Ndoñi i mamélél ma kaat
1. Njee a yé Babilôn Nunkeñi
Kii nyis bés le “Babilôn Nunkeñi” a yé yibne i kwéha base? (Masoola 17:5) Di beñge manjom mana:
A yé i nkoñ ’isi wonsôna. Bibel i nkal le Babilôn Nunkeñi a yii i ngii “mamut ni biloñ.” A “gwé ane i ngii bikiñe bi nkoñ ’isi.”—Masoola 17:15, 18.
A nla bé ba ntôñ u baane tole ntôñ u bôt ba nyuñga. Inyule “Bikiñe bi hisi” ni “bôt ba nyuñga” ba ga ke ni bisu i niñ i mbus tjiba yé.—Masoola 18:9, 15.
Maboñok mé ma nti bé Djob lipém. Bibel i nsébél nye le muda libambe inyule a mboñ malômbla ni bangomin le ndi ba ti nye moni tole gwom bipe. (Masoola 17:1, 2) A nyumus bôt ba biloñ gwobisôna. A bi nol ki ngandak bôt.—Masoola 18:23, 24.
2. Imbe ngéda Mésia a bé lama lo?
Bibel i bi bôk i legel le Mésia a bé lama lo i mbus 69 ma sonde.—Añ Daniel 9:25.
Imbe ngéda i 69 sonde ma bi bôdôl? I nwii 455 B.N.Y. Ha ngéda i nyen ngomin Néhémia a bi lo i ‘tibil Yérusalem ni i tiimba oñ nye.’—Daniel 9:25; Néhémia 2:1, 5-8.
69 sonde ma bé lama nom imbe ngéda? Mbañ i Bibel ihogi i ngwélél hilo hiada inyu pôdôl nwii wada. (Ñañga bôt 14:34; Ézékiel 4:6) Jon ibale di noñ biniigana bini, sonde yada i yé nwii minsaambok. Munu mbañ ini, 69 ma sonde ma nti 483 nwii, hala wee (69 sonde x 7 dilo).
Imbe ngéda 69 sonde ma bi mal? Ibale di nsoñgol 483 nwii ibôdôl i nwii 455 B.N.Y. hala a mpamna bés i nwii 29 N.Y.a I nwii u won Yésu a bi sôblana, a yila Mésia!—Lukas 3:1, 2, 21, 22.
3. Ligwéélak li matjél inyu matibla
Ngim mangéda, bidokta bi yé bi bat le ba gwélél matjél ma nkokon nyemede inyu tibil nye. Mangéda mape, ba ngwélél matjél ma mut numpe inyu ha mo nkokon, tole ba ntééda matjél ma nkokon inyu tiimba ha nye mo i mbus ngéda. Bikristen bi nla bé neebe i nya matibla i.—Ndiimba Mbén 15:23.
Ndi bikristen bi nla neebe matibla mape, kiki ’héga: I béñge matjél, Hémôdialise, hémôdilution, récupération du sang épanché, tole poumon coeur. Hiki dokta i nla gwélél makeñge di nsima ni ndék maselna. Jon ilole di neebe to mambe matibla, mabéñgba tole makanba, di nlama tibil wan inyu yi lelaa mam ma ga bôña. Ibale u nlama yoñ matibla ma ma mbat le ba gwélél matjél moñ, batba le:
Ibale matjél ma mpam me i nyuu, ndi ba tek mo inyu ngim ngéda, baa me nla ki yoñ matjél ma kiki mem, ibabé le kiññem i kéés me, “le ba nkôp bé mo isi”?—Ndiimba Mbén 12:23, 24.
Baa kiññem i ga kéés me ibale ba nyoñ matjél mem, ba pôdna mo ni bee, ndi ba témb ki ba ha me mo?
4. I bagal libii
Bañga i Djob i nti bé babiina kunde i bagla. I ñéba yak le i bet ba mpohol i bagla ba gwé bé kunde i biiba ni mut numpe. (1 Korintô 7:10, 11) Ndi ngim manjom i nla tinde kristen i bagla ni sobiina wé, kiki ’héga:
I tjél tééda lihaa i pes minsôn: Ibale nlôm a ntjél yoñ ndun ni lihaa jé i pes minsôn, kayéle lihaa jé li gwé bé moni to bijek.—1 Timôtéô 5:8.
I ngéda ndôm i nai: Ibale ba mbép sobiina wada kayéle a nôgda le a nla nimis mbôô wé, tole a nla nimis niñ yé.—Galatia 5:19-21.
Ibale njel i ta bé tjagda i bégés Yéhôva: Ibale sobiina a nkéñ sobiina wé i bégés Yéhôva.—Minson mi baôma 5:29.
5. Mangand
Bikristen bi nyoñ bé ngaba i mangand ma ma nlémél bé Yéhôva, ndi hiki kristen yon i nlama gwélél kiññem yé inyu yi kii a ga boñ ibale bôt bape ba nlôôs mangand ma. Di béñge ndék dihéga.
Mut a nkal we le ngand ilam. U nla ndik timbhe le: “Me nyéga.” Ibale mut nu a mbat we le inyuki u ntimbhe ndik le me nyéga? U nla toñle nye inyuki u nyoñ bé ngaba mu ngand i.
