ÑAÑ U NIÑ I BÔT
Biliya gwem inyu nigle ndémbél ilam
Me bi bat Izak Marais le: “Baa u nyi ñwii nwem?” A timbhe me le: “Me nyi ñwii nwoñ loñge loñge.” Nyen a bi sébél me i nsiñga ngéda me bé i pes loñ i Kôlôradô, nye a bak i tison le Patterson, i pes loñ i New York (Amérika). Ni nwas le me toñle bé lelaa nkwel unu u bi bôdôl.
ME BI gwééne i tison i Wichita, mu pes loñ i Kansas (loñ Amérika), i hilo 10 hi sôñ libuy li nyéé, i ñwii 1936. Me yé man nu bisu ikété bon bana. Bagwal bem le William bo Yôhana, ba bé gwélél Yéhôva ni ñem wap wonsôna. Pua yem a bé nkot juu li mimañ. Mbômbô yem le Éma Wagner, nyen a bi niiga mama yem Bibel. Mbômbô Éma a bi niiga ngandak bôt Bibel, bôt kiki bo Gertrud Steele, nu a bi sal ngandak ñwii i loñ Potô Rikô kiki nsañal nu tôbôtôbô i biloñ bipe.a Jon, me bééna ngandak ndémbél me bé le me kôna.
ME NGI HOÑLAK NDÉMBÉL ILAM
Pua yem a téé i likanda li nloñ, a yé ti bôt ba ntagbe mimbamble
Kôkôa yada i ngwa jôn, ngéda me bééna ñwii mintan, me ni Pua yem di bé i nloñ, di tinak bôt Nkum Ntat ni nunu mbamble ni hop Pulasi le Consolation (nano Réveillez-vous!). Ha ngéda i, loñ yés i bé sum sum ikété Gwét bi ntôla bi nyônôs biba. Dokta yada i bi hiôô, i kahal sol pua yem inyule a bé nit bé pes to yada mu gwét bi. A bi kal le Pua a yé mboye mut, ni le a yé mut nu a nso gwét. Nunu Dokta a bi nun Pua i mbom, a kal nye le: “We mboye mut nunu, u ñôm bé me bikut?” Me bi kon woñi, ndi maboñog ma Pua ma bi kônha me maséé. A bi ke ni bisu i ti limut li li bi kodba ha mimbamble. Ha nyen sônda yada i bi lo. Dokta a kahal bam, a kalak le: “Gwel mboye mut unu!” Kii sônda a nléba le dokta a nhiô maok, a kal nye le: “Ke mbai yoñ, u nañal!” Boba ba ke. Hiki ngéda me nhoñol jam li, me nti Yéhôva mayéga inyu makénd a bi ti Pua yem. Mu tison i Wichita, Pua a bééna mandap ima het ba bé eñk bôt miño. Yak i dokta i, i bé lo mu!
Me ni bagwal bem di yé ke i likoda li ndôn i tison le Wichita, mu ñwii mi bi noñ ñwii 1940
Ngéda me bi pam ñwii juem, bagwal bem ba bi nuñul ndap yap ni bisabe gwap, ba oñ man ndap ba bé kena bahoma bahoma kiki litôa, ni inyu ke het batéé likalô ba mbéda mu pes loñ i Kôlôradô. Dibi bôdôl yén i pañ tison i Grand Junction. Nyoo nyen bagwal bem ba bé basañal ba ngéda yosôna, ba tégbahaga ndék ngéda inyu sal i wom, ba téédaga ki bémba yap. Ni bisai bi Yéhôva inyu bôlô yap i ngui, likoda jada li bi gwéé. I ñwii 1948, i hilo 20 hi sôñ hilônde, Pua a bi sôble me, a sôble ki bôt bape ba ba bi neebe maliga ikété lép u u bé lôlak mu hikôa hi tison. Billie Nikols ni nwaa wé ba bé mu nsoñgi u. I mbus ha, ba bi yila bagwélél ba makiiña, ndik kiki log yap ni nwaa wé.
Di bééna maada malam, di ban-ga ki biloñge bi minkwel ni lôk kéé i i bé yoñ ngaba nkeñi ikété nson u Ane, téntén lihaa li mankéé Steele. Di bé mawanda ni bôt kiki bo Don ni Earlene, ni Dave bo Julia, ni Si bo Marta. Niñ yap i bi tihba me ngandak. Ba bi unda me lelaa i bii nson u Ane kiki jam li bisu i nlona bañga maséé i niñ.
