PROVERBIOS
1 Kaymi Davidpa churin+ Salomonpa yachaywan rimasqan*+ simikuna, payqa Israelpin rey karqan.+
3 Allin reparaq kayta,+ chanin kayta,+ allin yuyayta qoq wanachiyta chaskikunapaqmi,+
allin kaq ruwayta* yachachiq wanachiyta chaskikunapaqmi.
4 Mana yachayniyoqta yachayniyoqman* tukuchinapaqmi,+
waynata yachayniyoqman, allin yuyayniyoqman tukuchinapaqmi.+
5 Yachayniyoqqa uyarikuspan astawan yachan;+
allin reparaq runapas allin yuyaychaytan* tarin,+
6 chhaynapi yachaywan rimaykunata, mana sut’i kaq simikunata,*
yachayniyoqkunaq rimasqanta, sasa entiendey rimayninkuta ima entiendenanpaq.+
7 Allin yachayta tarinapaqqa Jehová Diostaraqmi manchakuna.+
Mana yuyayniyoqkunallan yachaytapas wanachiytapas pisichanku.+
10 Churilláy, juchasapakuna engañayta munasunki chayqa ama paykunawan aysachikuychu.+
11 Paykunachus nisunkiku: “Jamuy noqaykuwan.
Pipas jamuqtin wañuchinanchispaq* suyapasun.*
Mana juchayoq runa jamuqtin wañuchinanchispaq pakallapi suyasun.
12 Sepultura* jina kausashaqllata oqoykusun,
aya t’oqoman chinkaykuqta jina enterollanta millp’uykusun.
13 Llapa valorniyoq cosasninkunata qechusun,
chaykunawan wasinchista junt’achisun.
14 Noqaykuwan juñukuy,
imachus suwakusqanchistaqa igual-llatan rakinakusun”,* nispa chayqa,
15 ama paykunata qatikuychu.
Churilláy, amapuni paykunaq ñanninpiqa puriychu,+
16 paykunaqa* mana allin ruwaymanmi phawanku,
runata wañuchinankupaqmi usqhaylla phawanku.+
17 Yanqapaqmi phalaq animalkunaq rikushasqan trampata churayqa.
18 Chayraykun juchasapakunaqa wañuchinankupaq pakallapi suyapanku,
jujkunaq vidanta qechunankupaqmi pakakunku.
19 Chaymi mana allinta ruwaspa qhapaq kaykunata maskhaqkunaq ñanninqa,
chay qhapaq kaykunan paykunataqa wañuyman apanqa.+
20 Cheqaq yachaymi+ callekunapi qaparin,+
plazakunapin wajakun,+
21 askha runakunaq purisqan calle esquinakunapin wajakun.
Llaqtaman punku jaykunakunapin khaynata nin:+
22 “Mana yachayniyoqkuna, ¿jayk’aqkaman mana yachayniyoq kayman k’askakunkichis?
Asipayaqkuna, ¿jayk’aqkaman asipayaspa kusikunkichis?
Mana yuyayniyoqkuna, ¿jayk’aqkaman yachayta cheqnikunkichis?+
23 Anyasqayta chaskikuychis.+
24 Wajamurqaykichismi, ichaqa manan uyarikuyta munarqankichischu.
Makiytan jaywarimurqaykichis, ichaqa manan rikuqpas tukuwarqankichischu.+
25 Sapa kutillanmi yuyaychasqaykunata pisicharqankichis,
anyasqaytapas manan uyarikurqankichischu.
26 Chaymi noqapas sasachakuypi tarikuqtiykichisqa asikusaq.
Jatun llaki chayamusuqtiykichismi qankunamanta burlakusaq,+
27 manchakuy wayrayoq para jina chay jatun llaki chayamuqtinmi,
ñak’ariyniykichis muyuq wayra jina chayamuqtinmi,
sinchi llakikuypas sasachakuypas chayamusuqtiykichismi qankunamanta burlakusaq.
28 Chay tiempopin qankunaqa* askha kutita wajakamuwankichis, noqan ichaqa mana uyarimusaykichischu.
Llakisqan maskhawankichis, ichaqa manan tariwankichischu,+
29 qankunaqa yachaytan cheqnikurqankichis,+
manan Jehová Diostapas manchakuyta munarqankichischu.+
30 Qankunaqa manan yuyaychayniykunata chaskikurqankichischu,
anyasqaykunatapas pisicharqankichismi.
31 Chaymi mana allin ñanpi purisqaykichismanta ñak’arinkichis,+
mana allin kaqkunata yuyaykusqaykichiswanmi* sayk’unkichis.
32 Mana yachayniyoqkunataqa mana kasukuq kasqankun wañuchinqa,
mana yuyayniyoqkunataqa llakhi kasqankun chinkachinqa.
33 Uyariwaqniymi ichaqa thaj kaypi kausanqa,+
manan ñak’ariyta manchakuypas thaj kaynintaqa qechunqachu”,+ nispa.
2 Churilláy, simiykunata chaskikuy,
kamachikuyniykunatapas sonqoykipi waqaychay.+
4 Sichus chaykunata qolqeta jina maskhashallanki,+
pakasqa qorita jina maskhashallanki chayqa,+
5 yachankin Jehová Dios manchakuyta,+
allintataqmi paytaqa reqsinki.+
7 Payqa allin kaqta ruwaqkunapaqmi allin yachayniyoq kayta waqaychan,
payqa chanin runakunaq pakakunanmi.+
8 Payqa chanin runakunaq ñannintan qhawashan,
tukuy sonqowan serviqninkunaq ñannintan pakaykunqa.+
9 Chaykunata entiendenki chayqa, entiendenkin imachus chanin kaq, allin kaq chayta,
entiendellankitaqmi mana pimanpas sayapakuq kayta, reqsinkin allin kaq ñantapas.+
10 Sonqoykiman yachay chayanqa chayqa,+
allin yachayman k’askakunki chayqa,+
11 allin yuyaykuq kaymi waqaychasunki,+
allin reparaq kaymi pakaykusunki.
12 Mana allin ñanmantan ayqechisunki,
millayta rimaq runamantan librasunki.+
13 Tutayaq ñankunapi purinankupaq
chanin ñanta saqepuqkunamantan librasunki.+
14 Mana allin kaqta ruwaspa kusikuqkunamantan librasunki,
paykunaqa millay kaqta, mana allin kaqta ruwaspan kusikunku.
15 Mana allin ñanpi puriqkunamantan,
mana allin ñanpi purispa mana allinta kausaqkunamantan librasunki.
16 Yachayqa mana allin kausaypi puriq warmimantan* librasunki,
qhelli kausaypi puriq warmiq* misk’i siminmantan karunchasunki;+
17 payqa sipas kasqan qosantan wijch’upun,+
Dioswan rimanakusqantan qonqapun.
18 Wasinman riyqa wañuyman riy jinan,
wasinman riq ñanqa sepulturamanmi apan.+
20 Chhaynaqa allin runakunaq ñannillanpi puriy,
chanin runakunaq ñannillanpi kay.+
21 Allin kaqta ruwaqkunallan kay jallp’apiqa tiyanqaku,
22 Millay runakunan ichaqa kay jallp’amanta chinkachisqa kanqaku,+
traicionerokunapas t’irasqan kanqaku.+
3 Churilláy, ama yachachikuyniykunata qonqaychu,
kamachikuyniykunatapas tukuy sonqo kasukuy;
2 chhaynapin unayta kausanki,
askha watakunan thaj kaypi kausanki.+
3 Mana tukukuq munakuytapas* junt’aq kaytapas* amapuni saqeychu.+
Munay collarta jina kunkaykiman walqakuy.
Sonqoykipi chaykunata qelqay.+
4 Jinan Diospa ñaupanpipas runaq ñaupanpipas sumaq qhawarisqa kanki,+
allin reparaq kasqaykimantan allin reqsisqa kanki.
7 Ama yachayniyoqmanqa tukuychu,+
Jehová Diosta manchakuy, mana allin kaqmantapas t’aqakuy.
8 Chayqa cuerpoykipaqmi* jampi kanqa,
tulluykikunatan kallpachanqa.
10 Jinan mijuy waqaychanaykikunaqa junt’a kashanqa,+
vino waqaychanaykikunapas* mosoq vinowanmi phoqchinqaraq.
11 Churilláy, ama Jehová Diospa wanachisqantaqa pisichaychu,+
ama anyasqantapas cheqnikuychu,+
12 Jehová Diosqa munakusqan runakunatan anyan,+
imaynan juj taytapas munakusqan churinta anyan jinata.+
13 May kusisqan yachayta tariq runaqa,+
may kusisqan allin reparayta yachaq runaqa.
14 Yachayta tariymi aswan allin qolqe tariymantaqa,
yachayniyoq kaymi aswan allin qori tariymantaqa.+
15 Yachayqa coralkunamantapas* astawanraqmi valen,
manan runaq ima munasqanwanpas igualakunmanchu.
16 Paña makinpin kashan unayta kausay,
lloq’e makinpitaq kashan qhapaq kay jatunchay ima.
17 Ñanninkunaqa ancha sumaqmi,
lliu purinankunapas thaj kaywanmi junt’a kashan.+
18 Yachayqa kausay sach’an,
pipas payman k’askakuqqa kusisqan kausanqa.+
19 Jehová Diosqa yachaywanmi kay jallp’aq cimentacionninta churarqan.+
Allin yuyaywanmi cielotapas tajyachirqan.+
20 Yachayninwanmi ukhu pacha unukunatapas t’aqarqan,
21 Churilláy, ama chaykunata* qonqaychu.
Allin yachayniyoq kaytapas allin yuyaykuq kaytapas waqaychay.
22 Chaykunan kausayta qosunki,
kunkaykipaqmi munay collar jina kanqa.
23 Chaypachan mana imata manchakuspa ñanniykita purinki,
chakiykipas manan misk’akunqachu.+
25 Manan ima ñak’ariytapas manchakunkichu,+
millay runaman chayamuq ñak’ariytapas manan manchakunkichu,
manchay wayra jina ñak’ariytapas manan manchakunkichu.+
28 Kunan qoyta atishaspaqa, ama runamasiykita niychu:
“¡Ripuy! ¡Kutimunkiña! Paqarinña imallatapas qosayki”, nispaqa.
29 Qanpi confiaq runamasiykita mana allinta ruwanaykipaqqa,
ama ima mana allintapas yuyaykuychu.+
30 Ama yanqapas qasiqa piwanpas maqanakuychu,+
contraykipi mana imatapas ruwashaqtinqa ama maqanakuychu.+
31 Ama millay runata envidiakuychu,+
amataq imaynatachus kausasqanta jinaqa kausaychu.
35 Yachayniyoqkunaqa jatunchaytan tarinqaku,
mana yuyayniyoqkunan ichaqa pisichasqa kanqaku.+
4 Wawaykuna, taytaq wanachisqanta uyarikuychis,+
allin reparaq kanaykichispaq tukuy yuyaywan uyarikuychis.
2 Noqan allinta yachachisaykichis,
ama yachachikuyniykunata qonqaychischu.+
4 Papayqa yachachispan niwaq: “Rimapayasqayta sonqoykipi jap’ikuy.+
Kamachisqaykunata kasukuy, chhaynapin kausashallanki.+
5 Yachayta tarinaykipaq, allin reparaq kayta tarinaykipaq kallpachakuy.+
Ama rimapayasqayta qonqaychu, amallataq chaykunamantaqa t’aqakuypaschu.
6 Ama yachayta saqeychu, paymi pakaykusunki.
Yachayta munakuy, paymi defiendesunki.
7 Yachaymi aswan allinqa,+ chayrayku kallpachakuy yachayta tarinaykipaq,
tukuy ima tarisqaykimantapas allin reparaq kayta tariy.+
8 Yachayta anchata valoranki chayqa jatunchasunkin.+
Abrazaykunki chayqa alabasunkin.+
9 Umaykimanmi munay coronata churasunki,
ancha munay coronawanmi sumaqchasunki”, nispa.
10 Churilláy uyarikuy, chaskikuy simiyta,
chhaynapin unayta kausanki.+
12 Purishaqtiykiqa manan imapas jark’asunkichu,
phawaspapas manan misk’akunkichu.
13 Wanachiyman jap’ipakuy, ama kachariychu.+
Wanachiyta waqaychay, chayqa kausayniykin.+
14 Ama millay runakunaq purinanpi puriychu,
ama mana allin runakunaq ñanninman jaykuychu.+
16 Manan paykunaqa puñunkumanchu mana allin kaqta mana ruwaspaqa.
Manan puñuyta atinkuchu pillatapas mana urmachispaqa.
17 Millay ruwaymi paykunapaqqa t’anta mijuy jina,
runata maqaymi paykunapaqqa vino ujay jina.*
18 Chanin runakunaq ñanninmi ichaqa tutamantan intiq k’anchaynin jina,
p’unchayamusqanman jinan chay k’anchayqa aswan-aswanta k’ancharimun.+
19 Millay runakunaq ñanninqa tutayaq jinan,
paykunaqa manan yachankuchu imawan misk’akusqankuta.
20 Churilláy, makilla uyarikuy rimapayasqayta,
allinta uyariy imachus nisqaykunata.
21 Amapuni qonqaychu,
sonqoyki ukhupi waqaychay.+
22 Chaykunaqa tariqninkunapaqmi kausay,+
llapa cuerponpaqmi jampi.
24 Mana allin rimaykunamanta karunchakuy,+
q’otukuq rimaykunamanta karunchakuy.
25 Ñawiykikunaqa ñaupaqllamanpunin qhawanan,
arí, ñaupaykipi kaqkunatan makilla qhawanan.+
5 Churilláy, makilla uyariy yachaywan rimapayasqayta,
allin reparaq kaymanta yachachisqayta tukuy yuyaywan uyarikuy,+
2 chhaynapi allin yuyaykuq kayniykita waqaychanaykipaq,
simiykipas cheqaq kaqllata rimananpaq.+
3 Mana allin kausaypi puriq warmiq* rimayninqa* miel jina misk’illañan,+
aceitemantapas aswan llamp’ullañan.+
5 Chakinkunaqa wañuymanmi pusaykusunki.
Purisqankunaqa Sepulturamanmi* apan.
6 Payqa manan yuyaykunchu kausay ñanpiqa,
comuntan purin, manan yachanchu mayman risqantapas.
7 Wawaykuna, kunanqa uyariwaychis,
ama simiykunamanta t’aqakuychischu.
8 Mana allin kausaypi puriq warmimanta karunchakuy,
ama wasin punkullamanpas muyuykuychu,+
9 paqtan jujkunaq mana allin qhawarisqan kawaq,+
paqtan kausasqayki watakuna ñak’ariwaq,+
10 paqtan juj runakuna kaqniykikunata tukunkuman,+
paqtan sasawan tarisqa kaqniykikuna jujkunaq wasinpi tukupunman.
11 Paqtan aychaykipas cuerpoykipas manaña allinchu kaqtin,+
kausasqayki p’unchaykuna llakikuyman tukupunman.
12 Jinaspataq niwaq: “¡Imaraykun wanachiyta cheqnikurqani!
¡Imaraykun sonqoyqa anyayta pisicharqan!
13 Manan yachachiwaqniykunaq siminta uyarirqanichu,
manan yachachiwaqniykunaq nisqanta makichu uyarirqani.
14 Kunanqa Diospa llaqtan runakunaq ñaupanpin kashani,
ch’usaqyachisqa kanay patapin kashani”,+ nispa.
