Quetzal—Nangayed a Tumatayab
BABAEN TI KORESPONSAL TI AGRIINGKAYO! IDIAY COSTA RICA
KURANG a 0.03 a porsiento a paset ti daga ti saknapan ti Costa Rica, ngem addaan iti 875 a pagaammo a kita dagiti tumatayab. Sigun iti maysa a gubuayan, ad-adu dayta ngem ti nagtipon a bilang dagiti masarakan iti Canada ken ti Estados Unidos. Saan ngarud a pakasdaawan a nagbalin ti Costa Rica a maysa a kangrunaan a lugar a papanan dagiti managbuya kadagiti tumatayab. Kaduaandakami nga agbuya iti maysa kadagitoy a tumatayab, ti nangayed a quetzal.
Idi kattapog ti dekada 1500, simmangpet idiay Mexico ti Español a konkistador a ni Hernán Cortés. Sadiay a sinagutan dagiti Aztec iti turbante a naaramid kadagiti dutdot ti quetzal. Ti laeng naarian a pamilia ti Aztec ti makausar kadagiti kasta a maipatpateg unay a turbante. Nalabit a maibilang idi a napatpateg ngem balitok dagiti kolor jaspe a berde a dutdot ti quetzal.
Agnanaed ita daytoy naisangsangayan ti kinangayedna a tumatayab iti nakalawlawa a lugar manipud Mexico agingga iti Panama. Masarakan ti quetzal kadagiti naulep a kabakiran nga addaan kangato a 1,200 agingga 3,000 a metro. Dagiti ulep iti kabakiran ket resulta ti nabara nga angin nga agpatangatang ngem napartak a bumaaw. Agbanag daytoy iti narukbos a mulmula ken dadakkel a kayo iti intero a tawen a dumanon iti tallopulo a metro wenno nasursurok pay kadagiti angep.
Masarakan iti agarup 200 a kilometro iti amianan ti San José ti Santa Elena Forest Reserve—nasayaat a puesto a pagbuyaan iti quetzal iti natural a lugarna. Iti tulong ti maysa a giya, rugiantayon a buyaen ti maysa a nangayed a quetzal. Gapu iti arig jaspe a marisna, narigat a mailasin daytoy a tumatayab ta kakolkolorna dagiti bulbulong ti kabakiran. Rugian a tuladen ti giyatayo ti nakapsut ken makaay-ayo nga unina. Mayarig dayta iti aring-ing ti uken. Kinapudnona, apaman a nangngeg ti maysa a babai iti grupo ti panaguni ti quetzal, impagarupna nga adda nayaw-awan nga aso iti kabakiran!
Di nagbayag, iti agarup 15 a metro iti ngato, rummuar ti maysa a managbabain a kalakian a napan iti maysa a sanga tapno agobserbar. Babaen ti largabista, ad-adda pay a makapaamanga ti natayengteng a marisda ngem ti impagaruptayo. Immubi a nalabaga ti barukongna, idinto ta kolor jaspe dagiti dutdotna. Mangnayon iti makakayaw a pintasna dagiti puraw a dutdot ti ipusna, a maigidiat iti dua a kasla agbaliwbaliw ti marisna a berde a dutdot ti ipusna. Dagitoy nga ipus, a pagaammo kas streamer, ket agarup 60 a sentimetro ti kaatiddogda. Nagngayed ketdin a buyaen ti quetzal a nakapuesto iti maysa a sanga bayat a mayang-angin ti atitiddag nga streamer-na.
Ti panangbuya iti quetzal ket naidumduma a kapadasan. Kinapudnona, nadakamat ti giyatayo a masansan a di umdas ti maminsan la nga ipapan iti kabakiran tapno makakita iti maysa a quetzal. Ti kasayaatan a tiempo a panagobserbar kadagiti quetzal ket kabayatan ti panawen ti panagitlogda, manipud Marso agingga Hunio. Iti daytoy a tiempo, mabalinda ti mamindua nga agukop iti sagdudua nga itlog.