Sobiina nu a ta bé Mbôgi Yéhôva a naña sobiina wé i tégbaha ngand ni bôt bé ba lihaa. Ibale kiññem yoñ i nti we kunde i ke, i bisu bi ngéda, u nla toñle sobiina woñ le ibale maboñok ma kwéha base ma ga ba mu, u ga yoñ bé ngaba.
Nwet woñ bôlô a mbom we ngéda mangand. Baa u nlama tjél likébla li? U ta bé nyégsaga i tjél. Litehge li nwet woñ bôlô jon li ga boñ le u neebe likébla li tole u tjél jo? Baa inyu yé, i neebe likébla li i nkobla le u nyoñ ngaba i ngand? Tole a ngwélél ngéda i inyu éba we le a yé maséé ni bôlô yoñ?
Mut a nti we likébla i ngéda mangand. A nti we likébla a kalak le: “Me nyi yaga le u nyoñ bé ngaba munu ngand ini, ndi to hala me gwé ngôñ i ti we likébla lini.” Bebek libak jé li minyaô jon li ntinde nye i ti we jo. Tole ngim jam i nla tinde we i hoñol le a yé noode we? Tole a ngwés tinde we i yoñ ngaba mu ngand i? Ngéda w’a wan i jam li, w’a kit ibale u ga neebe likébla li tole to. To di nyoñ mambe makidik, di nlama tééda kiññem i i mpôp, di téñbe ki ni Yéhôva.—Minson mi baôma 23:1.
6. Makon ma ma nlôôhana
Kiki di ngwés bôt, di nyoñ yihe le di lôôs bañ bo makon. Jon ibale di nyi le di gwé ngim kon u u nlôôhana tole di nhégda le ba nlôôs bés ngim kon, di nlama bôdôl yoñ yihe le yak bés di lôôs bañ wo bôt bape. Di mboñ hala inyule Bibel i nti bés mabéhna mana le: “U nlama gwés mut woñ libôk kiki wemede.”—Rôma 13:8-10.
Lelaa u nla éba le u mbii mabéhna mana i bisélél i niñ yoñ? Ngéda u gwé kon u u nlôôhana, u nlama bé sambla bôt, to sos bôt mamañ. Unup bañ ibale ngim lôk kéé i ntjél naña we i mbai yap inyule ba ngwés sôñ lihaa jap. Ibale u nsômbôl kôs sôble, i bisu bi ngéda, añle nkot juu li mimañ mi likoda joñ le u nkon, inyu boñ le ba yoñ bitelbene le kon woñ u lôôhe bañ bôt bape. Ilole u nyegna ni mankéé inyu libii, ibale u nhoñol le u nla bana ngim kon i i nlôôhana, yoñ nduk bitelbene le u boñ mabéñgba i dokta. I boñ hala i ñéba le u ntôñ bôt bape ni le u nôgôl mabéhna mana le “ni yéñ ndigi bañ yéñe nan bébotama, ndi yak yéñe i bôt bape.”—Filipi 2:4.
7. Mam ma moni ni mambén ma ngomin
Ibale we ni mut ni nsômbôl pôdôl mam ma bôlô tole mam ma moni, ni nlama yoñ ngéda i tila mam momasôna i lipep inyu boñ le mindañ mi lo bañ i mbus ngéda to ibale u mboñ hala ni mankéé i pes mbuu. (Yérémia 32:9-12) I yé i pam le bikristen bi bana ngimanôgla inyu mam ma moni, tole mam mape. I yé loñge le ba hoo sañgal ndañ wap boba ikété nsañ.
Lelaa di nla boñ ibale mankéé a ñôbôs bés jôl tole di gwé mindañ inyu mam ma moni? (Añ Matéô 18:15-17.) Yésu a bi kal mam maa di nla boñ:
Noode sañgal ndañ u bé bo iba. —Béñge nlôñ 15.
Ibale hala a nkile bé, yoñ minhôôlak mi lôk kéé, wada tole ima i likoda.—Béñge nlôñ 16.
Ibale yak hala a nkile bé, ha nyen u nla tehe mimañ mi likoda.—Béñge nlôñ 17.
Di nlama bé kena lôk kéé i bikééhene i bangomin inyule hala a ga hindis jôl li Yéhôva ni likoda. (1 Korintô 6:1-8) Ndi ngim mindañ i yé i béda le ba kéés nwo yak bangomin kiki ’héga: Mabos, i tééda bon i mbus mabos, moni bijek inyu tééda bon, moni mi assurance, ngéda homa bôlô a nkwo, i sane mapep ma lilagle i bangomin. Kristen i i nke tehe bangomin inyu mam di ntip sima i mbôk bé mbén i Djob to yada.
Ndi ibale béba ikeñi i mbôña kiki bo: I lalna mut ni ngui, i ôbôs boñge, i kôôba babaa mut, wip ni manola. Ibale kristen i nsoman mut i ngomin inyule i mut nu a mboñ i mam ma, a mbôk bé mbén i Djob.
a I bôdôl i nwii 455 B.N.Y. ipam i nwii 1 B.N.Y. , hala a mboñ 454 nwii. Ibôdôl i nwii 1 B.N.Y. ipam i nwii 1 N.Y. , hala a mboñ nwii wada (inyule nwii “0” u ta bé). Yak ibôdôl i nwii 1 N.Y. ipam i nwii 29 N.Y. , hala a mboñ 28 nwii. Ibale u mpôdna i nwii mi nwominsôna, hala a nti 483 nwii.