ME NTÉMB ME KE I HOMA NUMPE
Ngéda me bi pamna 19 ñwii, Bud Hasty, nu a bé liwanda li lihaa jés, a bi kal le me yila nsañal ni nye i nwelmbok i loñ Amérika. Ngwélél makiiña a bi kal bés le di ke i tison i Ruston, i pes loñ i Lousiane, het ngandak Mbôgi Yéhôva i bi waa téé likalô. Ba bi kal bés le di tégbaha makoda momasôna hiki sonde, ibabé béñge nsoñgi u bôt ba ba nlo i makoda. Di bi léba loñge homa inyu makoda, di bôñgôl nye. Di bé tégbaha makoda momasôna. Ndi ngim mangéda, bôt iba ndik bon ba bé ba nlo. Di bi boñ le hiki yada wés a bana yé ngéda i tégbaha likoda, kayéle nuu numpe a timbhege mambadga momasôna. Ibale nkwel u bééna ndémbél, bés boba di bé di bet i kôma, i nya i yé le ñemble bés a bé bé! Sôk i nsôk, mankéé nu muda wada, nu a bé ñunuk, a bi bôdôl lo i makoda. Mbus ngéda, baudu ba Bibel bape ni lôk kéé ipe i i bi waa téé likalô, ba bi bôdôl lo i makoda. Hala a bi nom bé ntandaa ngéda, di bi sôk di bana bañga bañga likoda.
Kel yada, me ni Bud di bi boma mut base wada, nu a bé gwélél bipes bi Bibel me bé yi bé loñge. Hala a bi tééñga me, a tinde ki me i yoñ ngéda inyu wan mam me nhémle. Me bi tégbaha ngim sonde i yéñ mandimbhe inyu mambadga a bi bat, ibabé ke ilo ni juu. Hala a bi hôla me i diihe maliga, hala a ti ki me ngôñ i kwélés baéga bibase bipe.
Ndék ngéda mbus ha, ngwélél makiiña a bi kal le me ke i Tison i El Dôradô, mu pes loñ le Arkansas, inyu hôla likoda li bé nyoo. Ngéda me bé nyoo, me bééna lem i témb i Kôlôradô, inyu kodba ni ntôñ u bisônda. Kel yada, me ni basañal bape di bé ke liké ni litôa jem, ndi di kôhna njom i tison Téxas, hala a ôbôs litôa jem jolisôna. Di bi sébél mankéé wada. A bi lo, a kena bés i mbai yé. I mbus, a kena bés i likoda. Nyoo nyen ba bi legel le di nkôhna njom ni litôa. Lôk kéé i bi hôla bés, i ti bés moni. Mankéé a bi nuñul ki litôa jem jam kiki bo 100 000 FCFA.
Di bi la ke ikepam i tison i Wichita, het mankéé Everidge Frank McCartney a bé nsañal. A bé liwanda li lihaa jés le. A bééna bon bôlôm ba ba bé mahas: Frank bo Francis. Ba bé, ba ngi yii ki mawanda mem ma ñem nyuu. Ba bééna bôk litôa, ba nuñle me jo jam kiki bo 100 000 FCFA, nlélém ndamba ba bi ti inyu litôa jem li li bi ôbi. Hala a bé me ngélé bisu le me tibil yaga tehe lelaa Yéhôva a nti me jam li yé me nseñ, inyule me mbii Ane yé kiki jam li bisu. Mu mayuuga ma nyen McCartneys a bi unda me mankéé nu muda le Bethel Crane. Mama yé le Ruth, a bé téé likalô ni makénd ikété tison i Wellington, mu pes loñ le Kansas. A bi yégle nsañal yak i ngéda a bééna iloo 90 ma ñwii. Hala a bi nom bé ngim ñwii, me ni Bethel di biiba i ñwii 1958. Yak nye a yila nsañal ni me mu tison i El Dôradô.
