Έντασις—Τι Μπορείτε να Κάμετε γι’ Αυτήν;
ΜΗΠΩΣ έχετε τώρα πρόσφατα επισκεφθή κάποιο φαρμακείο; Αν ναι, μπορεί να θυμάστε ότι είδατε ράφια γεμάτα από παρασκευάσματα για τον πονοκέφαλο, για το καλμάρισμα κλονισμένων νεύρων ή για την καταπολέμησι της αϋπνίας. Αυτά τα ίδια πράγματα τα έχετε δει να προβάλλωνται στον τύπο και στις διαφημίσεις της τηλεοράσεως.
Είναι φανερό ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι, αποζητούν ανακούφισι από τους πόνους. Αλλά τι προκαλεί τόσους πόνους και άλγη; Συχνά περιλαμβάνεται ένα κοινό στοιχείο: η ΕΝΤΑΣΙΣ.
Άνθρωποι απ’ όλες τις ηλικίες και απ’ όλες τις κοινωνικές τάξεις υποφέρουν από έντασι ή άγχος. Διάφορες μελέτες δείχνουν ότι πλήττει τους υπαλλήλους περισσότερο από τους διευθυντάς. Οι νέοι, οι ανύπανδροι και οι χωρισμένοι φαίνεται, ότι δοκιμάζουν περισσότερη έντασι από τα μεγαλύτερα σε ηλικία νυμφευμένα άτομα.
Σύμφωνα με τον Δρα Έμπερχαρντ Ούλενχουτ, ψυχίατρο του Πανεπιστημίου του Σικάγου, αυξανόμενες αποδείξεις δείχνουν ότι το άγχος παίζει πολύ μεγάλο ρόλο στην πρόκλησι των περισσοτέρων ασθενειών του ανθρώπου, από το κοινό κρυολόγημα μέχρι τις καρδιακές προσβολές. «Ενώ υπάρχουν κι άλλοι παράγοντες που προκαλούν τις ασθένειες,» είπε ο Δρ Ούλενχουτ σε μια δημοσία ομιλία του περί υγείας, «είναι αρκετά σαφές ότι το άγχος παίζει τον βασικό ρόλο.»
Εξετάστε τι μπορεί να κάμη η έντασις στην καρδιά. Όταν ένα άτομο βρίσκεται κάτω από έντασι, τα αιμοφόρα αγγεία συστέλλονται· έτσι απαιτείται μεγαλύτερη πίεσις για να ωθηθή το αίμα μέσω αυτών των αγγείων. Επίσης, το συμπαθητικό νευρικό σύστημα επαυξάνει το ποσόν των ορμονών της εντάσεως αδρεναλίνης και νοραδρεναλίνης. Στο βιβλίο του Ο Τρόπος του Θανάτου στη Δύσι (1974), ο Δρ Μάλκολμ Κάρουθερς γράφει τα εξής:
«Αυτές οι ορμόνες της εντάσεως ανεβάζουν το επίπεδο των ελευθέρων ενεργών λιπών μέσα στο αίμα για να προετοιμάσουν το σώμα για σωματική εργασία, η οποία στο σημερινό αστικό περιβάλλον σπάνια γίνεται. Σαν αποτέλεσμα, τα πλεονάζοντα τώρα ελεύθερα λιπαρά οξέα εναποτίθενται στα τοιχώματα των αιμοφόρων αγγείων σαν ουδέτερα λίπη και χοληστερίνη. Όταν οι στεφανιαίες αρτηρίες σμικρυνθούν μέχρις ενός κρισίμου σημείου, ένα τελικό αγχώδες επεισόδιο κάνει την παροχή αίματος προς την καρδιά ανεπαρκή για τις ανάγκες της.»
Παρατεταμένα άγχη μπορούν να οδηγήσουν σε στομαχικά έλκη, σε διαβήτη και σε μερικές περιπτώσεις σε όγκους. Την πιθανότητα να συμβούν αυτές οι περιπτώσεις την έδειξαν μερικά πειράματα με κοτόπουλα που έγιναν από τον Δρ. Γκρος, κτηνίατρο του Πολυτεχνείου της Βιργινίας. Το περιοδικό Εθνικός Παρατηρητής έλεγε τα εξής: «Τα κοτόπουλα που χρησιμοποιήθηκαν για το πείραμα παρουσίασαν ανάπτυξι ενός καρκινογόνου ιού σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από μια άλλη ομάδα με φυσιολογικά κοτόπουλα. ‘Το κοινωνικό άγχος ενεργώντας μέσω της υποφύσεως και των επινεφριδίων αδένων φαίνεται ν’ αποτελή παράγοντα αναπτύξεως όγκων,’ ανέφερε ο Γκρος. ‘Ο έλεγχος των ψυχολογικών εκδηλώσεων του άγχους μπορεί να συντελέση στον έλεγχο των όγκων.’»