Iti panagsublitayo iti opisina dayta a pagtaraknan, adda manen sabali a quetzal a mangngegtayo. Makaay-ayo nga agampayag buyogen ti berde nga streamer-na, ket agdisso iti maysa a sanga nga awan pay 5 a metro ti kaadayona iti pagtugtugawantayo! Ibaga ti giyatayo a mapukpukaw ti maysa a sibong iti umokna. Sapsapulen ti kalakian ti sibongna iti kada kayo. Naammuantayo nga agarup 25 a porsiento laeng kadagiti itlog ti makapagtultuloy nga agmataengan. Dadduman ket kanen dagiti squirrel, emerald toucanet, brown jay, weasel, ken tayra. Maysa pay a mamagbalin a narigat ti agtultuloy a panagbiag dagiti quetzal isu ti lugar dagiti umokda, nga adda kadagiti inaramidda nga abut nga umarngi iti yan dagiti woodpecker kadagiti narukopen a puon ti kayo iti kangato a 3 agingga 20 a metro. No napigsa ti tudo, mapunno iti tudo dagiti abut wenno marbada.
Naammuantayo met a paborito a taraon ti quetzal ti wild avocado. Adda iti maysa a sanga a sipsiputanna ti abokado nga aguy-uyaoy iti sanga ti asideg a kayo. Sa bigla nga agpayakpak a tayabenna ti puntiriana, sippayutenna ti prutas, sa agsubli iti pagaponanna. Sibubukel nga alun-onenna ti prutas ket kalpasan ti 20 agingga iti 30 a minuto, iyulana ti dakkel a bukel ti abokado.
Iti panagsapulda iti wild avocado, umakar-akar dagiti quetzal iti nadumaduma a bakras ti Continental Divide. Kas pagarigan, manipud Hulio agingga iti Setiembre, agyanda iti bakras ti Pacifico. Sa iti Oktubre, umakarda iti deppaar ti Caribbe tapno mangan kadagiti baro a bunga ti abokado.
Bayat ti panagballasiwtayo iti rangtay nga agarup 30 a metro ti kangatona, adda gistay mangdalapus kadatayo a quetzal! Kasla agsapsapul ti kanenna daytoy a tumatayab idi nakitatayo. Adda met ti kabaian iti mismo a ngatuentayo, nga agkuskusilap gapu iti panangisturbotayo.
Nadakamat met kadatayo a ti blackberry ti sabali pay a prutas a pagay-ayatda, nga agbiag kadagiti nasiit a kasamekan. Iti panangsippayot dagiti quetzal iti prutas, maisagud no maminsan dagiti streamer-da kadagiti sisiit ket maikkat. Inton agangay nupay kasta, agtubonto manen ti dutdot ti ipusda.
Iti kastoy a pamay-an, pumudno ti kaipapanan ti nagan daytoy a tumatayab. Ti “quetzal” ket naggapu iti Aztec a sao a “quetzalli,” kayatna a sawen “napateg” wenno “nangayed.” Nakalkaldaang ta gapu iti dayta a kinangayedna, agpeggad ti agtultuloy a panagbiag ti quetzal. Kinapudnona, maysa ti quetzal kadagiti nailista a kita ti animal nga agpegpeggad a maungaw. Maan-anupda maigapu kadagiti kudilda, a mailaklako kas rekuerdo. Dadduma ti matiliw a sibibiag tapno mailako kas taraken. Nupay kasta, sigun iti giyatayo, addan linteg a mangsaluad iti quetzal manipud iti kasta a pannakadangran.
Kaskasdi a mamagpeggad met iti panagbiagna ti pannakakalbo ti kabakiran, nga agbanag iti pannakapukaw ti pagtaenganna. Tapno masalakniban daytoy nangayed a tumatayab ken dadduma a kita ti atap a nabiag, agarup 27 a porsiento a paset ti Costa Rica ti nailasin kas lugar a di rumbeng a garawen.
Pudno a makagunggona ti panagpasiartayo tapno agbuya iti quetzal. Agpayso a makitayo iti British Museum idiay London ti naited ken ni Hernán Cortés a turbante a naaramid kadagiti dutdot ti quetzal. Ngem adayo nga amang a makakayaw dagiti dutdot ti quetzal no makitayo daytoy iti sibibiag a tumatayab iti naikasigudan a naedna! Ngem iti agdama, uray kaskasano, agtultuloy a tagtagiragsaken dagiti wild quetzal ti wayawaya ken relatibo a kinatalged kadagiti naulep a kabakiran iti Central America.