15 Pozoykimanta unullata ujay,
pujyuykimanta phawaq unullata ujay.+
16 ¿Imaraykutaq unuyki juj ladoman jich’akunman?
¿Imaraykun unuyki plazakunaman jaykunman?+
17 Chaykunaqa qanllapaq kachun,
ama mana reqsisqakunamanqa qoychu.+
18 Pujyuykiqa bendecisqa kachun,
wayna tiempo esposallaykiwan kusikuy,+
19 payqa ancha munasqa china taruka jinan,
ancha munay monte cabra jinan.+
Munakuyninwan tukuy tiempo kusikushallay.*
Munakuynin sonqoykita suwashallachun.+
20 Churilláy, ¿imaraykutaq mana allin kausaypi puriq warmiwanri* sonqoykita suwachikuwaq?
¿Imaraykutaq qhelli kausaypi puriq warmiwanri* oqllachikuwaq?+
21 Jehová Diosqa rikushanmi runaq imayna kausasqanta,
payqa tukuy purisqankutan qhawashan.+
22 Millay runaqa mana allin ruwasqallanpitaqmi urmanqa,
juchallantaqmi waskha jina mayt’unqa.+
23 Wanachiyta mana chaskikusqanraykun wañunqa,
sinchi mana yuyayniyoq kasqanraykun chinkapunqa.
6 Churilláy, runamasiykitachus garantizarqanki chayqa,+
mana reqsisqawanchus rimanakurqanki chayqa,*+
2 promesa ruwasqaykiwanchus watachikurqanki,
simiykiq rimasqallanwantaqchus watachikurqanki chayqa,+
3 runamasiykiq makinmanmi urmarqanki.
Churilláy, kacharichikunaykipaq kayta ruway:
Runamasiykiqta riy, jinaspa k’umuykuspa rogakamuy.+
4 Ama puñuychu,
ama ñawiykikunaq ch’illminanta dejaychu.
5 Jap’iqpa makinmanta gacela taruka jina kacharichikuy,
jap’iqpa makinmanta urpi jina kacharichikuy.
7 Sisiqqa manaña kanchu comandanten ni umallin ni kamachiqnin chaypas,
8 q’oñi tiempopin mijunanta waqaychan,+
cosecha tiempopin mijunanta juñun.
9 Yau qella runa, ¿jayk’aqkaman chaypi kumparayanki?
¿Jayk’aqmi puñusqaykimanta rijch’arinki?
10 Qanqa nishankin: “Chhikallantawan puñurisaq, chhikallantawan ch’illmirisaq,
chhikallantawan makiyta oqllaykuspa samarisaq”,+ nispa.
12 Mana valeq runaqa, millay runaqa llulla simikunata rimaspan purin.+
13 Ñawintan ch’illmin,+ chakinkunatan kuyuchin, dedonkunawanmi señalan.
15 Chayraykun sasachakuyninqa qonqaylla chayamunqa.
Juj ratullapin ñut’usqa kanqa, manataqmi ima ruwaytapas atikunqañachu.+
16 Soqta ruwaykunatan Jehová Diosqa cheqnikun.
Arí, qanchis ruwaykunatan payqa millakun:
17 jatunchakuq ñawita,+ llullakuq qalluta,+
mana juchayoq runaq yawarnin jich’aq makita,+
18 mana allin kaqta ruwanapaq yuyaykuq sonqota,+
mana allin ruwayman phawaq chakita,
19 sapa kuti llullakuspa testigayta,+
wayqentinta cheqninachiyta+ ima.
20 Churilláy, kasukuy taytaykiq kamachikuyninta,
ama qonqaychu mamaykiq yachachisqasuykita.+
21 Sonqoykipi chaykunata jap’ikuy,
kunkaykiman walqaykuy.
Anyaykuypas wanachiypas kausayman apaq ñan jinan.+
24 Millay warmimantan pakaykusunki,+
qhelli kausaypi puriq warmiq* misk’i rimayninmantan pakaykusunki.+
25 Ama sumaq rijch’ayninta sonqoykipi munapayaychu,+
amataq munay ñawinkunawanpas sonqoykita suwachikuychu.
26 Ramera warmiqa mana imayoqtan* qharita sayarichin,+
jujwan pantaq warmiqa runaq ancha valorniyoq vidantan qechun.
27 ¿Pipas atinmanchu p’achanta mana ruphachikuspalla raurashaq sansata qhasqonman* churaykuyta?+
28 ¿Pipas chakinta mana ruphachikuspalla sansa patanta puriyta atinmanchu?
29 ¿Pipas runamasinpa esposanwan puñuspa mana castigasqa kanmanchu?
Chayta ruwaqqa castigasqapunin kanqa.+
30 Yarqaypichus pipas suwakun chayqa,
runakunaqa manan paytaqa pisichankuchu.
31 Jap’ichikuspan ichaqa qanchis kutitawanraq kutichipunan kanqa,
wasinpi kaq llapa valorniyoq cosasninkunatan entregapunan kanqa.+
32 Juj warmiwan pantaqqa mana yuyayniyoq runan,
chayta ruwaqqa pay kikillantaqmi ñak’ariyman churakun.+
34 Celosakuspan qosaqa k’araqta phiñakunqa,
mana khuyapayaspan vengakunqa.+
35 Manan ima jaywasqatapas chaskinqachu,
manan ancha valorniyoq regalotapas chaskinqachu,
payqa phiñasqallapunin kashanqa.
7 Churilláy, imachus nisqayta kasukuy,
kamachikuyniykunatapas sonqoykipi waqaychay.+
2 Ñawi ruruykita jina yachachikuyniykunata waqaychay,
kamachikuyniykunatapas kasukuy, chhaynapin kausashallanki.+
3 Dedoykikunaman wataykuy,
sonqoykipi chaykunata qelqay.+
4 Yachayta niy: “Qanqa panaymi kanki”, nispa.
Allin reparaq kaytataq niy: “Familiaymi kanki”, nispa.
5 Chaykunan mana allin kausaypi puriq warmimanta* pakaykusunki,+
qhelli kausaypi puriq warmiq* misk’i rimayninmantan waqaychasunki.+
6 Wasiypa ventananmantan qhawasharqani,
ventanaypa k’ajtunkunamantan qhawasharqani,
7 mana yachayniyoq waynakunatan qhawasharqani,
paykuna ukhupin juj mana yuyayniyoq waynata rikurqani.+
8 Payqa chay warmiq tiyasqan calle esquinatan purisharqan,
chay warmiq wasin ladomanmi risharqan,
9 chayqa karqan inti chinkaykuqtin rasphiyaykuytañan,+
tutayamushaqtinñan laqhayamushaqtinñan.
10 Chayllamanmi juj warmi paywan tupaq lloqsimurqan,
engañananpaq yuyaykuspan ramera warmi jina p’achasqa lloqsimurqan.+
11 Chay warmiqa rimaysapan, mana p’enqakuqmi,+
manan chakinqa wasinpi tajyanñachu.
13 Jap’iruspan chay waynata much’arun,
mana p’enqarikuspataq nin:
14 “Sumaq kausay sacrificiota jaywanaypaqmi prometekurqani,+
chay promesa ruwasqaytan kunan junt’aruni.
15 Chaymi qanwan tupaq lloqsimurqani,
qanta maskhaqmi jamurqani, ¡tariruykin!
16 Puñunaytan munay qatanakunawan mast’aramuni,
Egiptomanta apamusqa color-color linowan awasqa qatanakunawan.+
17 Sumaq q’apaq mirrawan, aloewan, canelawan iman puñunayta ch’aqchuramuni.+
18 Jamuy, pacha paqarimunankama anchatapuni munanakamusun,
amikunanchiskama wayllunakamusun.
19 Qosayqa manan wasipichu,
karutan payqa purin.
20 Qolqe bolsata aparikuspan purin,
pura killa* p’unchaytañan kutimunqa”, nispa.
21 Sumaqta rimapayaspan urmachin.+
Misk’i simikunawanmi engañan.
22 Jinan waynaqa ñak’anaman apasqa toro jina qhepanta rin,
castiganapaq cepoman* apasqa mana yuyayniyoq runa jinan rin.+
23 Chaypitaq flechaqa higadonman* ch’antakun.
Phalaq animal jinan trampaman urmaykun,
payqa manan yachanchu chay wañuyman apananta.+
24 Wawaykuna, kunanqa uyariwaychis.
Tukuy yuyaywan uyarikuychis rimapayasqayta.
27 Wasinqa Sepulturamanmi* apan,
wañuypa tutayaq cuartonkunamanmi uraykun.
8 ¿Manachu yachayqa wajakamushan?
¿Manachu allin reparaq kaypas wajakamushan?+
2 Ñanpa alto patankunapin kashan,+
ñan tupaykunapin kashan.
3 Llaqtaman jaykuna punku qayllakunapin,
punku jaykunakunapin kallpawan qaparishan:+
4 “Qankunatan, llapa runakunatan wajamushaykichis,
alto kunkawanmi llapaykichista* rimapayamushaykichis.
5 Mana yachayniyoqkuna, allin yuyayniyoq kayta yachaychis,+
mana yuyayniyoqkuna, allin entiendeq kayta yachaychis.*
6 Uyariychis, rimarisqayqa ancha allinpunin,
simiyqa chanin kaqtan riman.
7 Simiyqa cheqaq kaqtan riman,
millay kaqtan cheqnikun.
8 Rimasqayqa chaninkaman,
rimasqayqa cheqaqkaman.
9 Llapa rimasqaykunapas allin reparaqpaqqa sut’ikaman,
tukuy ima yachaqkunapaqpas allinkaman.
10 Qolqemantaqa wanachiyniyta chaskikuychis,
aswan ch’uya qorimantapas allin yachayta chaskikuychis.+
12 Noqa Yachayqa allin yuyaywan kuskan tiyani.
Imaymana yachayta, allin yuyaykuq kaytawanmi tarirqani.+
13 Jehová Diosta manchakuyqa mana allin kaqta cheqnikuymi.+
Cheqnikunin jatunchakuq kaytapas uma oqariq kaytapas,+
cheqnikunin mana allin ruwaytapas millay rimaykunatapas.+
14 Allin yuyaychaypas allin yachayniyoq kaypas noqawanmi kashan,+
15 Noqa kaqtiymi reykunaqa kamachikushanku,
noqa kaqtiymi jatun autoridadkunapas chanin kamachikuykunata churanku.+
16 Noqa kaqtiymi autoridadkunaqa kamachikushanku,
noqa kaqtiymi umallikunaqa chanin kaywan juzganku.
17 Munakuwaqniykunatan munakuni,
maskhawaqniykunaqa tariwanqakun.+
18 Qhapaq kaypas jatunchaypas noqawanmi kashan,
wiñaypaq herenciapas justiciapas noqawanmi kashan.
19 Noqaq qosqayqa qorimantapas aswan allinmi, ch’uya qorimantapas aswan allinmi,
noqamanta chaskisqaykiqa ch’uya qolqemantapas aswan allinmi.+
20 Allin ñannintan purini,
chanin kaqta ruwaspallapunin purini.
21 Munakuwaqniykunamanqa allin herenciatan qoni,
mijuy waqaychanankunatan junt’achini.
22 Noqan Jehová Diospa ñaupaq kaq ruwasqanqa karqani,+
unay tiempomantaña ñaupaq kaq kamasqanmi karqani.+
23 Ñaupa tiempopiraqmi churasqa karqani,+
noqaqa qallariypin churasqa karqani,
manaraq kay jallp’apas kashaqtinmi ruwasqa karqani.+
24 Chinkay-chinkay unukunapas manaraq kashaqtinmi,+
pujyukunapas manaraq phullpumushaqtinmi paqarichisqa* karqani.
25 Manaraq orqokunapas maypichus kananpi churasqa kashaqtinmi,
manaraq moqo patakunapas kashaqtinmi paqarichisqa karqani.
26 Manaraq kay pachatapas, camponkunatapas Dios ruwashaqtinmi,
manaraq ñut’u jallp’atapas ruwashaqtinmi paqarichisqa karqani.
27 Janaq pachata ruwashaqtinqa+ chaypin kasharqani.
Janaq pachatawan lamar-qochatawan t’aqaq linderota* churashaqtinqa chaypin kasharqani,+
28 janaq pachapi phuyukunata tajyachishaqtinqa,
chinkay-chinkay unukunata junt’achishaqtinqa chaypin kasharqani.
29 Lamar-qochata maykamachus chayananmanta ama wasapananpaq kamachishaqtinqa,+
kay jallp’aq cimentacionninta churashaqtinqa chaypin kasharqani.
30 Allin llank’aq maestro jinan paywan kasharqani.+
32 Wawaykuna, kunanqa uyariwaychis.
¡May kusisqan ñanniykunapi puriqkunaqa!
33 Wanachiyta chaskikuychis,+ jinaspa yachayniyoq kaychis,
amataq jayk’aqpas pisichaychischu.
34 May kusisqan sapa p’unchay tutallamanta punkuykunaman jamuspa uyariwaqniyqa,
may kusisqan punku jaykunaykunapi suyakuqqa.
35 Noqata tariwaqqa kausaytan tarinqa,+
Jehová Diospa chaskisqanmi kanqa.
36 Noqamanta karunchakuqmi ichaqa pay kikillantaq mana allinta ruwakun,
cheqnikuwaqniykunaqa wañuytan munakunku”,+ nispa.
9 Cheqaq yachaymi wasinta ruwakun,
qanchis columnakunatan ruwakun.
2 Uywatan ñak’an,
vinotan tupachin,
mesatan alistan.
3 Warmi kamachinkunatan kachan
llaqtapi alto patakunamanta wajakunankupaq:+
4 “¡Llapa mana yachayniyoqkuna, kayman jamuychis!”, nispa ninankupaq.
Yachaymi mana yuyayniyoqkunata nin:
5 “Jamuychis, t’antayta mijuychis,
tupachisqay vinotapas ujaychis.
6 Mana yachayniyoq kayta saqepuychis, jinan kausankichis,+
allin reparaq kaywan pusachikuychis”,+ nispa.
7 Burlakuq runata anyaqqa pisichasqan rikukunqa,+
millay runata anyaqqa mana allinpin tarikunqa.
8 Ama burlakuq runataqa anyaychu, cheqnikusunkin.+
Yachayniyoq runata anyay, payqa munakusunkin.+
9 Yachayniyoqta yachachiy, jinan aswan yachayniyoq kapunqa.+
Chanin runata yachachiy, jinan astawan yachanqa.
10 Yachayniyoq kanapaqqa Jehová Diostaraqmi manchakuna,+
allin reparaq kanapaqqa ch’uyay-ch’uya Diostan reqsina.+
11 Noqaraykun unayta kausanki,+
askha watakunatan kausanki.
12 Yachayniyoq kanki chayqa, qanpa allinnillaykipaqtaqmi kanqa,
burlakuq kanki chayqa, qanpa mana allinnillaykipaqtaqmi kanqa.
13 Mana yuyayniyoq warmiqa phiñakuyllatan jatarichin.+
Comuntan imatapas ruwan, manan imatapas yachanchu.
14 Llaqtapi kaq alto patakunapin tiyan,+
wasin punku tiyanapin tiyan,
15 chayninta pasaqkunatan wajan,
ñanta purikuqkunatan khaynata wajan:
16 “¡Llapa mana yachayniyoqkuna, kayman jamuychis!”, nispa.