Βέβαια, στις περισσότερες περιπτώσεις η έντασις δεν καταλήγει σε όγκους. Αλλά η έντασις παίζει κύριο ρόλο σε σοβαρές ασθένειες. Υπάρχει κανένας τρόπος για να ελαττώσετε την πιθανότητα να υποστήτε τα δυσάρεστα αποτελέσματα της εντάσεως;
Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να κατανοήσετε ότι δεν είναι επιβλαβής κάθε είδους έντασις. Στο βιβλίο του Η Σημερινή Υγεία, ο Τζ. Ν. Τ. Ράτκλιφ τονίζει τα εξής:
«Πράγματι, η έντασις είναι το άλας της ζωής. Νοιώθομε έντασι από χαρά, από ένα παιγνίδι τέννις ή από ένα ενδιαφέρον μελόδραμα. Βρισκόμαστε στην πιο ανώδυνη κατάστασι εντάσεως κατά το πρωινό ξύπνημα—και γνωρίζομε πώς είμαστε τότε. Υπάρχει η τάσις για μια διανοητική σύγχυσι και χαλαρός μυϊκός συντονισμός. Η έντασις μάς ξυπνά, μας ζωντανεύει. Το πρόβλημα αρχίζει, από τότε που μια ειδική έντασις, είτε φυσική είτε διανοητική, επικρατεί για ένα μακρό χρονικό διάστημα.»
Το γεγονός ότι κάποιο μέτρο εντάσεως πραγματικά ωφελεί τον άνθρωπο ωδήγησε τον Δρα Χανς Σέλυ, μια εξέχουσα αυθεντία στη βιοχημεία της εντάσεως να δημιουργήση την Αγγλική λέξι «ευστρές,» που σημαίνει «καλή έντασις.» Κατά τη γνώμη του το «ντιστρές» δηλαδή η «κακή έντασις» ή το άγχος είναι εκείνο που δημιουργεί προβλήματα. Στο βιβλίο του Έντασις Χωρίς Άγχος, ο Δρ. Σέλυ παρατηρεί τα εξής: «Εφ’ όσον η [έντασις] συνδέεται με όλες τις μορφές δραστηριότητος, θα μπορούσαμε να την αποφύγωμε μόνον με το να μη κάνωμε τίποτε.»
Αν, όμως, η έντασις παρατείνεται επικίνδυνα, ή αν ένα άτομο αντιδρά αδύναμα σε μια αγχώδη κατάστασι, τότε μπορεί να προκύψη κακό. Πώς μπορείτε να το αποφύγετε αυτό; Ας εξετάσουμε μερικές καταστάσεις που προκαλούν υπερβολική έντασι ή άγχος.
ΜΕΡΙΚΕΣ ΑΙΤΙΕΣ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗΣ ΕΝΤΑΣΕΩΣ Ή ΑΓΧΟΥΣ
Οι αντιδράσεις των ανθρώπων απέναντι στα γεγονότα της ζωής τους διαφέρουν κατά πολύ μεταξύ τους. Αυτό που προκαλεί άγχος σ’ ένα άτομο, είναι δυνατόν να είναι αναψυκτική εμπειρία για κάποιο άλλο.
Εν τούτοις, μερικά πράγματα σχεδόν πάντοτε υποθάλπουν μια νοσηρή έντασι. Μεταξύ των σπουδαιότερων είναι η απώλεια του γαμηλίου συντρόφου. Επίσης μεταξύ αυτών κατατάσσονται οι προσωπικές βλάβες ή οι ασθένειες, η απώλεια της εργασίας και οι οικονομικές δυσχέρειες. Επίσης, οι συνθήκες του υπερπληθυσμού ωρισμένων περιοχών και η συνεχής έκθεσις των ατόμων σε δυνατούς θορύβους, αποτελούν για πολλούς πηγή οδυνηρού άγχους ή εντάσεως.