MINSÉBLA MINLAM KIYAGA
Kiki di bé wan ndémbél ilam di bi kôhna ngéda di bé nañ, di bi neebe i ti bésbomede nkikip inyu hiki bôlô ntôñ u naña bés i boñ. Ba bi ep bés kiki basañal ba tôbôtôbô mu tison i Walnut Ridge, mu pes loñ le Arkansas. I mbus ha, i ñwii 1962, di bé maséé inyule ba bi naña bés i ke i suklu Giléad i nyônôs 37. Di bé hak i tehe le yak mankéé Don Steele a yé mu nlélém ndap suklu ni bés. I ngéda suklu i bi mal, ba bi ep me ni Bethel i tison Nairôbi, i loñ Kénya. I ngéda di bé nyodi i New York, di bé nôgda weñgonle ba mbabaa bés. Ndi ngéda di bi pam i Nairôbi, mbabaa yés i bi yila jam li maséé!
Di yé i likalô mu tison i Nairôbi lôñni Maria bo Kris Kanaiya
Hala a bi yoñ bé bés ntandaa ngéda unyu gwés Kénya ni likalô jés nyoo. Baudu bés ba bisu i boñ mahol, ba bé Kris Kanaiya ni nwaa wé Maria. Ba ngi yii basañal i Kénya. I ñwii u bé noñ, ba bi kal le di ke i tison i Kampala, mu loñ Uganda. Nyoo loñ i, di bé bôt ba bisu i ba basañal ba tôbôtôbô i biloñ bipe. Di bi tégbaha mangéda malam mu loñ i, inyule ngandak bôt i bé yéñ nok maliga ma Bibel, i yila ki Mbôgi Yéhôva. Ndi, i mbus ñwii maa ni pes i Afrika, nwaa wem a bi nembee. Di bé lama pohol ipôla i néñés bon bés i Afrika, tole i néñés bo i Amérika. Sôk i nsôk, di bi témb i Amérika. I kel di bé nyodi i Afrika, a bé wengoñle mbabaa yés i bé keñi iloo i di bééna ngéda di bi nyodi i New York. Di bé gwés bôt ba Afrika iloo héga, di bodok ñem le d’a tiimba lo.
ME NKÔHNA NSON MONDO
Di bi ke niñ i pes hiônk i Kôlôradô, i homa bagwal bem ba bééne. I mbus ndék ngéda, ngond yés i bisu le Kimberli i bi gwéé. I mbus 17 sôñ, yak Stéfani a gwéé. Di bé jôha bé ni bôlô yés i mondo i bagwal. Di bi yoñ makidik i tibil niiga bingond gwés maliga. Di bé yéñ kôna ndémbél ilam bésbomede di bi bana. Di bé kalba le, to hala kiki loñge ndémbél i gwé ngui ikeñi i ngii boñge, ndi hala a nkobla bé le ba yé nyégsaga i ke ni bisu i gwélél Yéhôva. Mankéé wem munlôm nu mbus ni mankéé wem nu muda wada, ba bi tjôô maliga. Di mbot ñem le ba ga témb ba kôna ndémbél ilam ba bi kôhna.
Di bé maséé ngandak i néñés bingond gwés, di boñok biliya i boñ mam lôñni bo hiki ngéda. Kiki di bé niñ i pañ tison i Aspen (Kôlôradô), i homa bôt ba mbéna ke inyu boñ ‘ski’ (hala wee mintuk i ngii ‘neige’). Bés bobasôna di bi nigil mintuk mi, kayéle di bé tuk nwo ntôñ kiki lihaa. Mangéda ma, ma bi hôla bés i kwel ni bingond gwés mu kiki di bé boñ ‘ski’ lôñ. Di bé ki di ke i minhiômôk ni bo ikété lipan, di ban-ga minkwel minlam i pañ hié. To hala kii ba bé boñge, ba bé bat mambadga kiki bo: “Kii m’a boñ ngéda me nañ? Me ngwés bana umbe ntén sobiina?” Di bé boñ biliya i tinde bingond gwés i diihe mam ma mbuu mu mahoñol ni miñem nwap. Di bi ti bo makénd i yila basañal ba ngéda yosôna, ni i bii ndik mut nu yak nye a yé nsañal. Di bi noode hôla bo i nok inyuki i ta bé loñge i biiba ngéda ba ngi yii boñge. Jon di bi bot bini bibuk le: “U biiba bañ we ngi pam 23 ñwii.”