Mana yuyayniyoqkunatan nin:+
18 Paykunan ichaqa mana yachankuchu chaypi wañusqakuna kashasqanta,
manan yachankuchu chay warmiq wajasqankunapas Sepulturapi* kashasqankuta.+
10 Kaymi Salomonpa yachaywan rimasqan* simikuna.+
Yachayniyoq churiqa taytantan kusichin,+
mana yuyayniyoq churin ichaqa mamanta llakichin.
2 Mana allinta ruwaspa tarisqa valorniyoq cosaskunaqa yanqapaqmi,
chanin kaqta ruwaymi ichaqa wañuymanta salvasunki.+
3 Jehová Diosmi chanin runamanqa mijuchinqa,+
millay runakunamanmi ichaqa imachus munasqankuta mana qonqachu.
5 Allin yuyayniyoq runaqa cosecha tiempopin mijuyta juñun,
mana p’enqarikuq runan ichaqa cosechay tiempopi puñun.+
6 Chanin runaqa bendicionkunatan chaskinqa.+
Millay runaq siminqa ñak’arichinanpaq yuyaykusqantan pakan.
10 Mana allinta ruwananpaq ñawinta ch’illmiqqa sasachakuytan paqarichin,+
comunta rimaqpas sarunchasqan kanqa.+
11 Chanin runaq siminqa kausay pujyun,+
millay runaq siminmi ichaqa ñak’arichinanpaq yuyaykusqanta pakan.+
12 Cheqnikuyqa ch’aqwatan jatarichin,
munakuymi ichaqa jujkunaq pantasqanta pakaykun.+
13 Allin reparaq runaq siminpin yachayqa kashan,+
mana yuyayniyoq runan ichaqa varawan castigasqa kanqa.+
14 Yachayniyoqkunaqa tukuy yachasqankutan sonqonkupi waqaychanku,+
mana yuyayniyoqkunaq siminmi ichaqa mana allinman apan.+
15 Qhapaq runapaqqa qhapaq kayninmi allin perqasqa llaqta jina,
wajcha runan ichaqa wajcha kayninpi ñak’arin.+
16 Chanin runaq ruwasqanqa kausaymanmi apan,
millay runaq tarisqanmi ichaqa juchaman apan.+
17 Wanachiyta chaskikuqqa kausayman apaq ñannintan jujkunata pusan,
wanachiyta mana chaskikuqmi ichaqa jujkunata mana allinman apan.
21 Chanin runaq rimasqanqa askha runatan yanapan,*+
mana yuyayniyoqkunan ichaqa mana yuyayniyoq kaspa wañunku.+
22 Jehová Diospa bendicionninmi qhapaqyachinqa,+
manataqmi chay bendicionwanqa ima nanaytapas* apamunchu.
23 Mana p’enqarikuspa ruwaykunata ruwayqa pujllay jinan mana yuyayniyoqpaqqa,
allin reparaq runan ichaqa yachayta tarin.+
24 Millay runamanqa imachus manchakusqanmi chayanqa,
chanin runan ichaqa imachus munasqanta chaskinqa.+
25 Jatun wayraq pichasqan jinan millay runaqa chinkapunqa,+
chanin runan ichaqa wiñaypaq churasqa cimentación jina kanqa.+
26 Qella runaqa kiruman chayaq vinagre jinan,
ñawiman chayaq q’osñi jinan llank’anata qoqnin runapaqqa.
29 Jehová Diospa ñanninqa chanin runapaqqa pakakuna torre jinan,+
mana allin ruwaqtan ichaqa ñut’usqa kayman apan.+
30 Chanin runakunaqa manan jayk’aqpas urmachisqachu kanqaku,+
millay runakunan ichaqa manaña kay jallp’api tiyanqakuñachu.+
31 Chanin runaq siminmantaqa yachaymi lloqsimun,
mana allinta rimaq runaq qallunmi ichaqa kuchusqa kanqa.
32 Chanin runaqa sumaqtan riman,
millay runan ichaqa mana allinta riman.
3 Chanin runakunaqa tukuy sonqowanmi Diosta kasukunku, chaymi allin kaqta ruwanku,+
traicionerokunatan ichaqa millay kayninku ch’usaqyachinqa.+
4 Diospa k’araq phiñakuynin p’unchaypiqa manan imapaqpas valenqachu qhapaq kayqa,*+
chanin kaymi ichaqa wañuymanta salvanqa.+
5 Mana juchachana runaq ñannintaqa chanin kayninmi rectoyachin,
millay runatan ichaqa mana allin ruwasqan urmachinqa.+
6 Chanin runataqa chanin kayninmi salvanqa,+
traicionero runan ichaqa imachus munapayasqanwan jap’ichikunqa.+
7 Millay runa wañupuqtinqa suyakuyninpas chinkapunmi,
kallpanwan imaymana tarinanta yuyaykusqanpas chinkapunmi.+
8 Chanin runaqa sinchi llakikuyninmantan librasqa kapun,
millay runataq rantinpi jaykun.+
9 Diosmanta t’aqakuspa pay contra jatariq runaqa* siminwanmi runamasinta mana allinman apan,
chanin runakunan ichaqa imapas yachasqankuwan librakunku.+
10 Chanin runakunaq sumaq sonqo kayninqa llaqtatan kusichin,
millay runakuna chinkapuqtinqa kusikuymanta qapariymi kan.+
11 Chanin runakunaq bendecisqa kasqanwanmi llaqtaqa jatunchasqa,+
millay runakunaq siminmi ichaqa llaqtata thunin.+
13 Yanqamanta tumpaqqa mana willana kaqkunata jujkunaman willaspan purin,+
confiana runan* ichaqa mana willana kaqkunata sonqollanpi waqaychan.
14 Allin* yuyaychay mana kaqtinmi llaqtaqa ñak’arin,
askha yuyaychaqkuna kaqtinmi ichaqa allin imapas lloqsin.+
15 Mana reqsisqata garantizaqqa mana allinpin tarikunqa,+
mana usqhaylla rimanakuqmi* ichaqa thajpi tiyanqa.
16 Sumaq sonqo warmiqa jatunchaytan tarin,+
millay runakunan ichaqa qhapaq kaykunata jap’ikapunku.
17 Runaq sumaq sonqo kayninqa* pay kikinpa allinnillanpaqtaqmi,+
millay runan ichaqa pay kikillantataq mana allinta ruwakun.*+
19 Chanin kayman k’askakuqqa kausaytan tarinqa,+
mana allin kaqman k’askakuqmi ichaqa wañuyta tarinqa.
20 Jehová Diosqa cheqnikunmi millay sonqoyoq runakunata,+
mana juchachanata kausaqkunawanmi ichaqa anchata kusikun.+
21 Kayta yachay: Millay runaqa castigasqapunin kanqa,+
chanin runakunaq churinkunan ichaqa mana castigasqachu kanqaku.
22 Khuchiq senqanpi qori argolla jinan
mana yuyayniyoq munay warmiqa.
23 Chaninkunaq munasqanqa allin kaqmanmi apan,+
millay runakunaq suyakusqanmi ichaqa Diospa phiñakuyninta chayachimun.
26 Trigota payllapaq waqaychaqtan llaqta runakuna ñakanqaku,
trigo vendeqtan ichaqa jatunchanqaku.
27 Allin kaqllatapuni ruwaqqa allin qhawarisqan kanqa,+
mana allin kaqta ruwaqmi ichaqa mana allinpi tarikunqa.+
29 Familianta sasachakuyman* churaqqa mana imayoqmi qhepanqa,+
mana yuyayniyoqpas yachayniyoq runaq kamachinmi kapunqa.
31 Chanin runapas imaynatachus kausasqanman jinataq chaskin chayqa,
¡imaraqchá kanqa millay runamantapas, juchasapa runamantapas!+
2 Allin runataqa Jehová Diosmi chaskin,
mana allinkuna yuyaykuq runatan ichaqa juchachan.+
3 Pipas mana allin kaqta ruwaqqa manan tajyanchu,+
chanin runan ichaqa allin saphichasqa sach’a jina sayashallanqa.
5 Chanin runakunaq yuyaykusqanqa allinkaman,
millay runakunaq yuyaychasqanmi ichaqa q’otukuq.
7 Millay runakunaqa wañuchisqa kaspan ch’usaqyapunku,
chanin runakunaq wasinmi ichaqa sayashallanqa.+
9 Aswan allinqa pisipaq qhawarisqa kashaspa kamachiyoq runan,
11 Chajranta llank’aqqa askha mijunayoqmi kanqa,+
mana valeq kaqkunata maskhaqmi ichaqa mana yuyayniyoq.
12 Millay runaqa millay runakunaq qechusqantan envidiakun,
chanin runan ichaqa allin saphichasqa sach’a jina rurun.
13 Millay runaqa mana allin rimasqankunawanmi mayt’uchikun,+
chanin runan ichaqa ñak’ariymanta salvakun.
14 Runaqa allinta rimasqanman jinan allin kaqwan kusikun,+
llank’asqanmantan pagota chaskinqa.
15 Mana yuyayniyoqqa allinta imatapas ruwananpaqmi piensan,+
yachayniyoqmi ichaqa yuyaychaykunata chaskikun.+
16 Mana yuyayniyoqqa kaq ratupachan* phiñakun,+
allin yuyayniyoq runan ichaqa ima k’amisqatapas mana kasunchu.*
17 Junt’aq testigoqa cheqaqllatan* riman,
llulla testigon ichaqa mana cheqaqtachu riman.
19 Cheqaqta rimasqa simiqa wiñaypaqmi kashallanqa,+
llullakuspa rimasqan ichaqa juj ratullapi chinkapunqa.+
20 Q’otukuyqa mana allinta yuyaykuqkunaq sonqonpin kashan,
thaj kaymanta yuyaychaqkunan ichaqa kusikunku.+
21 Manan ima ñak’ariypas chanin runamanqa chayamunqachu,+
millay runan ichaqa ñak’ariykunawan amikunqa.+
22 Jehová Diosqa cheqnikunmi llulla runata,+
junt’aq sonqo runakunawanmi ichaqa kusikun.
23 Allin yuyayniyoq runaqa yachasqantan pakaykun,
mana yuyayniyoqmi ichaqa rimasqanpi mana yuyayniyoq kayninta reqsichikun.+
24 Allin llank’aqqa kamachikuqmi kapunqa,+
qellan ichaqa sasa ruwaykunata ruwananpaq kamachisqa kanqa.+
26 Chanin runaqa allin pastokunatan maskhan,
millay runakunan ichaqa mana allin ñanpi purispa pantanku.
27 Qellaqa manan animal jap’iqllapas rinchu,+
k’uchi runapaqmi ichaqa k’uchi kaynin qhapaq kay jina.
28 Chanin kaqta ruwayqa kausaymanmi apan,+
paypa ñanninpiqa manan wañuyqa kanchu.
13 Yachayniyoq churiqa taytanpa wanachisqantan chaskikun,+
burlakuq runan ichaqa anyaykuyta mana uyarikunchu.+
2 Runaqa allinta rimasqanman jinan allin kaqwan kusikunqa,+
traicionerokunan ichaqa maqayllata munanku.
3 Rimayninta controlakuqqa kausaynintan waqaychan,+
siminta mana wisq’aqmi ichaqa ñak’ariypi tarikunqa.+
5 Chanin runaqa llullakuytan cheqnikun,+
millay runaq ruwasqanmi ichaqa p’enqakuyta, pisichayta apamun.
6 Chanin kayqa mana juchayoq runatan pakaykun,+
mana allin ruwaymi ichaqa juchasapata urmachin.
7 Kanmi mana imayoq kashaspa qhapaqman tukuq runa,+
kallantaqmi askha kaqniyoq kashaspa wajchaman tukuq runapas.
8 Qhapaq runaqa qhapaq kaynintan pagan vidanta salvananpaq,+
wajcha runatan ichaqa mana pipas amenazanchu.+
12 Sonqoqa anchatan llakikun ima suyakusqaykipas mana usqhaychu junt’akuqtinqa,+
ima munasqapas junt’akusqanmi ichaqa kausay sach’a jina.+
15 Allin reparaq runaqa sumaq qhawarisqan,
traicionerokunaq kausayninmi ichaqa sinchi sasa.
16 Allin yuyayniyoq runaqa yachaywanmi imatapas ruwan,+
mana yuyayniyoqmi ichaqa mana yuyayniyoq kayninta rikuchin.+
17 Mana allin willaq runaqa sasachakuykunapin tarikun,+
iman kaqllata willaq runan ichaqa jampi jina.+
18 Wanachiyta mana kasukuqqa wajchayapunmi, pisichasqan kapun,
anyaykuyta chaskikuqmi ichaqa jatunchasqa kanqa.+
19 Ima munasqanpas junt’akusqanmi runapaqqa* sumaqllaña,+
mana yuyayniyoqkunan ichaqa mana allin kaqmanta karunchakuyta cheqnikunku.+
20 Yachayniyoqkunawan puriqqa yachayniyoqmi kapunqa,+
mana yuyayniyoqkunawan juñukuqmi ichaqa mana allinpi tarikunqa.+
21 Juchasapakunataqa ñak’ariymi qatikachan,+
chanin runakunan ichaqa askha bendicionkunata chaskinku.+
22 Allin runaqa nietonkunamanmi kaqninkunata saqen,
juchasapa runaq kaqninkunan ichaqa chanin runapaq waqaychasqa kashan.+
23 Wajcha runaq allin llank’asqan chajraqa askhatan rurun,
ichaqa mana chanin ruwaykuna kasqanraykun chinkapunman.*
14 Yachayniyoq warmiqa wasintan sayarichin,+
mana yuyayniyoq warmin ichaqa makinkunallawantaq thunin.
2 Allin kausaypi puriqqa Jehová Diostan manchakun,
mana allinta kausaqmi ichaqa Diosta pisichan.
3 Mana yuyayniyoqkunaq jatunchakuspa rimasqanqa varawan waqtay jinan,
yachayniyoqkunatan ichaqa rimasqanku pakaykunqa.
4 Waka mana kaqtinqa limpion kashan uywa qaranaqa,
toroq kallpanwanmi ichaqa askha mijuyta oqarikun.
5 Junt’aq sonqo testigoqa manan llullakunqachu,
llulla testigon ichaqa sapa rimaspa llullakun.+
6 Burlakuq runaqa yachaytan maskhan manataq tarinchu,
allin reparaq runan ichaqa facil-llata imatapas yachan.+
7 Mana yuyayniyoq runamanta karunchakuy,
paypa siminpiqa manan ima yachaytapas tarinkichu.+
8 Allin yuyayniyoqqa yachayniyoq kasqanraykun allin ñanninta purin,
mana yuyayniyoqkunatan ichaqa mana yuyayniyoq kayninku pantachin.*+
9 Mana yuyayniyoqkunaqa mana allinta ruwasqankumantan* asikunku,+
chanin runakunan ichaqa allipunayta maskhanku.
10 Sapanka runan yachan sonqonpi llakikuyninta,
kusikuyninwanpas manan juj runaqa kusikunmanchu.
11 Millay runakunaq wasinqa thunisqan kanqa,+
allin runakunaq karpanmi ichaqa t’ikarinqa.
13 Asikushasqapas sonqoqa nanashanmanmi,
kusikuypas llakikuymanmi tukupunman.
14 Mana kasukuq k’ullu runaqa imachus ruwasqanman jinan cosechanqa,+
allin runan ichaqa imachus ruwasqanman jina allin kaqkunata chaskinqa.+
15 Mana yachayniyoqqa tukuy uyarisqantan creen,
allin yuyayniyoqmi ichaqa allinta tanteakuspa imatapas ruwan.+
16 Yachayniyoqqa allin yuyaywanmi imatapas ruwan, mana allin kaqmantapas karunchakunmi,
mana yuyayniyoqmi ichaqa comunta imatapas ruwan, payllapitaqmi confiakunpas.