Ο βαθμός της εντάσεως που δοκιμάζει ένα άτομο εξαρτάται κατά πολύ από τη στάσι που έχει για τη ζωή. Σχετικά με τον τρόπο ζωής πολλών που πεθαίνουν από καρδιακή προσβολή, το βιβλίο Ο Τρόπος Θανάτου στη Δύσι λέγει: «Αυτός θα μπορούσε να χαρακτηρισθή σαν αφύσικος, αυτοκαταστρεπτικός τρόπος ζωής, στον οποίο κυριαρχούν πρωτίστως τα αισθήματα της επιθετικότητος, του θυμού και της φιλοδοξίας.» Γνωρίζετε άτομα αυτής της ιδιοσυγκρασίας ή άτομα που εργάζονται ολόκληρο το εικοσιτετράωρο για να ‘πάνε μπροστά;’ Σχετικά με τα άτομα αυτά ο προαναφερθείς Τζ. Ράτκλιφ παρατηρεί τα εξής:
«Λέγαμε ότι το αλκοόλ και τα ναρκωτικά είναι εθιστικά. Εν τούτοις, το ίδιο συμβαίνει και με τη δουλειά. Τα πολυάσχολα και φιλόδοξα άτομα γίνονται σκλάβοι της δουλειάς. Το άγχος που επακολουθεί μπορεί να προκαλέση σοβαρά προβλήματα.»
Εκτός από τη διανοητική του στάσι, η καθημερινή ρουτίνα ενός ατόμου μπορεί να συντελέση στη δημιουργία υπερβολικού άγχους. Το περασμένο έτος, ένα άρθρο στους Τάιμς του Λος Άντζελες επεσήμανε μια ενδιαφέρουσα παρατήρησι του Δρος Σέλυ: «Μερικά άτομα είναι σαν άλογα του ιπποδρόμου, με νεύρα τόσο πολύ τεταμένα, που το να καθίσουν ήσυχα σ’ ένα σταύλο για πολύ χρόνο θα τα σκότωνε . . . Αυτά τα άτομα χρειάζονται όλο και περισσότερο διέγερσι. Συνέκρινε άλλους με χελώνες των οποίων η ζωτική δύναμις και η ενεργητικότης συντηρούνται καλύτερα με την ησυχία και την αταραξία.» Κάποιος που είναι είτε πολύ ταχύς είτε πολύ βραδύς στη δουλειά του έχει την πιθανότητα να υποστή άσχημα αποτελέσματα από έντασι.
Μήπως η έντασις σας ενοχλεί; Υπάρχουν αρκετά πράγματα που οι άνθρωποι τα βρίσκουν αποτελεσματικά για την αντιμετώπισι της εντάσεως. Ας ρίξωμε μια σύντομη ματιά.
Η ΑΞΙΑ ΜΙΑΣ ΙΣΟΡΡΟΠΗΜΕΝΗΣ ΑΠΟΨΕΩΣ
Αν η έντασις είναι ένα πρόβλημα για σας, θα μπορούσε να σας βοηθήση μια ισορροπημένη άποψις για τη ζωή; Εξετάστε τη συμβουλή του Δρος Ααρών Τ. Μπεκ σχετικά με τον τύπο του διευθυντού μιας επιχειρήσεως με μέσα εισοδήματα:
«Το πρόβλημά του αποτελεί συνέπεια της υπερεμφάσεως που δίνει στα επιτεύγματα και η αντίληψις ότι η προσωπική αξία ενός ατόμου εξαρτάται από τα πόσα κατορθώνει να κάμη. Τελικά, το επίτευγμα γίνεται γι’ αυτόν υπόθεσις ζωής ή θανάτου και διαρκώς βρίσκεται κάτω από αγωνία σαν να πρόκειται ανά πάσα στιγμή να πέση ο πέλεκυς επάνω του.
«Αν μπορέση ν’ αναπτύξη μια περισσότερο υγιή στάσι σχετικά με τα επιτεύγματα—και να μάθη από την πείρα ότι είναι καλό να έχη κανείς κάτι επί πλέον αλλά σαν προαιρετικά απαραίτητο και όχι σαν απόλυτα αναγκαίο για τη ζωή του ή την ατομική του αξία—τότε είναι πολύ πιθανόν να αισθάνεται λιγώτερο το άγχος του αγώνος για ένα σκοπό.»