Ndik kiki bagwal bés ba bé boñ ni bés, di bé boñ biliya bi ngui inyu bana lem i ke i makoda ni i likalô ntôñ kiki lihaa. Di bé naña basañal i yén i mbai yés. Ngim mangéda, di bé kal ki bo maséé di bi kôhna ngéda di bé basañal ba tôbôtôbô i biloñ bipe. Di bi hégda yak le kel yada, di ga ke i Afrika bés bo bana ntôñ. Bingond gwés bi bé gwés yaga le di boñ hala.
Di bééna yigil yés i ndap lihaa hiki ngéda. Mu mangéda ma, di bé di tuk mam ma bé le ma pémél bo i suklu. Di bé di kal ki bingond gwés le ba boñ wengoñle ba yé timbhe mambadga i likalô. Ba bé gwés ba ngwélél njel i inyu nigil, hala a tinak ki bo maséé. Kii ba bé nañ, ba bi bôdôl tjelel inyu yigil i ndap lihaa. Kel yada, me bé ñunbak, inyu kogse bo, me kal bo le ba ke i bituñ gwap, ni le d’a bana bé yigil i ndap lihaa. Hala a bi hélés bo ngandak, ba bôdôl ee, ba kal le ba ngwés nigil. Ha nyen di bi bôdôl tehe le di bi ha toi gwéha inyu mam ma mbuu ikété miñem nwap. Ngôñ yap i gwés mam ma mbuu i bi kônde nañ. Jon di bé nwas bo le ba kal bés kii i yé bo ñem. Ndi ngim mangéda, hala a bé tééñga bés ngéda ba bé neebe bé ngim biniigana. Ndi, hala a bé hôla bés i yi kii i yé toi i miñem nwap. I mbus, ngéda di bé hôla bo i sélés boña wap, ba bé maséé i léba le mahoñol ma Yéhôva mon ma yé malam.
ME NKÔÔBA INYU NEEBE MAHÉÑHA
Ngéda i néñés bingond gwés i bi pala tagbe kiyaga. Ni njel mahôla ni maéba ma likoda li Djob, di bi boñ biliya gwés gwobisôna inyu tinde bo i gwés Yéhôva. Di bi ti mayéga ngandak ngéda di bi tehe bingond gwés gwo biba bi nyila basañal ngéda ba bi kôhna Bacc yap. Ba bi pala nigil bibôlô bi bi bé ti bo ndék moni. Ba bi ke i tison i Cleveland, mu pes mbok le Tennessee inyu téé likalô i het baañal ñañ nlam ba mbéda. Ba bi ke nyoo ni lôk kéé i bôda iba ipe, yak bo ba bé basañal. Di bé ee bo ngandak, ndi di bé maséé le ba ngwélél biniñ gwap inyu ba basañal ba ngéda yosôna. Me ni Bethel di bi témb di yila basañal, hala a yible ki bés njel i kôhna bisai bipe. Di bé hôla ngwélél makiiña, di hôlga ki i makoda ma ndôn.
Ilole ba ke i pes loñ le Tennessee, bingond gwés bi bi ke i tison i London, i loñ Ngisi inyu tehe hikuu hi loñ. Nyo nyen Stéfani, nu a bééna 19 ñwii ha ngéda i, a bi boma Paul Norton, mañge wanda nu a bé sal i Bétel. Kimberli a bi ke liké lipe, a boma Brian Llewellyn, nu bo nye ba bi sal lôñ. Paul bo Stéfani ba bi biiba ngéda Stéfani a bi pamna 23 ñwii. I ñwii u bé noñ ha, ngéda Kimberli a bi pamna 25 ñwii, nye ni Brian ba biiba. Hala a ñunda le ba bi tjél biiba bo ngi pamna 23 ñwii. Di bi neebe balôm ba bi pohol ni miñem nwés nwominsôna.
Di yé ni Paul bo Stéfani, yak ni Kimberli bo Brian i hikuu hi loñ i Malawi, i ñwii 2002
Bingond gwés bi bi kal bés le ndémbél yés ni i basôgôl bap, i bi hôla bo i nôgôl mbén i Yésu le ba ‘yéñ ndugi Ane,’ yak ngéda ba mboma mandutu inyu mam ma moni. (Matéô 6:33) I sôñ matôp i ñwii 1998, ba bi sébél Paul bo Stéfani i Suklu Giléad i nyônôs 105. I mbus ha, ba bi ep bo i loñ Malawi, i Afrika. I nlélém ngéda, ba bi sébél Brian bo Kimberli i sal i Bétel i London. I mbus, ba ep bo i Bétel i Malawi. Di bé maséé kiyaga inyule njel ipe, i i nlona boñge ba wanda maséé iloo ini, i ta bé.