17 Usqhaylla phiñakuqqa mana yuyayniyoqmi,+
allinta imatapas yuyaykuqqa cheqnisqan.
18 Pisi yuyayniyoqkunaqa mana yuyayniyoq kaytan chaskinqaku,
allin yuyayniyoqkunaqmi ichaqa imaymana yachay coronanku kanqa.+
19 Mana allin runakunaqa allin runakunamanmi k’umuykunqaku,
millay runakunapas chanin runakunaq punkunmanmi k’umuykunqaku.
21 Runamasinta pisichaqqa juchallikushanmi,
necesitaqkunata khuyapayaqmi ichaqa kusisqa kausan.+
22 ¿Manachu mana allinta yuyaykuqkunaqa pantanqaku?
Allin kaqta ruwanankupaq kallpachakuqkunan ichaqa mana tukukuq munakuyta,* junt’aq kaytawan chaskinqaku.+
23 Jump’ita jich’arispa llank’ayqa allin kaqkunatan apamun,
rimaylla rimaymi ichaqa wajcha kayta apamun.+
24 Yachayniyoqkunaq coronanqa qhapaq kayninkun,
mana yuyayniyoqkunan ichaqa mana yuyayniyoq kaynillankuwan qhepakunku.+
25 Cheqaq testigoqa jujkunatan salvan,
llulla testigon ichaqa sapa rimarispa llullakun.
27 Jehová Diosta manchakuyqa kausay pujyun,
wañuy trampakunamantan runata pakaykun.
28 Askha runakunayoq llaqtaqa reytan jatunchan,+
mana runakunayoq kamachikuqmi ichaqa chinkapun.
29 Pacienciakuq* runaqa allin reparaqmi,+
mana pacienciakuq runan ichaqa mana yuyayniyoq kayninta rikuchin.+
32 Millay runataqa mana allin ruwasqallantaqmi urmachinqa,
chanin runan ichaqa junt’aq kayninpi pakakunqa.+
33 Allin reparaq runaqa sonqollanpin yachayta waqaychan,+
mana yuyayniyoq runan ichaqa yachasqanmanta jatunchakushallan.
34 Chanin kayqa naciontan jatunchan,+
juchan ichaqa llaqtata p’enqayman churan.
2 Yachayniyoqkunaqa allin kaqkunatan yachasqankuwan ruwanku,+
mana yuyayniyoqkunan ichaqa comunta rimanku.
6 Chanin runaq wasinpiqa askhan kan valorniyoq cosaskuna,
millay runamanmi ichaqa imachus tarisqankuna sasachakuyta apamun.+
7 Yachayniyoqkunaq siminqa imaymana yachaytan ch’eqerichin,+
mana yuyayniyoqkunan ichaqa mana chayta ruwankuchu.+
8 Jehová Diosqa millay runakunaq sacrificio jaywasqantan cheqnikun,+
chanin runakunaq mañakusqanwanmi ichaqa anchata kusikun.+
9 Jehová Diosqa cheqnikunmi millay runakunaq imaynachus kausasqanta,+
chanin kaqta ruwananpaq kallpachakuqtan ichaqa munakun.+
10 Allin ñanta saqepuqqa wanachiytan cheqnikun,+
anyaykusqata llapa cheqnikuqkunan ichaqa wañunqaku.+
11 Jehová Diosqa rikushanmi Sepulturatapas* wañusqakunaq ismusqan ukhutapas,*+
¡¿chaychu mana rikunman runakunaq sonqonta?!+
13 Kusisqa sonqoqa uyatan k’anchachin,
llakisqa sonqon ichaqa kallpata wañuchin.+
14 Reparaq sonqoqa imaymana yachaytan maskhan,+
mana yuyayniyoqkunan ichaqa mana allinta rimaspa kusikunku.+
16 Aswan allinqa pisi kaqniyoq kaspa Jehová Diosta manchakuymi,+
imaymanayoq kaspa llakisqa kaymantaqa.+
17 Aswan allinqa munakuypa kasqanpi verdurakuna mijuymi,+
cheqnikuypa kasqanpi wirayachisqa* toro aycha mijuymantaqa.+
21 Mana yuyayniyoqqa mana yuyayniyoq kayninwanmi kusikun,+
allin yuyayniyoq runan ichaqa allin ñannillanta purin.+
22 Mana rimanakuy* kaqtinqa imachus yuyaykusqakunan qollupun,
askha yuyaychaqkuna kaqtinmi ichaqa allin imapas lloqsin.+
24 Allin reparaqqa kausay ñanpin kashan, chay ñanqa wichaymanmi apan,+
25 Jehová Diosqa jatunchakuqpa wasintan thuninqa,+
26 Jehová Diosqa millay runaq yuyaykusqankunatan cheqnikun,+
sumaq rimaykunan ichaqa paypaqqa ch’uya.+
27 Mana allinkunata ruwaspa qhapaq kayta tariqqa wasintan sasachakuyman* churan,+
lluk’iykuyta cheqnikuqmi ichaqa kausashallanqa.+
28 Chanin runaqa manaraq rimashaspan sonqonpi allinta yuyaykun,+
millay runakunaq siminmi ichaqa millayta riman.
29 Jehová Diosqa millay runamantan karunchakun,
chanin runaq mañakusqantan ichaqa uyarin.+
30 Kusisqa uyawan qhawariyqa sonqotan kusirichin,
allin willakuyqa tullukunatan kallpachan.+
31 Kausachiq anyaykuyta uyarikuqqa,
yachayniyoq runakuna ukhupin tiyanqa.+
32 Wanachiyta mana chaskikuqqa kausaynintan pisichan,+
anyaykuyta uyarikuqmi ichaqa allin reparaq kayta tarin.+
33 Jehová Diosta manchakuyqa yachayniyoq kanaykipaqmi yanapasunki,+
humilde sonqo kanki chayqa jatunchasqan kanki.+
16 Runaqa sonqonpin yuyaykun* imatapas ninanpaq,
Jehová Diosmi ichaqa yanapan allinta kutichinanpaq.+
2 Runapaqqa tukuy ima ruwasqanpas allinkaman* piensasqanman jinaqa,+
Jehová Diosmi ichaqa qhawan imaraykus imatapas ruwashan chayta.+
3 Tukuy ima ruwasqaykita Jehová Diospa makinman saqey,+
jinan yuyaykusqaykikunaqa junt’akunqa.
4 Jehová Diosqa imaymanatan ruwan munayninta junt’ananpaq,
millay runakunatapas chinkachinqapunin.+
5 Jehová Diosqa cheqnikunmi llapa jatunchakuq sonqoyoqkunata,+
paykunaqa castigasqapunin kanqaku, manan chaymantaqa iskayanaykichu.
6 Mana tukukuq munakuywan* junt’aq kaywan iman juchaqa perdonakun,+
runaqa Jehová Diosta manchakuspan mana allin kaqmanta karunchakun.+
7 Runaq imayna kausasqanwan Jehová Dios kusikun chayqa,
enemigonkunawanpas thajpin paytaqa kausachin.+
8 Aswan allinqa chanin kaqta ruwaspa pisillata tariymi,+
mana chanin kaqta ruwaspa askhata tariymantaqa.+
9 Runaqa sonqonpin yuyaykun imachus ruway munasqanta,
Jehová Diosmi ichaqa maynin purinanta nin.+
10 Reyqa Diospa munayninman jinan imatapas rimanan,+
payqa manan jayk’aqpas mana chanintaqa ruwananchu.+
11 Jehová Diospan chanin balanzapas chanin romanapas,
bolsapi pesana rumikunapas paypa ruwasqanmi.+
12 Reykunaqa cheqnikunkun mana allin ruwaykunataqa,+
chanin kaywan kamachikuqtinkun trononkuqa allin tajyachisqa kanqa.+
13 Chanin rimaykunan reykunataqa kusichin.
Cheqaqllata rimaqkunatan paykunaqa munakunku.+
15 Reypa sumaq qhawarisqan runaqa kusisqan kausanqa,
allinpaq qhawariyninqa tiempollanpi parata chayachimuq phuyu* jinan.+
16 ¡Qorita tariymantaqa yachayta tariymi aswan allinqa!+
Qolqeta tariymantaqa allin reparaq kaymi aswan allinqa.+
17 Allin kaqta ruwaqkunaqa mana allinmantan t’aqakunku.
Imayna kausasqanta qhawakuqqa pay kikintan waqaychakun.+
19 Aswan allinqa llamp’u sonqo runakuna ukhupi juch’uyaykukuq kaymi+
uma oqariqkunawan imachus qechusqakunata rakinakuymantaqa.
20 Allin reparaq runapaqqa ima ruwasqanpas allinmi lloqsinqa,
Jehová Diospi confiaq runaqa may kusisqan.
22 Allin reparaqpaqqa allin reparaq kayninmi kausay pujyu,
mana yuyayniyoqkunatan ichaqa mana yuyayniyoq kayninku muchuchin.
23 Yachayniyoq runaqa allin yachaywanmi riman,+
rimasqankunaqa creenapaq jinapunin.
24 Sumaq rimasqakunaqa miel misk’i jinan,
misk’illañan, tullukunatan qhaliyachin.+
25 Kanmi runaq piensasqanman jina allinman rijch’akuq ñan,
chay ñanmi ichaqa wañuyman apan.+
26 Mijunanpaqmi runaqa astawanraq llank’an,
yarqay qatirisqanraykun llank’an.+
28 Ch’aqwata jatarichiq runaqa churanakuykunatan jatarichin,+
yanqa tumpaqqa allin amigokunatan t’aqanachin.+
29 Millay runaqa runamasintan pantachin,
mana allin ñannintan pusan.
30 Mana allinta ruwananpaq yuyaykuspan ñawinta ch’illmin,
mana allin kaqta ruwaspan asikun.
32 Kallpasapa runamantaqa pacienciakuq* runan+ aswan allinqa,
juj llaqtata jap’ikapuqmantaqa genionta controlakuqmi aswan allinqa.+
17 Aswan allinqa thaj kay kasqanpi phasmi ch’aki t’anta mijuymi,+
ch’aqwaykunaq kasqan wasipi askha mijunamantaqa.+
2 Allin reparaq kamachiqa p’enqayta ruwaq churitan kamachinqa,
juj kaq wayqe jinan herenciata chaskinqa.
3 Qolqetapas qoritapas ch’uyanchanapaqqa ninapin unuyachikun,+
Jehová Diosmi ichaqa sonqokunata t’aqwin.+
4 Millay runamanqa k’iriq simikunata uyariymi gustan,
q’otuq runapas millay simikunatan uyarin.+
5 Wajchamanta burlakuqqa kamaqnintan* k’amishan,+
jujkunaq sasachakuyninmanta kusikuqqa castigasqapunin kanqa.+
6 Nietokunaqa kuraq runakunapaqmi corona jina kanku,
wawakunaqa tayta-mamankuraykun allin qhawarisqa kanku.
7 Mana yuyayniyoqqa manan rimanmanchu chanin rimaykunataqa,+
8 Regaloqa chaskiqninpaqmi ancha valorniyoq rumi jina.+
Maymanña riqtinpas allillan imapas kananpaqmi yanapan.+
9 Perdonayta yachaqqa munakuytan rikuchin,+
jujpa pantasqanta sapa kuti yuyarichiqmi ichaqa allin amigokunata t’aqanachin.+
10 Allin reparaq runaqa juj anyaykuyta chaskisqallanwanmi astawan yachan,+
mana yuyayniyoq runan ichaqa mana uyarikunchu pachaj kutitaña waqtasqapas.+
11 Millay runaqa pi contrapas sayariyllatan maskhan,
ichaqa mana khuyapayakuq willaqmi payta castiganqa.+
12 Aswan allinqa uñankunamanta t’aqasqa china osowan tupaymi,
mana yuyaywan ruwashaq runawan tupaymantaqa.+
13 Pipas allin kaqmanta mana allinwan kutichin chayqa,
mana allinmi wasinpi kashallanqa.+
14 Ch’aqwata qallarichiyqa qocharayashaq unuta kicharpariy jinan,
manaraq ch’aqway jatarishaqtin chaymanta ripuy.+
15 Jehová Diosqa cheqnikunmi millay runaq juchan pakaqta,
cheqnikullantaqmi chanin runata juchachaqtapas.+
16 Mana yuyayniyoq runaq yachayta tarinanpaq kaqnin kashaqtin, mana yachayta tariyta munanmanchu chayri,
¿imapaqtaq servinman?+
18 Mana yuyayniyoq runaqa apuraymi piwanpas rimanakun,
juj runata garantizananpaqmi runamasinpa ñaupanpi makinta jaywarin.+
20 Millay sonqoyoq runaqa manan allin kaqta tarinqachu,+
q’otukuq runapas ñak’ariypin tarikunqa.
21 Sonso runaq taytanqa sinchitan llakikunqa,
uma muyu runaq taytanqa manan kusikuyta tarinchu.+
23 Millay runaqa pakallapin lluk’iykuyta chaskikun,
chanin ruwayta q’ewinanpaqmi pagota chaskikun.+
24 Allin reparaq runaqa yachayllawanpunin imatapas ruwayta munan,
mana yuyayniyoq runaq yuyayninmi* ichaqa comunta kayman jaqayman rin.+
25 Mana yuyayniyoq churiqa taytantan sinchita llakichin,
onqokuqnin warmipaqpas uma nanaymi.+
26 Manan allinchu chanin runata castigayqa,*
manallataqmi allinchu respetana runakunata waqtaypas.
27 Yachayniyoq runaqa allinta yuyaykuspan imatapas riman,+
allin reparaq runaqa manan usqhayllachu phiñakun.+
28 Mana yuyayniyoq runapas ch’inlla kaspaqa yachayniyoqpaq jap’isqan,
siminta wisq’aqpas allin reparaqpaq jap’isqan.
18 Sapallan kananpaq karunchakuqqa munaynillantan maskhan,
allin yachayniyoq kaytapas wijch’uykukunmi.
2 Mana yuyayniyoq runaqa manan imatapas yachayta munanchu,
aswanpas sonqonpi imachus yuyaykusqallantan rimayta munan.+
3 Mana allinta ruwaq runaqa pisichasqan kanqa,
p’enqayta ruwaqqa pisichasqan kanqa.+
4 Runaq rimasqanqa chinkay-chinkay ukhu unu jinan,+
yachay pujyuqa askha unuyoq mayu jinan.
7 Mana yuyayniyoqpa rimasqanqa pay kikinpa mana allinnillanpaqtaqmi,+
siminqa kausayninpaqmi trampa jina.
8 Yanqamanta tumpaqpa rimasqanqa sumaq mijuna jinan,+
enterollanta oqoykusqa wijsaman jaykuq mijuna jinan.+
9 Llank’ananpi qella runaqa ch’usaqyachiqpa wayqenmi.+
11 Qhapaq runapaqqa qhapaq kayninmi allin perqasqa llaqta jina,
paypa yuyaykusqanman jinaqa pakakuna perqa jinan.+
12 Runaq jatunchakuq kayninqa ch’usaqyachiymanmi apan,+
humilde sonqo kaymi ichaqa jatunchasqa kayman apan.+
14 Runataqa kusisqa kasqanmi yanapan onqoyninta aguantananpaq,+
ichaqa, ¿pitaq aguantayta atinman llakiq ñit’isqan sonqota?+
15 Allin reparaq runaq sonqonqa imaymana yachaytan tarin,+
yachayniyoq runaq ninrinqa allin yachaytan maskhan.