Ένας από τους σοφώτερους άνδρες της αρχαιότητος διετύπωσε μια παρόμοια σκέψι στις θεόπνευστες Άγιες Γραφές όταν έγραψε: «Προσέτι εγώ εθεώρησα πάντα μόχθον και πάσαν επίτευξιν έργου, ότι δια τούτο ο άνθρωπος φθονείται υπό του πλησίον αυτού· και τούτο ματαιότης και θλίψις πνεύματος. Καλήτερον μία δραξ πλήρης αναπαύσεως, παρά δύο πλήρεις μόχθου και θλίψεως πνεύματος.»—Εκκλησ. 4:4, 6.
Το αίσθημα του θυμού μπορεί να είναι η χειρότερη αιτία για την πρόκλησι εντάσεως. Πολλά άτομα πεθαίνουν ακαριαίως από καρδιακή προσβολή που την προκαλεί ένας παροξυσμός οργής. Μήπως έχετε και σεις την τάσι να είσθε οξύθυμος; Αν ναι, θα βοηθηθήτε να λάβετε μια πιο ισορροπημένη στάσι, αν κατανοήσετε ότι, το να φωνάζετε μ’ όλη σας τη δύναμι δεν αποτελεί σημείον ισχύος, αλλ’ αδυναμίας. Η παροιμία της Γραφής σοφά δηλώνει τα εξής: «Καλήτερος ο μακρόθυμος παρά τον δυνατόν· και ο εξουσιάζων το πνεύμα αυτού παρά τον εκπορθούντα πόλιν.» (Παροιμ. 16:32) Μετά από μια ψυχοθεραπευτική αγωγή, ένας νεαρός που είχε επιτεθή σε περισσότερα από είκοσι άτομα παραδέχθηκε: «Τώρα καταλαβαίνω ότι ένας πραγματικός άνδρας μπορεί να λύση τα προβλήματά του χωρίς καυγάδες.»
Υποδεικνύοντας έναν ασφαλή τρόπο για το ξερρίζωμα της αδικαιολόγητης εντάσεως από τη ζωή μας, ο Δρ. Σέλυ σε μια συνέντευξί του έκαμε τις ακόλουθες παρατηρήσεις:
«Τα δυο μεγάλα αισθήματα που προκαλούν την απουσία ή την παρουσία του άγχους είναι η αγάπη και το μίσος. Η Αγία Γραφή τονίζει το σημείο αυτό κατ’ επανάληψιν. Λέγει ότι αν δεν περιορίσωμε την έμφυτη ιδιοτέλειά μας, προκαλούμε τον φόβο και την εχθρότητα σε άλλα άτομα—δηλαδή δημιουργούμε ένα δυσάρεστο περιβάλλον γύρω μας! Κατά συνέπεια, όσο περισσότερο μειώνομε τον εγωκεντρισμό μας, τόσο περισσότερο μπορούμε να πείσωμε τους ανθρώπους να μας αγαπούν μάλλον παρά να μας μισούν, θα αισθανώμεθα περισσότερη ασφάλεια και θα υφιστάμεθα λιγώτερο άγχος.»
ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΣΑΣ ΒΟΗΘΗΣΗ Η ΑΛΛΑΓΗ ΤΟΥ ΡΥΘΜΟΥ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΣΑΣ;
Τι μπορεί να λεχθή για το καθημερινό σας πρόγραμμα εργασίας; Αν η εργασία σας μοιάζη με την εργασία πολλών εργατών εργοστασίων που εργάζονται στα τμήματα συναρμολογήσεων, είναι πιθανόν να αισθάνεσθε κόπωσι από την επανάληψι της ίδιας εργασίας κάθε μέρα. Τι μπορείτε να κάμετε λοιπόν για να μειώσετε την έντασι στη ζωή σας;
Αν η εργασία που κάνετε τώρα δεν εξυπηρετή κάποιον ειδικό σκοπό που θα μπορούσε ν’ αντισταθμίση τις μειονεκτικές πλευρές, μήπως θα μπορούσε μια αλλαγή εργασίας, που ν’ αρμόζη καλύτερα στην προσωπικότητά σας, να βελτιώση τα πράγματα; Αν μια τέτοια αλλαγή δεν πρόκειται να δημιουργήση οικονομικές δυσχέρειες, μπορεί να διαπιστώσετε ότι το να κάμετε κάτι που σας αρέσει μπορεί να μειώση την έντασι της ζωής σας.