NSÉBLA NLAM KIYAGA
I sôñ kondoñ i ñwii 2001, me bi kôhna nsébla me mbôk me nsima i bibôdle. Mankéé Marais, nu a bé ngwélél inyu Minson mi ngobol, a bi toñol le lôk kéé i yé kôôba ngim suklu inyu niiga bakobol ba nkoñ isi wonsôna i tibil nok hop Ngisi. Kiki me bééna 64 ñwii, ba bé yéñ le me ba ikété balét ba nlama kôôba inyu niiga bakobol. Me ni Bethel di bi soohe inyu jam li, di kwélél ki mu ni ba mama bés inyu kôhna maéba map. Bo iba ba bééna ngôñ le di ke, to hala kiki ba ga kôhna ha bé mahôla més. Me bi témb me sébél lôk kéé i nsiñga, inyu kal bo le di ga ba maséé ngandak i ti bésbomede nkikip inyu bisai bikeñi bi.
I mbus, ba bi léba le mama yem a gwé poh. Me bi kal nye le di ga yégle inyu hôla mankéé nu muda le Linda i tééda nye. Mama a bi kal me le: “Me ntjél le u boñ ntén jam u. Kon wem w’a mal bé to ibale u nyégle.” Yak Linda a bééna minlélém mi mahoñol. Di bé lôôha ti mayéga inyu biliya, nye ni lôk kéé ipe i i bé mu libôga jés, ba bé boñ inyu hôla bés! I kel i bé noñ ha, i ngéda di bi ke i Hikuu hi Bisuklu bi Watchtower, hi hi yé i tison i Patterson, Linda a bi sébél bés inyu kal bés le Mama a nwo. Di bi kônde jubus bésbomede ikété bôlô yés i mondo, ndik kiki mama a bééna ngôñ le di boñ.
Di bé maséé ngandak i ngéda ba bi kal bés le di ga bôdôl bôlô yés i hikuu hi loñ hi Malawi, het bingond gwés ni balôm bap ba bééne. Kinje maséé ngéda bés bobasôna di bi témb di bomna! I mbus ha, di bi niiga bakobol ba loñ i Simbabwé. I mbus di niiga yak bakobol ba loñ i Sambia. I mbus ñwii maa ni pes le di ntégbaha i niiga bakobol, ba bi kal bés le di témb i Malawi inyu tila miñañ mi Mbôgi Yéhôva, i i bi kôhna ndééñga inyule ba bi tjél yoñ ngaba i mam ma pôlitik inyu libak jap li kristen.b
Di yé téé likalô ni balal bés
I ñwii 2005, di bi témb di nôgda nlélém njôghe i ngéda di bi témb i tison yés le Basalt, mu pes loñ i Kôlôradô, inyu kônde ba basañal. I ñwii 2006, Brian bo Kimberli ba bi lo yén i pañ ndap yés inyu néñés bingond gwap biba le Mackenzie ni Élizabeth. Paul bo Stéfani ba ngi yii i Malawi. Paul a yé mu juu li hikuu hi loñ. Nano le me gwé bebee le 80 ma ñwii, me yé maséé ngandak i tehe lelaa boñge ba wanda, ba ba nsal ngandak ñwii lôñni me, ba ngwel minson minkeñi me bé gwel yôh ni kel. Mahak ni maséé di gwé, ma nlôl tôbôtôbô mu libak le di bi bana ndémbél ilam di bé noode kôna, kayéle hala a nlona bon bés ni balal bés ngandak bisai.
a Béñge mini mimbamble ni hop Pulasi le La Tour de Garde (Nkum Ntat) du 15 septembre 1956, p. 275-276, et du 1er avril 1972, p. 216-220. Mi ntoñol nson u ndék bôt ikété lihaa li mankéé Steele kiki basañal ba tôbôtôbô i biloñ bipe.
b Kii héga, añ ñañ u mankéé Trophim Nsomba ikété mbamble ni hop Pulasi le La Tour de Garde du 15 avril 2015, p. 14-18.