16 Runaq imachus regalasqanqa punkukunatan paypaq kicharin,+
respetasqa runakunamanmi apan.
18 Sorteaspan ch’aqwaykunataqa allichakun,+
chayta ruwaspan iskay kallpasapakunaq churanakuynintaqa allichakun.*
19 Phiñachisqa wayqeman asuykuyqa aswan sasan allin perqasqa llaqtaman jaykuymantaqa,+
kanmi allin perqasqa llaqtaq rejankuna jina phiñachinakuy.+
20 Runaq imayna rimasqanqa wijsanman junt’achisqan mijuna jinan,+
imayna rimasqanman jinan chaskinqa.
21 Runaq rimasqanqa* atinmi wañuchiytapas kausachiytapas,+
rimasqankuwan kusikuqkunaqa chayman jinan chaskinqaku.+
22 Allin esposata tariqqa ancha valorniyoq kaqtan tarin,+
Jehová Diospa allin qhawarisqantaqmi kanpas.+
23 Wajcha runaqa valekuspan riman,
qhapaq runan ichaqa k’araq simiwan kutichin.
2 Manan allinchu kanman runaman yachay faltanman chayqa,+
mana allinta piensaykuspa ruwaqqa* juchallikunmi.
3 Runataqa mana yuyayniyoq kaynillantaqmi mana allin ñanninta apan,
chaymantataq sonqonqa Jehová Diospaq sinchita phiñakun.
4 Qhapaq kayqa askha amigokunatan tarichin,
wajchatan ichaqa amigonpas saqepunqa.+
6 Askhan llunk’upayanku juj kamachikuqtaqa,
regalokunata qoqwanmi lliupas amigota ruwanku.
Payqa rogakuspan qatipakun, ichaqa manan mayqenpas uyarinchu.
8 Allin yuyayta tariqqa pay kikintan munakun,+
allin reparaq kayta sonqonpi jap’ikuqqa allin kaqtan tarinqa.+
9 Llulla testigoqa castigasqapunin kanqa,
sapa kuti rimarispa llullakuqpas wañunqan.+
10 Qhapaq jina kausayqa manan mana yuyayniyoqpaqchu.
¡Autoridadkunata kamachiypas manan serviqkunapaqchu!+
11 Allin reparaq kayninmi runaq phiñakuynintaqa jark’an,+
may munaymi k’amisqawan mana phiñakusqanqa.+
12 Reypa k’araq phiñakuyninqa leonpa qaparisqan jinan,+
sumaq qhawariyninmi ichaqa plantakuna patapi sulla* jina.
13 Uma muyu churiqa taytantan sasachakuyman churan,+
rimapakuq esposapas ichara wasi jinan, sut’uq wasi jinan.+
14 Wasipas qhapaq kaypas tayta-mamamantan jamun,
allin yuyayniyoq esposan ichaqa Jehová Diosmanta jamun.+
15 Qellakuyqa misk’i puñuywanmi aysachikun,
qella runaqa yarqaypin tarikunqa.+
19 Millay genioyoq runaqa castigasqan kanqa,
librayta munanki chayqa askha kutitan chayta ruwanayki kanqa.+
22 May munaymi mana tukukuq munakuyninta* runaq rikuchisqanqa,+
aswan allinqa wajcha kaymi llulla kaymantaqa.
23 Jehová Diosta manchakuyqa kausaymanmi apan,+
payta manchakuqqa misk’itan puñukunqa, manan imatapas manchakunqachu.+
24 Qella runaqa mijuna p’ukumanmi makinta winaykun,
ichaqa siminman mijuna apaytapas qellakunmi.+
25 Burlakuq runata waqtay,+ chhaynapin mana yuyayniyoq runaqa allin yuyayniyoq kapunqa,+
entiendeq runata anyay, jinan aswan yachayniyoq kapunqa.+
26 Taytanta ñak’arichiqqa, mamantapas qarqoqqa
p’enqayta, sinchi mana allinta ruwaq churin.+
27 Churilláy, anyaytachus mana uyarikunki chayqa,
allin yachayniyoq kaymantan t’aqakapunki.
28 Mana valeq testigoqa chanin kaqtan pisichan,+
millay runapaqqa mana allin kaqmi sumaq mijuna jina.+
29 Juchachayqa burlakuqkunapaqmi waqaychasqa kashan,+
jasut’ipas mana yuyayniyoqkunaq wasanpaqmi waqaychasqa kashan.+
20 Vinoqa asipayakuqmi,+ alcoholqa mana controlakuqmi,+
chaykunawan mana allin ñanman apachikuyqa mana yuyayniyoq kaymi.+
4 Qellaqa chiri tiempopin mana yapuyta* munanchu,
chaymi mana imanpas kaqtin cosecha tiempopi mañapakuspa purinqa.*+
5 Chinkay-chinkay ukhu unu jinan sonqollapi yuyaykusqakunaqa,
allin reparaq runan ichaqa chaykunata orqoyta yachan.
6 Askha runan mana tukukuq munakuyninkumanta* rimanku,
ichaqa, ¿pitaq junt’aq runata tariyta atinman?
7 Chanin runaqa chanintan kausan.+
¡May kusisqan wawankunapas kanqa!+
12 Uyariq ninritapas qhawaq ñawitapas,
iskaynintan Jehová Dios ruwarqan.+
13 Ama puñuyta munakuychu, mana chayqa wajchayapunkin.+
Ñawiykikunata kichariy, chhaynapin sajsata mijunki.+
14 “¡Manan allinchu! ¡Manan allinchu!” ninmi rantiqqa,
chaymantataq ripuspa negocio ruwasqanmanta alabakun.+
15 Kanmi qoripas askha coralpas,*
ichaqa yachaywan rimaq simikunan chaykunamanta aswan valorniyoqqa.+
16 Sichus juj runa mana reqsisqata garantizarqan+ chayqa p’achanta apakapuy,
waj llaqtayoq warmita garantizarqan chaypas prendata mañakuy.+
18 Rimanakuy kaqtinqa allinkaman ima yuyaykusqapas lloqsin,*+
ima guerrata ruwanapaqpas allin yuyaychayta maskhay.+
19 Yanqamanta tumpaqqa mana willana kaqkunata jujkunaman willaspan purin,+
ama cuento q’epi kaspa kusikuq runakunawanqa juñukuychu.
20 Taytantapas mamantapas ñakaqkunaq mecheronqa wañupunqan,
tutayay chayamuqtinmi mecheronkuqa wañupunqa.+
21 Mana allinta ruwaspa tarisqa herenciaqa manan bendicionchu kanqa.+
22 Ama niychu: “¡Vengakusaqmi!”,*+ nispaqa.
Jehová Diospi suyakuy,+ paymi salvasunki.+
23 Jehová Diosqa cheqnikunmi mana chanin* pesana rumikunataqa,
suwakuq balanzakunaqa manan allinchu.
24 Jehová Diosmi runataqa maymanpas purichin,+
¿imaynatan pipas yachanman payllamanta maymanchus rinanta?
25 Sichus juj runa mana allinta yuyaykuspa Diosman imatapas prometekun,+
qhepamanñataq chaypi allinta yuyaykun chayqa,+ juj trampan chayqa.
27 Runaq samayninqa Jehová Diospa mecheron jinan,
chaymi sonqon ukhutaraq t’aqwin.
28 Mana tukukuq munakuywan junt’aq kaywan iman reytaqa pakaykun,+
mana tukukuq munakuywanmi trononta tajyachin.+
30 Q’oyukunan, k’irikunan mana allin kaqta qonqachin,+
waqtasqa kaymi sonqo ukhuta ch’uyanchan.
21 Reypa yuyayninqa* mayu unu jinan Jehová Diospa makinpi kashan.+
Maychus munasqanmanmi payqa pusan.+
2 Runapaqqa tukuy ima ruwasqanpas allinkaman piensasqanman jinaqa,+
3 Jehová Diostaqa allin kaqta ruwaymi kusichin,
chanin kaqta ruwaymi sacrificiomantapas astawanqa kusichin.+
4 Uma oqariq kaypas jatunchakuq sonqoyoq kaypas juchan,
5 Allin llank’aqpa yuyaykusqankunaqa allinpipunin tukunqa,+
usqhaylla imatapas ruwayta munaqmi ichaqa wajchayapunqa.+
6 Llullakuspa tarisqa valorniyoq cosaskunaqa
chinkaripuq pacha phuyu jinallan, wañuyman apaq trampa jinan.+
7 Millay runakunaq mana allinkuna ruwasqankuqa paykunallatataqmi wañuchinqa,+
chanin kaqta mana ruwayta munasqankurayku.
8 Mana allin runaq ñanninqa q’ewisqan,
ch’uya runaq kausasqanmi ichaqa allinkama.+
11 Burlakuq runa castigasqa kaqtinqa, mana yachayniyoqkunan aswan yachayniyoq kapunku,
yachayniyoq runa yachayta tarin chayqa allintan yachan ima ruwaytapas.+
12 Chanin Diosqa millay runaq wasintan qhawan,
millay runataqa chinkachinmi.+
13 Pipas wajcha runaq mañakusqanta mana uyarinqachu chayqa,
paypa mañakusqanpas manallataqmi uyarisqachu kanqa.+
14 Pakallapi qosqa regaloqa phiñakuytan thasnuykun,+
pakallapi lluk’iykuypas k’araq phiñakuytan tiyaykachin.
15 Chanin kaqta ruwayqa chanin runatan kusichin,+
millay kaqta ruwaqkunan ichaqa chanin kaqta cheqnikunku.
17 Kusirikuyllapi puriqqa wajchayapunqan,+
vinotapas aceitetapas munakuqqa manan qhapaqyanqachu.
18 Millay runaqa chanin runata kacharichinapaqmi sirven,
traicioneroqa allin runaq rantinpin jap’isqa kanqa.+
20 Yachayniyoqpa wasinpiqa valorniyoq cosaskuna aceite iman kashan,+
21 Chanin kaytapas mana tukukuq munakuytapas* maskhaqqa
kausayta, chanin kayta, jatunchayta iman tarinqa.+
22 Yachayniyoqqa kallpasapakunaq llaqtantapas atipanmanmi,*
confiasqanku perqakunatapas urmachinmanmi.+
23 Siminta wisq’akuqqa, qalluntapas watakuqqa
askha sasachakuykunamantan librakunqa.+
24 Sinchita jatunchakuspa imatapas ruwaqtaqa
uma oqariq, creekuq, alabakuq nispan sutichakun.+
25 Qellataqa munapayasqanmi wañuchinqa,
makinkunaqa manan llank’ayta munanchu.+
26 Ch’isiyaqmi munapayan imaymanayoq kayta,
chanin runan ichaqa mana maqllakuspa qon.+
27 Diosqa millakunmi millay runaq sacrificiontaqa.+
¡Astawanraqchá millakun mana allinta yuyaykuspa jaywasqan sacrificiotaqa!
28 Llulla testigoqa wañunqan,+
uyarikuq runan ichaqa wiñaypaq rimanqa.
30 Jehová Diospa ñaupanpiqa manan ima yachaypas, reparaypas, yuyaychaypas valenchu.+
22 Aswan allinqa sumaq qhawarisqa kaymi* qhapaq kaykunamantaqa,+
aswan allinqa respetasqa* kaymi qolqeyoq qoriyoq kaymantaqa.
2 Qhapaqpas wajchapas igual-llan kanku,
Jehová Diosmi iskayninkutapas kamarqan.+
3 Allin yuyayniyoqqa mana allin kaqtan reparan, jinaspan pakakun;
mana yuyayniyoqkunan ichaqa pasallanku jinaspa ñak’ariypi tarikunku.
4 Humilde sonqo runaqa, Jehová Diostapas manchakuqqa
5 Mana allin runaq ñanninpiqa kiskakunan trampakunan kan,
kausayninta valoraqmi ichaqa chaykunamanta karunchakun.+
9 Qoykukuq runaqa bendecisqan kanqa,
mijunanta wajchaman jaywarisqanrayku.+
10 Burlakuq runata wijch’uy,
jinan ch’aqwayqa chinkapunqa,
maqanakuypas k’aminakuypas manañan kanqachu.
12 Jehová Diosqa yachaytan makilla qhawashan,
traicionerokunaq rimasqantan ichaqa qolluchin.+
13 Qellaqa khaynatan nin: “¡Juj leonmi jawapi kashan!
¡Plaza chaupipin wañuchiwanqa!”,+ nispa.
14 Mana allin kausaypi puriq warmiq* siminqa ukhu t’oqo jinan.+
Jehová Diosta phiñachiqqa chaymanmi urmaykunqa.
15 Mana yuyaywan ruwayqa waynaq* sonqonpin saphichasqa kashan,+
wanachiy varan ichaqa chaymanta karunchanqa.+
16 Astawan qhapaqyananpaq wajchata engañaqpas,+
qhapaqman regalota qoqpas wajchayapunqan.
17 Yachayniyoqkunaq rimapayasqanta makilla uyariy,+
chhaynapin imachus yachachisqanta sonqoykiman churanki.+
19 Kunanmi imaymana yachayta qoyki,
chhaynapin yachanki Jehová Diospi confiayta.
20 ¿Manachu qelqamurqayki imaymana yachaykunata?
¿Manachu apachimurqayki imaymana yuyaychaykunata?
21 Cheqaq simikunata, confianapaq simikunata yachachinaykipaqmi chayta ruwarqani,
chhaynapi kachamuqniykiman kutispa iman kaqllata willanaykipaq.
22 Ama wajcha runamantaqa wajcha kasqanrayku imantapas suwakuychu,+
ama pisipaq qhawarisqa runatapas llaqta punkupi sarunchaychu,+
23 Jehová Diosmi paykunaq favorninpi sayarinqa,+
engañaqninkunataqa wañuchinqan.
24 Ama millay genioyoq runawanqa juntakuychu,
amallataq saltaq sonqo runawanpas juñukuychu,
25 mana chayqa ñanninkunapi puriytan yachawaq,
jinan qan kikillaykitaq trampata churakuwaq.+
26 Ama jujkuna jina makiykita jaywarispa rimanakuychu,
ama manukusqata paganaykipaq garantizaychu.+
27 Mana imapas paganaykipaq kaqtinqa puñunaykitapas qechupusunkikun.
28 Aman ñaupa tiempo churasqa linderokunataqa kuyuchinkichu,
aman ñaupa taytaykikunaq churasqantaqa suchuchinkichu.+
29 Allin llank’aq runaqa reykunaq ñaupanpin kashanqa,+
manan común runakunaq ñaupanpichu.
23 Reywan mijunaykipaq tiyaykuspaqa
allinta qhawarikuy imachus ñaupaykipi kashasqanta.
3 Ama sumaq mijunankunata sinchita munapayaychu,
chaykunaqa urmachisunkimanmi.
4 Ama kallpaykita usuchiychu qhapaq kayta maskhaspa.+
Sayaykuy, jinaspa allin reparaq kasqaykita rikuchiy.*
5 Qhawariqtiyki jinan chaykunaqa chinkaripunqa,+
rafranmi wiñarunqa jinaspa phalarispa anka jina ripunqa.+
6 Ama maqlla runaq jaywarisqasuykita mijuychu,
ama sumaq mijunankunatapas sinchita munapayaychu.