Συχνά όμως, δεν είναι δυνατόν να γίνη αλλαγή εργασίας, όπως στην περίπτωσι μιας νοικοκυράς. Αν είναι αυτή η περίπτωσί σας, μπορεί να διαπιστώσετε ότι είναι βοηθητικό να κάνετε τις λιγώτερο ευχάριστες ασχολίες σας στην αρχή, αφήνοντας για αργότερα τις πιο ευχάριστες δουλειές. Επίσης, μια αλλαγή στον ρυθμό της εργασίας από καιρό σε καιρό είναι απαραίτητη για να εμποδίση τη δημιουργία εντάσεως. Ένας μικρός περίπατος, ένας ύπνος μισής ώρας ή και απλώς το κύτταγμα έξω από το παράθυρο για μερικά λεπτά μπορούν να κάμουν θαύματα για ένα άτομο που βρίσκεται σε έντασι. Προσέχετε, όμως, να μη κάνετε πάρα πολλές διακοπές για να μη απογοητευθήτε βλέποντας ότι δεν προφθάνει να τελειώσετε τη δουλειά σας. Αυτό θα μπορούσε να αυξήση αντί να μειώση την έντασι ή το άγχος.
Εν τούτοις, υπάρχει ένας ακόμη καλύτερος τρόπος προκειμένου να κάμη κάποιος μια ωφέλιμη αλλαγή στο καθημερινό πρόγραμμα. Ο Δρ. Σέλυ σχολιάζει τα εξής: «Έχομε διαπιστώσει ότι όταν είναι αδύνατον να ολοκληρωθή μια συγκεκριμένη εργασία, μια αλλαγή . . . είναι συνήθως εξ ίσου ωφέλιμη—αν όχι καλύτερη—όσο και μια ανάπαυσις.» Ένα χόμπυ, μια συνήθεια όπως είναι το γράψιμο, η ζωγραφική, το πλέξιμο, τα ψώνια ή κάποια άλλη τέτοια ασχολία που την βρίσκετε ενδιαφέρουσα μπορεί να χαλαρώση την έντασι.
Και μην υποτιμάτε την αξία της σωματικής ασκήσεως. Ο Δρ. Κάρουθερς γράφει τα εξής: «Οι περισσότεροι από τους γνωστούς επικίνδυνους παράγοντες που προξενούν τις ασθένειες της καρδιάς, όπως είναι τα υψηλά ποσοστά λιπαρών ουσιών στο αίμα, η υψηλή πίεσις αίματος, ο διαβήτης και η ταχεία θρόμβωσις του αίματος, διεπιστώθη ότι ελαττώνονται με το κατάλληλο πρόγραμμα σωματικής ασκήσεως. Αισθάνεται κανείς και φαίνεται καλύτερα, αντιμετωπίζει τις καταστάσεις στο σπίτι και στην εργασία ευκολώτερα και απολαμβάνει έναν υγιεινό ύπνο τη νύχτα.» Το κόψιμο ξύλων, το βάψιμο ενός δωματίου, μια βόλτα με το ποδήλατο, μια ζωηρή και ευχάριστη κολύμβησις και πράγματι, οποιαδήποτε σωματική δραστηριότης μπορεί να συντελέση πολύ στη χαλάρωσι της εντάσεως.
Κατά τη διάρκεια των ετών της αναπτύξεώς τους, οι νέοι είναι ειδικά επιρρεπείς στο άγχος. Ο Δρ. Ααρών Τ. Μπεκ εξηγεί πώς οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν τα νεαρά παιδιά τους ν’ αντιμετωπίσουν την έντασι:
«Η γνώμη μου είναι ότι ενώ είναι καλό να δείχνη κανείς στο παιδί πολλή αγάπη, αυτό δεν αρκεί. . . . Εκείνο που χρειάζονται στην πραγματικότητα είναι η ευκαιρία να ασχοληθούν με τα διάφορα προβλήματα όταν ακόμη είναι νέοι και να μάθουν να τα αντιμετωπίζουν. . . . Δεν πρέπει, ν’ αναλαμβάνουν οι γονείς την επίλυσι των προβλημάτων των παιδιών τους. Το ζήτημα είναι να μετατρέψουν το πρόβλημα σε μια εμπειρία ώστε το παιδί να μπορή να επιλύη παρόμοια προβλήματα τα οποία θα παρουσιασθούν αργότερα.»
