Estilo ti Panagbiagmo—Ania Dagiti Pagpeggadanna?
ITI adu a pamay-an nasaysayaaten ngem idi ti kasasaad ti salun-at. Kastoy ti sagudayen ti report ti World Health Organization (WHO) idi 1998: “Ad-adu dagiti tattao a makagun-od itatta iti uray sangkabassit a pannakaaywan ti salun-at, nadalus a danum ken ti sanitasion ngem idi.” Kaskasdi nga an-anduran pay laeng ti adu a tattao ditoy lubong dagiti narigat a kasasaad ti panagbiag, ngem kas iti impadamag ti British Broadcasting Corporation, “bimmassit dagiti napanglaw iti intero a lubong iti napalabas a 50 a tawen ngem iti napalabas a 500 a tawen.”
Iti intero a lubong, nanayonan ti manamnama a promedio a kawatiwat ti panagbiag iti adu a tawen gapu kadagiti rimmang-ay a sistema ti panangaywan iti salun-at manipud iti pannakayanak. Idi 1955, 48 a tawen ti promedio. Idi 1995, immatiddog agingga iti 65 a tawen. Ti maysa a makagapu iti daytoy nga iyaatiddog ti biag isu dagiti adelantado a panangparmek kadagiti sakit bayat ti kinaubing.
Iti laeng napalabas nga 40 a tawen, ag-40 porsiento kadagiti amin a natay ket ubbing nga awan pay lima ti tawenda. Nupay kasta, idi 1998, adu nga ubbing ditoy lubong ti nabakunaan tapno masalaknibanda kadagiti grabe a sakit bayat ti kinaubing. Isu a kadagiti amin a natay, bimmassit agingga iti 21 a porsiento ti bilang dagiti natay nga ubbing nga awan pay ti lima a tawenda. Sigun iti WHO, “sigurado nga ipamatmatna ti panagturong iti nasalsalun-at, naun-unday a panagbiag.”
Siempre, awan ti mamaay ti naun-unday a panagbiag no saan unay a nasayaat ti kasasaadna. Iti panagsapsapul ti adu a tattao iti nasaysayaat a kasasaad ti panagbiag, ipangpangrunada dagiti namaterialan a pagragsakan. Kaskasdi, ti kasta nga estilo ti panagbiag pataudenna dagiti peggad iti salun-at.
Nasaysayaat nga Estilo ti Panagbiag?
Dagiti nabiit pay a rinang-ayan ti kagimongan ken ti ekonomia nangyegdan iti dakkel a panagbalbaliw iti estilo ti panagbiag dagiti tattao. Idi, dagiti laeng nababaknang ti makabael a gumatang kadagiti tagilako ken mangtangdan kadagiti trabahador, ngem itatta, kabaelanen ti adu a tattao kadagiti industrialisado a daga. Ket nupay dadduma kadagitoy a rinang-ayan pinaundayda ti manamnama a panagbiag, adu a tattao ti nagargari iti makadangran nga estilo ti panagbiag.
Kas pagarigan, minilion ti nangusar iti ad-adu a kuartada a gumatang kadagiti saan a nasken a banag a kas kadagiti makaadikto a droga, arak, ken sigarilio. Ammotayon a nakalkaldaang dagiti resultana. Kuna ti magasin a World Watch: “Ti kapartakan nga umadu a peggad iti salun-at ti tattao iti lubong ket saan nga an-annayen, no di ket maysa a produkto.” Kuna pay ti magasin: “Iti las-ud ti 25 a tawen, manamnama a ringbawan ti saksakit a patauden ti sigarilio dagiti makaakar a sakit kas kangrunaan a mangdangran iti salun-at ti tao iti intero a lubong.” Kastoy pay ti kunaen ti Scientific American: “Mabalin a maigapu a nangnangruna iti panagsigarilio ti nakaskasdaaw a 30 a porsiento kadagiti makapapatay a kanser, ken kasta met ti kaadu ti maigapu iti estilo ti panagbiag, nangnangruna dagiti ugali iti pannangan ken ti kurang a panagehersisio.”
Sigurado a dagiti pilientayo a wagas ti panagbiag dakkel ti epektoda iti salun-attayo. Kasano ngarud a mataginayon wenno mapasayaattayo ti salun-attayo? Umdas kadin ti taraon ken panagehersisio? Maysa pay, ania ti paset dagiti mental ken espiritual a bambanag iti nasalun-at nga estilo ti panagbiag?