7 Payqa may tukuyta mijusqaykitan yuyayninpi jap’ishan.
“Mijukuy, ujakuy” nisunkin, ichaqa manan sonqomantachu chayta nin.*
8 Pisilla mijusqaykitapas aqturparinkin
alabasqaykipas yanqapaqmi kanqa.
10 Aman ñaupa tiempo churasqa linderokunataqa kuyuchinkichu,+
aman mana taytayoqpa jallp’anmanpas suchuykunkichu,
11 payta yanapaqqa* atiyniyoqmi,
paymi jark’aqninqa, qan contran sayarinqa.+
12 Wanachiyman sonqollikuy,
yachay simikunata uyarikuy.
13 Wawaykita wanachishallay,+
varawan waqtaqtiykiqa manan wañurunqachu.
14 Varawan waqtay, wanachiy,
chhaynapin Sepulturamanta* libranki.
16 Simiyki chanin kaqta rimaqtinmi
sonqoy ukhupi anchata kusikusaq.
17 Ama juchasapakunata sonqoyki envidiakuchunchu,+
aswanpas Jehová Diosta tukuy tiempo manchakuchun.+
18 Chhaynapin sumaqta kausanki,+
suyakuyniykipas manan qollunqachu.
19 Churilláy, uyarikuy, jinaspa yachayniyoq kay,
allin ñanninta sonqoykita pusay.
21 Machaqpas rajrapupas wajchayapunqan,+
puñuylla puñuq kaspan thanta p’achayoq kapunqaku.
22 Taytaykita kasukuy, churiyaqniykita uyarikuy,
ama mamaykitapas payayapusqanraykuqa pisichaychu.+
23 Cheqaq kaqta rantiy, amataq jayk’aqpas chayta vendeychu,+
rantillaytaq yachayta, wanachiyta, allin reparaq kaytapas.+
24 Chanin runaq taytanqa kusikunqan,
yachayniyoq churiq taytanqa kusikunqan.
25 Taytaykipas mamaykipas kusisqan kashanqaku,
onqokuqniykiqa anchatan kusikunqa.
26 Churilláy, makilla uyariway,
ñawiykikunapas ñanniykunata qhawaspa kusikuchun.+
29 ¿Pipaqmi pesapakuy? ¿Pipaqmi llakikuy?
¿Pipaqmi ch’aqway? ¿Pipaqmi nanaykuna?
¿Pipaqmi yanqamanta k’irikuna? ¿Pipaqmi pukayasqa ñawikuna?
31 Ama puka vinota qhawashallaychu copapi k’anchariqtin,
llamp’ulla millp’uykunapaq jina kaqtinpas,
32 mach’aqway jinan kanikun,
venenoyoq mach’aqway jinan k’utukun.
33 Ñawiykikunaqa yanqa kaqkunatan rikunqa,
sonqoykipas millaykunatan yuyaykachisunki.+
34 Lamar-qochaq chaupinpipas puñushawaq jinan kanki,
barcoq jatun k’aspi puntanpipas puñushawaq jinan tarikunki.
35 Ninkitaqmi: “Maqawasqakun, ichaqa manan reparakusqanichu.*
Waqtawasqakun, ichaqa manan yacharqanichu.
¿Jayk’aqmi rijch’arisaq+ astawan ujanaypaq?”, nispa.
24 Ama millay runakunataqa envidiakuychu,
ama paykunawan juñukuytapas munapayaychu.+
2 Paykunaq sonqonkuqa maqanakuyllapin yuyaykun,
siminkupas mana allin ruwaykunallamantan riman.
4 Yachaywanmi cuartonkunatapas imaymana sumaq kaqkunawan junt’achikun,
ancha valorniyoq cosaskunawanmi junt’achikun.+
5 Yachayniyoq runaqa atiyniyoqmi,+
imapas yachasqanwanmi aswan atiyniyoq kapun.
7 Cheqaq yachayqa mana aypay atinan mana yuyayniyoqpaqqa,+
manan payqa llaqta punkupi imaniytapas atinmanchu.
8 Mana allin ruwaykunallapi yuyaykuqtaqa
mana allin ruwaykunaq patronnin nispan ninqaku.+
9 Mana yuyayniyoqpa yuyaykusqanqa juchamanmi apan,
burlakuq runaqa cheqnisqan.+
10 Sinchi llakikuy p’unchaykunapi pisi kallpayanki chayqa,
manan kallpayki kanqachu.
11 Wañuchisqa kanankupaq apasqakunata libray,
yanqallaña wañuyman rishaqkunata salvay.+
12 “Manan chaytaqa yacharqaykuchu” ninkichus chayqa,
¿manachu sonqokunata t’aqwiqqa reparanqa?+
Arí, payqa reparanqan, qhawamushasunkitaq chayqa yachanqan,
sapankamanpas ruwasqanman jinan pagapunqa.+
13 Churilláy, mielta mijuy, mielqa allinmi;
misk’illañan simipaqpas.
14 Chhaynallataqmi yachaypas allinniykipaq kanqa.+
Yachayta tarinki chayqa sumaqtan kausanki,
suyakuyniykipas manan qollunqachu.+
15 Ama chanin runaq wasinta millay runa jina qhamiyaychu,*
ama maypi samakunantapas thuniychu.
16 Qanchis kutitaña chanin runa urmanqa chaypas sayaripullanqan,+
millay runatan ichaqa ñak’ariy jujpaqkama urmachinqa.+
17 Enemigoyki urmaqtinqa ama kusikuychu,
misk’akuqtinpas ama sonqoykipi kusikuychu.+
18 Mana chayqa manan Jehová Diosqa allinpaqchu chayta qhawarinqa,
manañataqmi enemigoykipaqqa phiñakunqañachu.+
19 Ama millay runakunarayku phiñakuychu,
amallataq mana allin ruwaqkunatapas envidiakuychu.
21 Churilláy, Jehová Diostawan reytawan manchakuy.+
Amataq mana kasukuqkunawanpas* juñukuychu.+
22 Paykunaqa qonqayllan ñak’ariypi tarikunqaku.+
Manan pipas yachanchu imayna ñak’ariytachus iskayninku* chayachimunankuta.+
23 Kaykunaqa yachayniyoqkunaq rimasqanmi.
Manan allinchu juzgaspa jujman sayapakuyqa.+
24 Millay runata “qanqa chaninmi kanki”+ nispa niqtaqa
llaqtakunan ñakanqaku, nacionkunapas juchachanqakun.
26 Sut’illanta kutichiqtan runaqa respetanqa.*+
27 Jawapi ruwanaykikunataraq ruwamuy, campopi ruwanaykitaraq alistamuy,
chaymantaña wasitaqa ruwakuy.
28 Ama runamasiyki contra yanqa testigaychu.+
Amataq simiykiwanpas jujkunata engañaychu.+
30 Qella runaq chajranpa qayllantan pasarqani,+
mana yuyayniyoq runaq uvas chajranpa qayllantan pasarqani.
32 Chayta rikuspan sonqoypi yuyaymanarqani.
Chayta rikuspan kayta yacharqani:
33 “Chhikallantawan puñurisaq, chhikallantawan ch’illmirisaq,
chhikallantawan makiyta oqllaykuspa samarisaq” nishanaykikaman
34 wajchayayniykiqa suwa jina jamunqa,
pisichikuyniykipas allin armasqa runa jinan chayamunqa.+
25 Kaykunapas Salomonpa yachaywan rimasqan* simikunan,+ chaykunatan Judá suyupi rey Ezequiaspa runankuna juñuspa copiarqanku.+
2 Diospa jatunchayninqa imapas pakasqa kaqkunata waqaychayninmi,+
reypa jatunchaynintaq imatapas allinta t’aqwiynin.
3 Reykunaq sonqonqa cieloq alto kaynin jinan,
kay pachaq ukhu kaynin jinan mana t’aqwiy atina.
4 Qolqeq qhellinta orqoy,
jinan qolqeqa ch’uyay-ch’uya lloqsinqa.+
5 Reypa ñaupanmanta millay runata wijch’uy,
jinan trononqa chanin kaypi allin tajyachisqa kanqa.+
7 Aswan allinqa pay kikin “kayman jamuy” nispa ninasuykin
juj autoridadpa ñaupanpi pisichanasuykimantaqa.+
8 Ama runamasiyki contra usqhaylla quejakuychu,
paqtan llullapaq qhawarichisunkiman, jinaspa mana ima ruwaytapas atiwaqchu.+
9 Runamasiyki qan contra quejakusqanta allichay,+
10 Paqtan uyariqniyki p’enqayman churasunkiman,
mana allin rimarisqaykipas manaña allichakuyta atikunmanñachu.
12 Qori arete jinan, ch’uya qorimanta adorno jinan
allin uyarikuqta yachayniyoqpa anyasqanqa.+
13 Kachaqninkunapaq iman kaqllata willaqqa
cosecha tiempopi, ruphaypi rit’iq chiriykusqan jinan,
payqa patronnintan kusichin.+
14 Mana parayoq phuyu jinan, mana parata apamuq wayra jinan,
mana imallantapas qoykushaspa alabakuq runaqa.+
15 Pacienciawanmi autoridadtaqa creechikun,
llamp’u simiwan rimaypas tullutan p’akin.+
16 Mielta tarinki chayqa, ama nishu askhata mijuychu,
paqtan askhata mijuspaqa aqturpariwaq.+
17 Ama runamasiykiq wasinta sapa ratu puripayaychu,
paqtan qanwan amikuspa cheqnikusunkiman.
18 Runamasinta yanqa tumpaq runaqa,+
maqanakuna k’aspi jinan, espada jinan, filochasqa flecha jinan.
19 Sinchi llakikuy p’unchaypi rimasqanta mana junt’aq runapi confiayqa
p’akisqa kiruyoq kay jinan, wist’u chakiyoq kay jinan.
20 Llakisqa sonqoyoq runapaq takiyqa+
chiri p’unchaypi p’achata ch’utikuy jinan,
vinagreman sodata jich’aykuy jinan.
21 Enemigoykichus yarqasqa kashan chayqa, mijunata jaywariy,
ch’akiymantachus kashan chayqa, unuta jaywariy.+
22 Chayta ruwaspaqa umanpin sansata montoshanki,*+
Jehová Diosmi chay ruwasqaykimantaqa kutichipusunki.
23 Wichay lado wayraqa paratan apamun,
cuento q’epi runataq jujkunata phiñachin.+
26 Qonchu pujyu jinan, qhelli pozo jinan
millay runata kasuq* chanin runaqa.
27 Manan allinchu nishu askha mielta mijuyqa,+
manan jatunchanapaq jinachu pay kikinta jatunchakuyta munaq runapas.+
28 Thunisqa perqayoq llaqta jinan
genionta mana controlakuq runaqa.+
26 Imaynan q’oñi tiempopi mana rit’inchu,
cosecha tiempopipas mana paranchu,
chhaynan mana yuyayniyoq runapas mana jatunchasqachu.+
2 Imaynan phalaq animalpas mana yanqa qasiqa ayqenmanchu,
golondrinapas mana yanqa qasiqa phalanmanchu,
chhaynan ñakaypas mana yanqa qasiqa chayamunmanchu.
4 Ama mana yuyayniyoqmanqa sonso kayninman jina kutichiychu,
qanpas ama pay jina kanaykipaq.
5 Mana yuyayniyoqmanqa sonso kayninman jina kutichiy,
mana chayqa “yachayniyoqmi kani” ninmanmi.+
6 Chakinta wit’ukuq jinan, pay kikinta k’irikuq jinan
mana yuyayniyoqman ruwananta saqeqqa.
8 Mana yuyayniyoqta jatunchayqa+
warak’aman rumita watay jinan.
9 Machasqa runaq makinpi kiska jinan
mana yuyayniyoqpa siminpi yachaywan rimayqa.
10 Flechanwan comunta wach’iq jinan*
mana yuyayniyoqwan otaq ñaupaqta rijurimuqwan rimanakuqqa.
11 Imaynan alqoqa aqtusqanta mijukapun,
chhaynatan mana yuyayniyoqpas mana allin ruwasqanta wajmanta ruwan.+
12 ¿Rikurqankichu yachaysapaman tukuq runata?+
Mana yuyayniyoqta yanapaymi aswan fácil chay runata yanapaymantaqa.
13 Qellaqa khaynatan nin: “¡Malta leonmi ñanpi kashan!
¡Plazapin juj león kashan!”,+ nispa.
14 Punkuqa muyunanpin muyun,
qellataq puñunanpi qhospan.+
15 Qella runaqa mijuna p’ukumanmi makinta winaykun,
ichaqa sinchi sayk’usqan kashan siminman mijunata apananpaq.+
16 Qellaqa allinta kutichiq qanchis runakunamantapas
aswan yachayniyoqpaqmi creekun.
18 Raurashaq lanzata chanqaq waq’a runa jinan,
wañuchiq flechata wach’iq loco jinan
19 runamasinta mana allin kaqwan chansapayaspa “¡chayqa chansallan karqan!”+ niq runaqa.
20 Llant’a mana kaqtinqa ninan wañupun,
yanqamanta tumpaq mana kaqtinqa ch’aqwaymi tukupun.+
21 Sansapaq carbón jinan,
ninapaq llant’a jinan jujkunawan jap’inakuq runaqa,
maqanakuytan jatarichin.+
22 Yanqamanta tumpaqpa rimasqanqa sumaq mijuna jinan,
enterollanta oqoykusqa wijsaman jaykuq mijuna jinan.+
24 Jujkunata cheqnikuqqa rimasqanwanmi cheqnikuyninta pakan,
sonqon ukhupin ichaqa engañayta yuyaykun.
25 Sumaqtaña rimaqtinpas ama paypi confiaychu,
sonqonpiqa qanchis millay ruwaykunan kashan.*
26 Llullakuspaña cheqnikuyninta pakaykunqa chaypas,
llapa runaq ñaupanpin millay kayninqa sut’ita reparakunqa.
27 T’oqota jasp’iqqa chaymanmi urmaykunqa,
rumita tanqaqpas chaywanmi ñit’ichikunqa.+
28 Llullaqa k’irisqan runakunatan cheqnikun,
llunk’upayaq simiqa ñak’ariytan apamun.+
27 Ama paqarin p’unchay imachus ruwanaykimanta alabakuychu,
manan yachankichu paqarin p’unchaykuna imachus pasananta.+
2 Ama qan kikiyki alabakuychu, jujkunan* alabanasuykiqa,
manan simiykichu jatunchanasuyki, jujkunan* jatunchanasuykiqa.+
3 Llasan rumiqa, llasallataqmi aqopas,
mana yuyayniyoqpa phiñachisqanmi ichaqa iskayninmantapas astawanraq llasan.+
4 K’araq phiñakuyqa millaymi, coleraypas millp’uq unu jinan,
ichaqa, ¿pin envidiakuyta aguantanman?+
5 Aswan allinqa uyanpi imatapas niymi,
munakuspa mana imanispapas niymantaqa.+
6 Aswan allinqa amigoq nanaqta anyakusqanmi,+
enemigoq askha kutita much’aykuyninmantaqa.
7 Sajsasqa runaqa manan mielta munanchu,
yarqasqa runapaqmi ichaqa jaya kaqpas misk’i.
8 Q’esanta saqepuq* phalaq animal jinan
wasinta saqepuq runaqa.
9 Aceitepas inciensopas sonqotan kusichin,
chhaynallataqmi juj amigoq sut’illanta yuyaychasqanpas runata kusichin.+
10 Ama amigoykita ni taytaykiq amigontapas saqeychu,
ama sasachakuyniyki p’unchaypi wayqeykiq wasinta riychu.