Αποφεύγετε τη Χειροτέρευσι των Πραγμάτων
Δεν μπορείτε ν’ αποφύγετε κάποιο βαθμό εντάσεως στη ζωή σας. Αλλά, μήπως κάνετε τα πράγματα χειρότερα απ’ ό,τι είναι; Είναι γνωστό, παραδείγματος χάριν, ότι η χρήσις του καπνού αποτελεί ένα επιπρόσθετο βάρος για την καρδιά. Μια μελέτη έδειξε ότι η καφεΐνη—μια ουσία του καφέ—επαυξάνει την έκκρισι μιας ορμόνης που σχετίζεται με την έντασι σε άτομα με υπερβολική διέγερσι, ενώ αυτή η έκκρισις δεν λαμβάνει χώρα σε άτομα που είναι ξεκούραστα στο σπίτι. Και τι να πη κανείς για την πολυφαγία και την κατάχρησι οινοπνευματωδών ποτών; Η Γραφή στο ευαγγέλιο του Λουκά 21:34, συνδέει αυτές τις υπερβολές με τα άγχη ή τις «μέριμνες του βίου.» Θα μπορούσε η διακοπή μερικών συνηθειών και η τροποποίησις άλλων να έχη σαν αποτέλεσμα λιγώτερη έντασι στη ζωή σας;
Υπάρχει μια άλλη αιτία καθημερινής εντάσεως που θα μπορούσαν πολλοί, άνθρωποι εύκολα ν’ αποφύγουν. Ποια είναι αυτή; Είναι το αυτοκίνητο. Πειράματα με οδηγούς που προηγουμένως είχαν υποστή καρδιακή προσβολή έδειξαν ότι αυτοί είχαν ρυθμό σφυγμού με 180 χτύπους το λεπτό όταν βρίσκονταν πίσω απ’ το τιμόνι, ένα ρυθμό που είναι τόσο υψηλός όσο και των οδηγών των αυτοκινητιστικών αγώνων. Θα μπορούσε μήπως η αντικατάστασις μερικών ωρών οδηγήσεως με το περπάτημα, το ποδήλατο ή και με τη χρήσι των δημοσίων μεταφορικών μέσων να ελαττώση την έντασι της ζωής σας;
Ένας τρόπος για ν’ αποφύγετε να κάνετε τα πράγματα χειρότερα όταν βρίσκεσθε κάτω από έντασι είναι να μην αναλαμβάνετε πρόσθετες περιττές ευθύνες. Λόγου χάριν, αν υπάρχη κάποια σοβαρή αρρώστια στην οικογένειά σας, δεν θα ήταν φρόνιμο να κάμετε μεγάλες αλλαγές στη ζωή σας, όπως είναι το να μετακομίσετε, ή ν’ αλλάξετε εργασία, μέχρις ότου περάση η αρρώστια.
Πολλές καταστάσεις που υποθάλπουν την υπερβολική έντασι παρουσιάζονται απροσδόκητα. Για να μειώσωμε τα βλαβερά αποτελέσματα που προκύπτουν απαιτείται μια άσκησις της διανοίας από πριν. Μια θαυμάσια αρχή εκφράζεται στην Γραφή, στο βιβλίο του Εκκλησιαστού 7:8, 9: «Καλήτερος ο μακρόθυμος παρά τον υψηλόφρονα. Μη σπεύδε εν τω πνεύματί σου να θυμώνης· διότι ο θυμός αναπαύεται εν τω κόλπω των αφρόνων.» Αν αντιδράση μ’ έναν ήπιο τρόπο κάποιος που υφίσταται, πρόκλησι, μπορεί να ωφελήση και τον αντίπαλο, επίσης, διότι η Γραφή και πάλι αναφέρει: «Η γλυκεία απόκρισις καταπραΰνει θυμόν.»—Παροιμ. 15:1.
Επομένως, τι μπορείτε να κάμετε για την έντασιν; Αν προέρχεται από τη στάσι της διανοίας, αλλάξτε αυτή τη στάσι. Προσπαθήστε ν’ αλλάξετε το συνηθισμένο καθημερινό πρόγραμμά σας, κάνοντας κατά καιρούς μικρά διαλείμματα, σωματικές ασκήσεις ή κάποια εποικοδομητική απασχόλησι. Όσο είναι δυνατόν, αποφεύγετε τις εκνευριστικές αγχώδεις καταστάσεις, και προετοιμασθήτε εκ των προτέρων για κάθε απροσδόκητη έντασι.