Ti Panangdaydayaw Kadagiti Ladawan—Mapagsusuppiatan
ITI maysa a lugar idiay Poland, maysa a lalaki ti nakasaganan maipaay iti panagdaliasatna. Kaskasdi, masapul a sanguenna pay ti maysa a napateg nga aramid. Agparintumeng iti sanguanan ti ladawan ni Jesus, agidaton, ken agkararag maipaay iti pannalaknib kabayatan dagiti panagdaliasatna.
Rinibo a milia ti kaadayuna, idiay Bangkok, Thailand, maimatanganyo ti umuna a piesta ti panagrikos ti tawen dagiti Budhista, iti panawen ti kabus iti Mayo. Kabayatan ti piesta maysa a ladawan ni Buddha ti mailibot kadagiti lansangan.
Awan duadua a siaammokayo a ti panangdayaw kadagiti ladawan, kas kadesdeskribir laeng, ket nakasaksaknap. Literal a binilion a tattao ti agrukbab iti sango dagiti ladawan. Kadagiti rinibon a tawen mamatmatmatan dagiti ladawan kas maysa a napateg a pamay-an iti iyaasideg nga ad-adda iti Dios.
Aniat’ makunayo maipapan iti panagaramat kadagiti ladawan iti panagdayaw? Ti kadi panangdayaw kadagiti ladawan ket umiso wenno dakes? Kasanot’ panagrikna ti Dios maipapan itoy? Adda kadi aniaman a pammaneknek nga awatenna ti kasta a panagdayaw? Nalabit dikay pay personal a pinanunot a naimbag dagiti kakasta a saludsod. Kaskasdi, no tagipatgenyo ti kaadda ti pannakirelasionyo iti Dios, kasapulanyo a gun-oden dagiti sungbat kadagita.
Maannugot unay, para kadagiti dadduma saan a nalaka a sungbatan daytoy a banag. Kinapudnona, nagbalinen daytoy a tema dagiti nabara ken no dadduma naranggas a panagsusuppiat iti rinibon a tawen. Kas pangarigan, idi tawen 1513 K.K.P., dinadael ni Hebreo a manangidaulo a Moises ti maysa a nabalitokan a ladawan ti baka ken impapatayna baeten ti kampilan ti agarup 3,000 a lallaki a nangdaydayaw iti dayta.—Exodo, kapitulo 32.
Ti nakaro nga ibubusor iti panangusar kadagiti narelihiusuan a ladawan ket saan a nakedngan kadagiti Judio laeng. Dagiti nagkauna a sekular nga historiador intalimengda ti pakasaritaan ni Takhmūrūp, maysa nga agturay a Persiano a maibagbaga a nangaramid kadagiti dadakkel a krusada maibusor iti panangdayaw kadagiti ladawan ginasut a tawen kasakbayan ni Moises. Idiay China maysa a maisarsarita a nagkauna nga ari ket maipadpadamag a nangiyusuat iti maysa a namilitariaan nga idadarup maibusor kadagiti estatua dagiti nagduduma a didios. Kalpasan a nadadael dagiti ladawan, inyebkasna a kinamaag ti panangdayaw kadagiti didios a dinamili. Kalpasanna, idi a ni Muhammad ket maysa pay laeng nga ubing, adda idi dagiti Arabe a nangbusor iti panagusar kadagiti ladawan iti panagdayaw. Ti impluensiada ken Muhammad ti nangapektar iti takderna maipapan iti idolatria kadagiti simmaganad a tawen. Idiay Koran, isuro ni Muhammad a ti idolatria ket di mapakawan a basol, a dagiti idolatroso ket saan a maikararagan, ken ti pannakiasawa kadagiti idolatroso ket maiparit.
Uray iti Kakristianuan dagiti nalatak a relihiuso a tattao iti maikadua, maikatlo, maikapat, ken maikalima a siglo K.P., kas ken Ireneo, Origen, Eusebio ti Cesarea, Epifanio, ken Agustin, binusorda ti panangusar kadagiti ladawan iti panagdayaw. Agarup iti rugi ti maikapat a siglo K.P., idiay Elvira, España, maysa a grupo dagiti obispo namataudda iti adu a napateg a resolusion maibusor iti panangdayaw kadagiti ladawan. Daytoy nga agdindinamag a Konsilio ti Elvira nagbanag iti pannakaiparit dagiti ladawan kadagiti simbaan ken iti pannakaipasdek dagiti nakaro a dusa maibusor kadagiti managdayaw kadagiti ladawan.
Dagiti Iconoclasta
Dagitoy a paspasamak ti nangiyeg iti maysa kadagiti kadadakkelan a suppiat iti historia: ti iconoclastiko a suppiat kadagiti maikawalo ken maikasiam a siglo. Maysa kadagiti historiador kunana a daytoy “napait a suppiat nagpaut iti maysa ket kagudua a siglo, ket nangibunga iti di maiyebkas a panagsagaba” ken daytat’ “maysa kadagiti kadadakkelan a gapu iti panagsina dagiti Makindaya ken Makinlaud nga imperio.”
Ti sao nga “iconoclast” agtaud manipud Griego a sasao nga eikon, a kaipapananna ti “ladawan,” ken klastes, a kaipapananna ti “manangburak.” Iti pannakaibagayna iti naganna, daytoy a gakat maibusor kadagiti ladawan inramanna ti pannakaikkat ken pannakadadael dagiti ladawan iti intero nga Europa. Sumagmamano a maibusor-ladawan a linteg ket naipaalagad tapno marebba ti panangusar kadagiti ladawan iti panagdayaw. Ti panangdayaw kadagiti ladawan nagbalin a nabara a politikal a salisal a nangiyeg kadagiti emperador ken papa, heneral ken obispo iti napaypayso a teolohikal a gubat.
Ket daytoy ad-adda pay ngem basta panagsusubang. Ti Cyclopedia of Biblical, Theological, and Ecclesiastical Literature, da McClintock ken Strong, kunana a kalpasan panangiruar ni Emperador Leo III iti maysa a mandar maibusor iti panangusar iti ladladawan kadagiti simbaan, dagiti tattao “nagkaykaysada a simmuppiat maibusor iti mandar, ken kadagiti naranggas a panangriribuk, nangnangruna idiay Constantinople,” ket nagbalin nga inaldaw a pasamak. Dagiti panagraranget iti nagbaetan dagiti puersa ti imperio ken dagiti tattao nagbanag kadagiti panangpapatay ken panangikisap. Dagiti papadi ket siuulpit a naidadanesda. Ginasut a tawen kalpasanna, kabayatan ti maika-16 a siglo, napasamak dagiti nagadu a debate iti publiko idiay Zurich, Switzerland, iti isyu maipapan ladladawan kadagiti simbaan. Kas resultana, naipaalagad ti maysa a bilin a mangkidkiddaw iti pannakaikkat dagiti amin a ladawan manipud kadagiti simbaan. Dadduma a repormista ket nagdinamagda gapu iti dakkel ken masansan naranggas a panangkondenarda iti panagdayaw iti ladawan.
Uray ita adda nasaknap a di panagtutunos kadagiti moderno a teologo maipapan ti panangusar kadagiti ladawan iti panagdayaw. Ti sumaganad nga artikulo tulongannakayo a mangtingiting no pudno a dagiti ladawan matulonganda ti tao tapno maiyasideg nga ad-adda iti Diosbbbethel