Aswan allinqa qayllapi kaq amigon* karupi kaq wayqemantaqa.+
12 Allin yuyayniyoq runaqa mana allin kaqtan reparan, jinaspan pakakun;+
mana yuyayniyoqkunan ichaqa pasallanku jinaspa ñak’ariypi tarikunku.
13 Sichus juj runa mana reqsisqata garantizarqan chayqa p’achanta apakapuy,
waj llaqtayoq warmita garantizarqan chaypas prendata mañakuy.+
15 Rimapakuq esposaqa paramuqtin mana thanispa sut’uq wasi jinan.+
16 Payta jark’ayta atiqqa wayratapas jark’anqan,
aceitetapas paña makinpin jap’inqa.
19 Imaynan uyaqa unupi rikukun,
chhaynallataqmi runaq sonqonpas juj runapi rikukun.
20 Sepulturapas* wañusqakunaq ismusqan ukhupas* manan sajsankuchu,+
chhaynan runaq ñawinpas mana contentakunchu.
21 Imaynan qolqetapas qoritapas ch’uyanchanapaqqa ninapi unuyachikun,+
chhaynallataqmi runapas alabasqa kaspa imayna kasqanta reqsichikun.
22 Kutanapi trigota jinaña mana yuyayniyoqta waqtawaq chaypas,
manan sonso kayninqa chinkanqachu.
23 Allinta yachay ovejaykikuna imayna kasqanta.
Allinta cuiday* ovejaykikunata.+
24 Qhapaq kayqa manan wiñaypaqchu,+
coronapas manan llapa miraykunapaqchu.
25 Q’omer q’achu chinkapuqtinqa mosoq q’achun wiñamun,
plantatapas orqokunamantan pallakun.
26 Malta orqo ovejakunamantan p’achata ruwakunki,
orqo cabrakunawantaq jallp’ata rantinki.
27 Askhan cabra lecheykipas kanqa,
qanpas, familiaykipas, warmi kamachiykikunapas alimentakunaykichispaq.
28 Millay runakunaqa mana piqpa qatisqallanmi ayqekunku,
2 Suyupi ch’aqwaylla kaqtinqa kamachikuqkunan cambiakun,+
allin reparaq, yachayniyoq runaq yanapayninwanmi ichaqa unayta autoridadqa* kamachikun.+
4 Kamachikuyta qhepanchaqkunaqa millay runatan alabanku,
kamachikuyta kasukuqkunan ichaqa paykunapaq phiñakunku.+
5 Millay runakunaqa manan chanin kayta entiendenkuchu,
Jehová Diosta maskhaqkunan ichaqa llapanta entiendenku.+
6 Aswan allinqa chaninta kausaq wajcha runan,
mana allin ñankunapi puriq qhapaqmantaqa.+
10 Chanin runakunata mana allin ñanman pantachiqqa t’oqollanpitaqmi urmaykunqa,+
mana juchachanata kausaqkunan ichaqa allin kaqta chaskinqaku.+
11 Qhapaq runaqa yachayniyoqpaqmi qhawarikun,+
allin reparaq wajcha runan ichaqa imaynapunichus kasqanta reparan.+
12 Chanin runakuna atipaqtinkuqa ancha kusikuymi* kan,
millay runakuna kamachikuqtinmi ichaqa runakuna pakakuq phawarinku.+
13 Juchankunata pakaqqa mana allinpin tarikunqa,+
juchankunata willakuspa saqepuqmi ichaqa khuyapayasqa kanqa.+
14 Juchaman urmananmanta cuidakuqqa kusisqan,
sonqonta rumiyachiqmi ichaqa ñak’ariypi tarikunqa.+
15 Mana defiendekuyta atiq llaqtata kamachiq millay runaqa+
qapariq león jinan, jap’iruq oso jinan.
17 Runata wañuchispa yawarta jich’asqanmanta juchawan ñit’ichikuqqa
sepulturaman chayanankaman ayqenqa.+
¡Ama pipas paytaqa yanapachunchu!
18 Mana juchachanata kausaqqa salvasqan kanqa,+
mana allin ñankunapi puriqmi ichaqa qonqaylla urmanqa.+
19 Chajranta llank’aqqa askha mijuyniyoqmi kanqa,
mana valeq kaqkunata maskhaqmi ichaqa wajcha kaywan amikunqa.+
20 Junt’aq runaqa askha bendicionkunatan chaskinqa,+
usqhaylla qhapaqyayta munaqmi ichaqa urmanqapuni juchaman.+
21 Manan allinchu jujkunaman sayapakuyqa,+
ichaqa juj phasmi t’antaraykupas runaqa mana allintan ruwanman.
22 Envidiakuq runaqa valorniyoq cosaskunamantan wañunraq,
manan yachanchu wajchayay payman chayamunanta.
23 Tiempowanqa jujkunata anyaqmi+ munasqa kanqa,+
jujkunata sumaq simiwan llunk’upayaqmi ichaqa mana.
25 Imaymanayoq kayta munaqqa ch’aqwaytan jatarichin,
Jehová Diospi confiaqmi ichaqa imaymanayoq kanqa.+
27 Wajchaman qoykuqmanqa manan imanpas faltanqachu,+
necesitasqanta mana jaywariqmanmi ichaqa ñakaykuna chayamunqa.
28 Millay runakuna kamachikuqtinqa runakunan pakakunku,
chay kamachikuqkuna chinkapuqtinmi ichaqa chanin runakuna yapakunku.+
29 Askha kuti anyasqa kashaspa k’ulluchakuq runaqa,+
qonqayllan chinkachisqa kanqa, manañan ima ruwaytapas atikunqañachu.+
2 Chanin runakuna askhayaqtinqa llaqtan kusikun,
millay runa kamachiqtinmi ichaqa ñak’arin.+
4 Chanin kaywan kamachikuq reyqa suyutan allinta tajyachin,+
lluk’iykuyta mañakuq runan ichaqa thunin.
5 Runamasinta alabaqqa
trampatan runamasinpa purinanpi churashan.+
8 Jatunchakuqkunaq rimasqankuqa llaqtatan ruphaykun,+
yachayniyoqkunan ichaqa k’araq phiñakuyta thasnunku.+
9 Yachayniyoq runachus mana yuyayniyoq runawan quejanakunqa chayqa,
ch’aqwaymi, burlakuymi kanqa, manataqmi ima allinpas kanqachu.+
10 Runa wañuchiqkunaqa mana juchayoq runatan cheqnikunku,+
chanin runatan wañuchinankupaq maskhanku.*
11 Mana yuyayniyoqqa tukuy phiñakuynintan* kacharin,+
yachayniyoq runan ichaqa mana usqhayllachu phiñakun, yachanmi controlakuyta.+
12 Juj kamachikuqchus llullakuyta kasun chayqa,
llapa serviqninkunan millay kanqaku.+
13 Wajchapas sarunchaqpas kaqllan kanku.
Jehová Diosmi iskayninkuq ñawinkuman k’anchayta qon.*
15 Wanachiypas anyaypas yachaytan qokun,+
ima munasqanta ruwaq wawan ichaqa mamanta p’enqachin.
16 Millay runakuna yapakuqtinqa juchapas yapakunmi,
chanin runakunan ichaqa urmasqankuta rikunqaku.+
17 Wawaykita wanachiy, jinan payqa samachisunki,
anchatan kusichisunki.+
19 Kamachiqa manan simillawanqa wananchu,
entiendenña chaypas manan kasukunchu.+
20 ¿Rikurqankichu mana piensaspa rimaq runata?+
Chay runamantaqa mana yuyayniyoq runaraqmi allin kanqa.+
21 Wayna kasqanmantapacha mana ima nisqa kamachiqa,
mana agradecekuqmanmi tukupunqa.
22 Imallamantapas phiñakuq runaqa ch’aqwaytan jatarichin,+
usqhaylla phiñakuq runaqa juchallikushallanmi.+
24 Suwata yanapaqqa pay kikintan cheqnikun,
testigokunata wajachisqankuta* uyarispapas manan rimarinchu.+
25 Runakunaq ñaupanpi khatatatayqa* juj trampan,*+
Jehová Diosman jap’ipakuqmi ichaqa pakaykusqa kanqa.+
26 Askhan kamachikuqpa allin qhawarisqan kayta* maskhanku,
ichaqa Jehová Diosllamantan pipas justiciataqa chaskin.+
27 Chanin runaqa mana chanin runatan cheqnikun,+
millay runan ichaqa allin ñanpi puriq runata cheqnikun.+
30 Kaykunan Jaquepa churin Agurpa ancha allin willakuyninkuna, chaykunatan Itielman Ucalmanwan willarqan.
2 Llapa runakunamantapas aswan mana yuyayniyoqmi kani,+
manan runaq yuyaynin yuyayniyoqpaschu kani.
3 Manan yachaytaqa ayparqanichu,
manan ch’uyay-ch’uya Diospa yachayninpas noqapiqa kanchu.
4 ¿Pin janaq pachaman wicharqan, jinaspa uraykamurqan?+
¿Pin wayrata makinkunapi jap’irqan?
¿Pin unuta p’achanwan p’isturqan?+
¿Pin kay jallp’aq cantonkunata tajyachirqan?*+
¿Iman sutin? ¿Iman churinpa sutin, yachankichu?
5 Diospa siminkunaqa llapallanmi ch’uya.*+
Diosqa paypi pakakuqkunatan escudo jina jark’aykun.+
7 Diosnilláy, kay iskayllatan mañakuyki,
manaraq wañukapushaqtiy chaykunata qoykuway.
8 Noqamanta karunchay q’otuytapas llullakuytapas.+
Ama wajchayachiwaychu ni qhapaqyachiwaypaschu.
Sapa p’unchay mijunallayta qoykuway.+
9 Paqtan imaymanayoq kaspa “¿pitaq Jehová Diosri?”+ nispa negapuykiman,
otaq wajchayaspa suwakuyman, jinaspa sutiykita pisichayman.
10 Ama kamachita patronninpa ñaupanpi tumpaychu,
paqtan ñakasunkiman, jinaspa juchachasqa kawaq.+
12 Kanmi ch’uyapaq qhawarikuq runakuna,+
ichaqa manan qhellinmanta limpiasqachu karqanku.
13 ¡Kanmi sinchita jatunchakuq runakuna,
sinchita jatunchakuspa qhawakuq runakuna!+
14 Kanmi espadakuna jina kiruyoq runakuna,
cuchillokuna* jina waqoyoq runakunapas.
Kay jallp’api pisipaq qhawarisqakunatan oqoykunku,
wajchakunatan millp’uykunku.+
15 Yawar ch’onqaq kuruq iskay ususinkunan “¡qoway!, ¡qoway!” nispa qaparinku.
Kanmi kinsa mana sajsaqkuna,
tawan mana jayk’aqpas “¡chayllata!” ninkuchu. Chaykunan kanku:
16 Sepultura,*+ mana wijsallikuyta atiq warmi,
unuta mana chaskiq jallp’a,
mana jayk’aq “¡kaykamalla!” niq nina ima.
17 Taytanmanta burlakuqtaqa, mamantapas pisichaspa mana kasukuqtaqa,+
wayq’opi kaq cuervokunan* ñawinta orqonqaku,
ankaq uñankunataq mijuykapunqaku.+
18 Kinsa cosasmanmi yuyayniy mana aypanchu,*
tawatan mana entiendenichu:
19 cielopi phalaq ankaq ñanninta,
qaqa patapi suchuq mach’aqwaypa ñanninta,
lamar-qochapi puriq barcoq ñanninta,
juj qhariwan juj sipaswan purisqanku ñanta ima.
20 Kaymi jujwan pantaq warmiq ñannin:
Mijuykuspan siminta pichakun,
chaymantataq nin: “Manan ima mana allintapas ruwarqanichu”,+ nispa.
21 Kinsa ruwaykunan kay jallp’ata chhafchirin,
tawa ruwaykunatan runakuna mana aguantankumanchu:
22 kamachi runa rey kapusqanta,+
sonso runa mijunawan amikusqanta,
23 mana munasqa* warmi casarakusqanta,
kamachi warmi patronanpa rantinpi patrona kapusqanta.+
24 Kanmi kay jallp’api tawa kaqkuna, juch’uykunaña kanku chaypas,
jinapunin yachaysapa kanku.+ Chaykunaqa kaykunan:
25 sisikuna,* manaña kallpasapachu kanku chaypas,
q’oñi tiempopin mijunankuta juñunku;+
26 damán qowikuna,*+ manaña atiyniyoqchu kanku chaypas,
qaqakunapin wasinkuta ruwakunku;+
27 langostakuna,*+ manaña reyninku kanchu chaypas,
llapallankun wachuchasqa* lloqsinku;+
28 geco qaraywa,+ chakinkunawanmi jap’ipakun,
reypa palacionmanmi jaykun.
29 Kanmi kinsa sumaqta puriqkuna,
tawan kan aswan qharita puriqkuna:
30 león, leonqa llapa animalkunamantapas aswan kallpasapan,
manan imatapas manchakunchu;+
31 galgo nisqa alqo, orqo cabra,
soldadonkunawan puriq reypas.
32 Qanchus mana yuyayniyoq runa jina qan kikiykita alabakurqanki chayqa,+
otaq chay ruwayta yuyaykurqanki chayqa,
simiykita makiykiwan tapakuy.+
33 Imaynan lecheta qaywispa mantequillata ruwakun,
kallpawan senqata pichakuspapas yawarta orqokun,
chhaynatan k’araqta phiñachiypas ch’aqwayta jatarichin.+
31 Kaykunan rey Lemuelpa ancha allin willakuyninkuna, mamanmi chaykunata nirqan yachachinanpaq.+
2 Wawalláy, ¿imaniykimanmi?
¿Imanisaykin wijsaypi apasqay wawalláy?
¿Imanisaykin Diosman prometekusqay churilláy?+
4 Lemuel, manan reykunaqa,
manan reykunaqa vinota ujanankuchu,
manan autoridadkunaqa “¿maymi copay?” ninankuchu.+
5 Ujaruspaqa leytan qonqarapunkuman,
pisipaq qhawarisqakunatan sarunchankuman.
7 Ujachunku, jinaspa wajcha kayninkuta qonqachunku.
Amaña ñak’ariyninkuta yuyarichunkuchu.
8 Mana rimariqkunaq rantinpi rimariy,
wañuy patapi kashaqkunata defiendey.+
9 Chanin kaywan rimariypas juzgaypas.
Pisipaq qhawarisqakunata wajchakunatawan defiendey.+
א [álef]*
ב [bet]
11 Qosanqa tukuy sonqon paypi confian,
qosanmanqa manan imanpas faltanchu.
ג [guímel]
12 Payqa allin kaqkunatan qosanpaq ruwapun, manan mana allin kaqkunatachu.
Tukuy kausasqan p’unchaykunan chayta ruwan.
ד [dálet]
13 Willmatan, linotan tarimun,
makinkunawan llank’aymi kusichin.+
ה [he]
14 Payqa negocianteq barconkuna jinan,+
karumantan mijunanta apamun.
ו [waw]
15 Payqa tutaraq jatarispan wasinpi kaqkunaman mijuchin,
warmi kamachinkunamanpas mijuchinmi.+
ז [zayin]
16 Allinta yuyaykuspan, allinta qhawarispan chajrata rantin.
Llank’aspa tarisqanwanmi uvasta plantan.
ח [jet]
17 Allinta llank’ananpaqmi alistakun,+
makinkunawanmi kusata llank’an.
