian ti law-ang dagiti bituen,” kuna ti National Aeronautics and Space Administration.
Annak a Saan a Rehistrado
“Saan a rehistrado ti pannakayanak ti nalabit maysa a kakatlo kadagiti amin a maladaga, isu nga opisial a nabaybay-anda a mabalin a pakaikapisanda kadagiti gundaway nga ageskuela ken maaywanan ti salun-atda,” kuna ti The New York Times. Idiay sub-Saharan Africa ken iti dadduma a pagilian ti Asia, kas iti Cambodia, India, Myanmar, ken Vietnam ti kababassitan kadagiti rehistrado nga annak. “Ti kinaawan ti sertipiko ti pannakayanak ket dandani katupag ti saan a pannakayanak,” kuna ni Carol Bellamy, direktor ehekutibo ti United Nations Children’s Fund, ti ahensia a nangidaulo iti sangalubongan a surbey. Adu a nasion ti agkalikagum iti sertipiko ti pannakayanak sakbay a maagasan ti maysa nga ubing iti health center wenno maawat iti eskuelaan, ket ad-adda a mapilitan dagiti awanan iti sertipiko nga agbalin a trabahador nga ubbing wenno magundawayan kas trabahador iti sekso. Kuna pay ti artikulo: “Naduktalan ti report a ti kinapanglaw saan nga isu ti kangrunaan a pakaammuan iti kaadu wenno kabassit dagiti rehistrado, sana kinuna a ti kaaduan a rehistrado ket iti kaaduan a pagilian ti Latin America, makintengnga nga Asia ken Amianan nga Africa.”