ט [tet]
18 Reparanmi negocionkuna allinyashasqanta.
Tutakaman llank’ashallan.*
י [yod]
19 Makinkunawanmi puskan,
makinkunawanmi k’antin.+
כ [kaf]
20 Pisipaq qhawarisqakunatan yanapaykun,
wajchakunamanmi mana mich’akuspa qoykun.+
ל [lámed]
21 Rit’imuqtinpas manan wasinpi kaqkunamantaqa llakikunchu,
llapankupas iskay pata p’achayoqmi kashanku.
מ [mem]
22 Pay kikinmi qatanakunata awakun.
P’achanqa linomantan, azulniraq puka q’aytumantan.
נ [nun]
ס [sámekh]
24 Payqa linomantan p’achata* ruwan, chaytan venden,
negociantekunamanpas chumpikunatan venden.
ע [ayin]
25 Payqa mana manchakuqmi, allin respetasqataqmi kanpas,
jamuq p’unchaykunamantapas manan llakikunchu.*
פ [pe]
צ [sadé]
27 Wasinpi ruwanakunatan allinta qhawarin,
payqa manapunin qella warmichu.+
ק [qof]
ר [resh]
29 Allin warmikunaqa askhan,
qanmi ichaqa, arí, qanmi llapankumantapas aswan allinqa kanki.
ש [shin]
30 Sonqo suwa munaycha kayqa yanqallan, sumaq rijch’ayniyoq kayqa tukukuqllan,*+
Jehová Diosta manchakuq warmin ichaqa alabasqa kanqa.+
ת [taw]
31 Imaymana ruwasqanmanta allin kaqwan kutichipuychis,*+
allin llank’aq kasqanmanta llaqta punkukunapi alabasqa kachun.+
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Yachaywan rimay” nisqata.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Wanachiy” nisqata.
Chaypiqa “mana pimanpas sayapakuq kayta” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “allin yuyayniyoqman” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “yachaytan” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “tupanachiy simikunata” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “yawarta jich’ananchispaq” nillanmantaqmi.
Suyapaytaqa “suyaykuy” nillankutaqmi.
Hebreo rimaypiqa “Seol” ninmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Sepultura” nisqata.
Chaypiqa “imachus suwakusqanchisqa llapanchispaqmi juj bolsallapi kanqa” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “chakinkuqa” ninmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Espíritu” nisqata.
Hebreo rimaypiqa “paykunaqa” ninmi, kinsa chunka jujniyoq versiculokaman chhaynata nin.
Chaypiqa “rimanakusqaykichiswanmi” nillanmantaqmi.
Chaypiqa Diospa yachachikuyninkunata mana reqsiq warmimantan rimashanman.
Chaypiqa Diospa yachachikuyninkunata mana reqsiq warmimantan rimashanman.
Hebreo rimaypiqa “payman riqqa” ninmi.
Chaypiqa “junt’aq sonqo kaqkunallan” nillanmantaqmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Mana tukukuq munakuy” nisqata.
Chaypiqa “cheqaq kaqtapas” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “yachasqallaykipichu confiay” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “puputiykipaqmi” ninmi.
Chaypiqa “allin kaq” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “uvas sarunaykikunapas” nillanmantaqmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Coral” nisqata.
Sullataqa “chhulla” nillankutaqmi.
Chaypiqa ñaupaq versiculokunapi willasqan jina Dios imaynachus kasqanmantan rimashanman.
Chaypiqa “Paykunaqa millay kaqta ruwaspa, runata maqaspa tarisqankutan mijunkupas ujankupas” nillanmantaqmi.
Chaypiqa yaqapaschá “allinta tanteay” nillanmantaq.
Qhaway Pr 2:16 textopi mana allin kausaypi puriq warmimanta willakuyta.
Hebreo rimaypiqa “siminqa” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “Seolmanmi” ninmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Sepultura” nisqata.
Hebreo rimaypiqa “Ñuñunkunamanta tukuy tiempo sajsashallay” ninmi.
Qhaway Pr 2:16 textopi mana allin kausaypi puriq warmimanta willakuyta.
Qhaway Pr 2:16 textopi qhelli kausaypi puriq warmimanta willakuyta.
Hebreo rimaypiqa “mana reqsisqamanchus makiykita jaywarirqanki chayqa” ninmi.
Sisitaqa “k’isimira” nillankutaqmi.
Wajchataqa “pobre” nillankutaqmi.
Chaypiqa “yachachisunki” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “lámpara” nillanmantaqmi.
Qhaway Pr 2:16 textopi qhelli kausaypi puriq warmimanta willakuyta.
Hebreo rimaypiqa “phasmi t’antallayoqtan” ninmi.
Qhasqotaqa “pecho” nillankutaqmi.
Qhaway Pr 2:16 textopi mana allin kausaypi puriq warmimanta willakuyta.
Qhaway Pr 2:16 textopi qhelli kausaypi puriq warmimanta willakuyta.
Suyapaytaqa “suyaykuy” nillankutaqmi.
Pura killataqa “junt’a killa” nillankutaqmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Cepo” nisqata.
Higadotaqa “k’ipchan, kukupin” nillankutaqmi.
Hebreo rimaypiqa “Seolmanmi” ninmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Sepultura” nisqata.
Hebreo rimaypiqa “runaq churinkunata” ninmi.
Chaypiqa “entiendeq sonqoyoq kaychis” nillanmantaqmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Coral” nisqata.
Chaypiqa “onqokuy nanaywan jina paqarichisqa” nillanmantaqmi.
Linderotaqa “colinda, qorpa” nillankutaqmi.
Hebreo rimaypiqa “runaq wawankunatan” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “Seolpi” ninmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Sepultura” nisqata.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Yachaywan rimay” nisqata.
Hebreo rimaypiqa “kamachikuykunatan” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “sonqonmi” ninmi.
Chaypiqa “pusan” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “ima llakikuytapas” otaq “ima sasachakuytapas” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “k’apajta pesaq rumiwanmi” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “maykamachus ruway atisqankuta reqsikuqkunan” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “valorniyoq cosaskunaqa” nillanmantaqmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Diosmanta t’aqakuy” nisqata.
Chaypiqa “junt’aq runan” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “Yachaywan” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “makinta jaywariyta cheqnikuqmi” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “mana tukukuq munakuyninqa” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “p’enqayman churakun” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “p’enqayman” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “wañuchinanpaq pakallapi suyapaq jinan” nillanmantaqmi. Suyapaytaqa “suyaykuy” nillankutaqmi.
Hebreo rimaypiqa “mana t’antanpas” ninmi.
Chaypiqa “chay p’unchaypachan” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “ima k’amisqatapas pakaykun” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “chanillantan” ninmi.
Chaypiqa “k’irikunata jampin” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “makiwan” ninmi.
Chaypiqa “kamachikuyninqa” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “almapaqqa” nillanmantaqmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Alma” nisqata.
Chaypiqa “wajchaqa chinkapunman” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “Varanta mana jap’iqqa” nillanmantaqmi.
Chaypiqa yaqapaschá “usqhaylla wanachin” nillanmantaq.
Chaypiqa yaqapaschá “mana yuyayniyoqkunan ichaqa mana yuyayniyoq kayninkuwan jujkunata pantachinku” nillanmantaq.
Chaypiqa “mana allin ruwasqankuta allichanankumantan” nillanmantaqmi.
Wajchataqa “pobre” nillankutaqmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Mana tukukuq munakuy” nisqata.
Chaypiqa “Mana usqhaylla phiñakuq” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “cuerpotan kausachin” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “ruwaqnintan” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “Seoltapas” ninmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Sepultura” nisqata.
Hebreo rimaypiqa “Abadontapas” ninmi.
Chaypiqa “allin” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “uywa qaranapi mijuchisqa” ninmi.
Chaypiqa “mana usqhaylla phiñakuq” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “Yuyaychayta mana mañakuy” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “Seolman” ninmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Sepultura” nisqata.
Linderotaqa “colinda, qorpa” nillankutaqmi.
Chaypiqa “p’enqayman” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “sonqonpa yuyaykusqantan kamachin” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “ch’uyakaman” ninmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Mana tukukuq munakuy” nisqata.
Chaypiqa “ayqekun” nillanmantaqmi.
Chaypiqa abril killapi jina poqoy tiempo paramantan rimashan. Qhaway “Astawan yachanapaq B15” nisqata.
Chaypiqa “misk’achinmi” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “mana usqhaylla phiñakuq” nillanmantaqmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Sorteay” nisqata.
Hebreo rimaypiqa “ruwaqnintan” ninmi.
Chaypiqa “autoridadpas” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “punkunta altota ruwakuqqa ch’usaqyachiytan” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “espiritun” ninmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Espíritu” nisqata.
Chaypiqa “tullukunata ch’akichin” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “ñawinkunan” ninmi.
Chaypiqa “multayqa” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “altoman churasqa kananpaq” ninmi. Chaypiqa mana piqpa aypananpi kaymantan, salvasqa kaymantan rimashan.
Hebreo rimaypiqa “kallpasapakunataqa t’aqakun” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “qallunqa” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “chakinwan usqhaylla puririqqa” ninmi.
Sullataqa “chhulla” nillankutaqmi.
Wajchataqa “pobre” nillankutaqmi.
Chaypiqa “pagapunqa” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “ama wañunanta munaychu” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “yuyaychasqanmi” nillanmantaqmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Mana tukukuq munakuy” nisqata.
Yapuytaqa “chajmay, aray” nillankutaqmi.
Chaypiqa yaqapaschá “cosecha tiempopi mijuyta maskhanqa ichaqa manan tarinqachu” nillanmantaq.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Mana tukukuq munakuy” nisqata.
Chaypiqa “Iskay clase pesana rumikunatapas, iskay clase medinakunatapas” nillanmantaqmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Coral” nisqata.
Chaypiqa “chharqa aqowan” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “yuyaykusqakunatan allinta tajyachikun” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “¡Kaqtan ruwarusaq!” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “iskay clase” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “sonqonqa” ninmi.
Chaypiqa “imaraykus imatapas ruwashan chayta qhawan” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “lámpara” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “rimapakuq” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “wañuspa manaña imatapas ruwayta atiqkunaq kasqanmanmi” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “rimapakuq” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “oqoykapunqa” ninmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Mana tukukuq munakuy” nisqata.
Chaypiqa “llaqtanmanpas wichanmanmi” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “allinpaq jap’isqa kaymi” nillanmantaqmi. Hebreo rimaypiqa “allin sutiyoq kaymi” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “allin qhawarisqa” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “qhapaq kaytan tarinqa” ninmi.
Chaypiqa “Waynata” nillanmantaqmi.
Qhaway Pr 2:16 textopi mana allin kausaypi puriq warmimanta willakuyta.
Chaypiqa “wawaq” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “Almayki sinchita mijunayachikun” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “controlakuy” nillanmantaqmi.
Chaypiqa yaqapaschá “yuyaykusqaykita saqepuy” nillanmantaq.
Hebreo rimaypiqa “sonqonmi ichaqa mana qanwanchu kashan” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “paypa salvaqninqa” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “Seolmanta” ninmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Sepultura” nisqata.
Hebreo rimaypiqa “sonqoyki yachayniyoq kapunqa” ninmi.
Rajraputaqa “sinchi mijuq” nillankutaqmi.
Qhaway Pr 2:16 textopi mana allin kausaypi puriq warmimanta willakuyta.
Qhamiyaytaqa “katiyay, qhawaray” nillankutaqmi.
Chaypiqa “tupachisqa vinota mallinankupaq juñukuqkunapaqmi” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “manan nanawarqanchu” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “familiataqa” nillanmantaqmi.
Qhamiyaytaqa “katiyay, qhawaray” nillankutaqmi.
Chaypiqa “Amataq ch’aqwata jatarichiqkunawanpas” nillanmantaqmi.
Chaypiqa Jehová Diosmanta reymantawanmi rimashan.
Chaypiqa yaqapaschá “Sut’illanta kutichiyqa simipi much’aykuy jinan” nillanmantaq.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Yachaywan rimay” nisqata.
Chaypiqa “jujpa pakallapi willakusqanta” nillanmantaqmi.
Chaypiqa runata samp’ayachiymantan, rumi sonqonta llamp’uyachiymantan rimashan.
Chaypiqa “rimapakuq” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “almapaq” ninmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Alma” nisqata.
Hebreo rimaypiqa “millay runaq ñaupanpi ayru-ayruta sayaq” ninmi.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Yachaywan rimay” nisqata.
Chaypiqa “lliuta k’iriq jinan” nillanmantaqmi.
Chaypiqa yaqapaschá “Jujkunaq ch’aqwasqanman chapukuyqa” nillanmantaq.
K’arpataqa “k’analla, k’arpi” nillankutaqmi.
Chaypiqa “sonqonqa sinchi millaypunin” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “mana reqsisqan” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “waj llaqtayoqmi” ninmi.
Chaypiqa “Q’esanmanta ayqekuq” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “wasimasin” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “bendeciqtaqa” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “ñakaypaqmi” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “amigonpa uyanta filoyachin” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “Seolpas” ninmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Sepultura” nisqata.
Hebreo rimaypiqa “Abadonpas” ninmi.
Chaypiqa “Makilla qhaway” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “malta león” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “payqa” ninmi.
Wajchataqa “pobre” nillankutaqmi.
Rajraputaqa “sinchi mijuq” nillankutaqmi.
Chaypiqa “jatunchaymi” nillanmantaqmi.
Chaypiqa yaqapaschá “chanin runan ichaqa kausayninta waqaychan” nillanmantaq.
Chaypiqa “imachus sientesqantan” nillanmantaqmi.
Chaypiqa kausayta qosqanmantan rimashan.
Chaypiqa “ñakaspa jurasqata” nillanmantaqmi.
Khatatataytaqa “kharkatiy” nillankutaqmi.
Chaypiqa “Runakunata manchakuyqa juj trampan” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “uyanta” ninmi.
Hebreo rimaypiqa “sayarichirqan” ninmi.
Chaypiqa “ninapi ch’uyanchasqa” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “miray” ninmi.
Chaypiqa “ñak’anapaq cuchillokuna” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “Seol” ninmi. Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Sepultura” nisqata.
Cuervoqa yana anka jinan. Sayayninmi kuskan metro jina, rafran kicharisqataq juj metro más.
Chaypiqa “Kinsa cosasmi mayta admirachiwan” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “cheqnisqa” nillanmantaqmi.
Sisitaqa “k’isimira” nillankutaqmi.
Chay animalkunaqa qaqakunapin tiyanku.
Langostaqa jatun t’isku-t’isku otaq jatun ch’illiku jinan. Chay langostakunaqa sinchi q’aruqmi kanku.
Chaypiqa “tropa-tropa” nillanmantaqmi.
Kaypiqa hebreo rimaypi abecedarioman jinan armasqa kashan.
Qhaway Explicasqa simikuna nisqapi “Coral” nisqata.
Hebreo rimaypiqa “Tutapipas mecheronqa k’anchashallanmi” ninmi.
Chaypiqa “kuraq runakunawanmi” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “ukhu p’achata” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “jamuq p’unchaymantapas asikunmi” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “yachachispaqa sumaq sonqo kaywanmi yachachin” nillanmantaqmi. Hebreo rimaypiqa “mana tukukuq munakuy kamachikuymi qallunpiqa kashan” ninmi.
Chaypiqa “ancha kusisqa ninku” nillanmantaqmi.
Chaypiqa “yanqan kanman” nillanmantaqmi.
Hebreo rimaypiqa “Makinwan llank’asqanmanta qopuychis” ninmi.