Το Πρόβλημα Διαβρώσεως του Εδάφους
Από τον ανταποκριτή του «Ξύπνα!» στη Νότια Αφρική
ΑΠΟ ΠΑΝΤΟΥ περιβαλλόμαστε από χώμα. Οι περισσότεροι άνθρωποι αυτό το θεωρούν σαν δεδομένο. Αλλά, επειδή η ζωή σ’ αυτό τον πλανήτη δεν θα μπορούσε να υπάρχη χωρίς το χώμα, είναι θλιβερό να μαθαίνωμε ότι σε μια μόνο χώρα της νότιας Αφρικής, πολλά εκατομμύρια τόνοι χώματος χάνονται κάθε χρόνο. Και σύμφωνα με τον Δρα Κάι Κάρρυ-Λίντχαλ, βιολόγο και συντηρητή της UNESCO, η παγκόσμια απώλεια χώματος στη διάρκεια του περασμένου αιώνα, υπολογίζεται σε 2.023 εκατομμύρια εκτάρια (5.000 εκατομμύρια έηκερς)—περίπου το ένα τέταρτο ολόκληρου το καλλιεργήσιμου εδάφους της γης.
Τι είναι εκείνο που προξενεί αυτή τη φοβερή απώλεια του πολύτιμου εδάφους, που είναι τόσο ουσιώδες για τη ζωή; Η διάβρωσις του εδάφους.
Τι Προξενεί τη Διάβρωσι του Εδάφους;
Η διάβρωσις είναι αποτέλεσμα της απογυμνώσεως του εδάφους από το χορτάρι ή τα φυτά με την υπερβολική βόσκησι (πάρα πολλά κοπάδια ζώων σε μια περιοχή) ή με το όργωμα και την απογύμνωσι του εδάφους, το οποίο στη συνέχεια παρασύρεται από τον άνεμο ή αποψιλώνεται από το νερό. Ο φλοιός του εδάφους της γης είναι σχετικά λεπτός, σε πολλά μέρη μάλιστα δεν ξεπερνά σε πάχος τα 30 εκατοστά (12 ίντσες).
Σχετικά με τα αποτελέσματα της διαβρώσεως, το περιοδικό Βέλντραστ του Αυγούστου 1975, έγραψε τα εξής: «Η τραγωδία της Νότιας Αφρικής αποτελεί την τρομακτική ταχύτητα με την οποία εξαντλούνται τα γόνιμα αποθέματά της και αποπλύνεται το λεπτό επίστρωμα του εδάφους της. Σε καμμιά άλλη χώρα, οι καταστρεπτικές συνέπειες της διαβρώσεως δεν επήλθαν τόσο γρήγορα ύστερα από την έναρξι της διαβρώσεως.»
Η γεωργία έχει αλλάξει ριζικά στη Νότια Αφρική, όπως στις περισσότερες χώρες. Τα προηγούμενα χρόνια, οι γεωργοί έκαναν αυτό που χαρακτηρίζεται σαν «καλλιέργεια για τα αναγκαία»—ενδιαφέροντο μόνο για την προμήθεια των απαραίτητων για τις προσωπικές τους ανάγκες. Αλλά καθώς οι άνθρωποι συγκεντρώνοντο στις πόλεις, η έμφασις δόθηκε στην παραγωγή. Αυτό ωδήγησε στην «υπονόμευσι του εδάφους,» δηλαδή στην εκμετάλλευσι του εδάφους για την μεγαλύτερη απόδοσι. Σαν αποτέλεσμα, το έδαφος υπέστη υπερβολική καλλιέργεια, η οποία δημιούργησε το πρόβλημα της διαβρώσεως που τώρα παίρνει εθνικές διαστάσεις. Έτσι η κακή χρήσις του εδάφους από τον άνθρωπο επί μεγάλο χρονικό διάστημα, υπήρξε η άμεση αιτία αυτού του προβλήματος.
Στον Καναδά, η βιομηχανία πολτοποιίας έχει απογυμνώσει τεράστια δάση. Στην Αυστραλία, η υπερβολική βόσκησις από πολλά εκατομμύρια πρόβατα, έχει προκαλέσει διάβρωσι. Το ίδιο συμβαίνει και στο Ιράκ. Οι ειδικοί λένε ότι η χορτονομή στο βόρειο Ιράκ θα μπορούσε να θρέψη περίπου 250.000 πρόβατα, αλλά βόσκουν εκεί τουλάχιστον ένα εκατομμύριο. Καθώς ο πολιτισμός εξαπλώνεται, εξαπλώνεται και η διάβρωσις.
Αλλά τι σημαίνει η εξάπλωσις της διαβρώσεως από πρακτική άποψι; Μήπως μεγαλοποιούνται τα αποτελέσματά της, ή αποτελεί πραγματική απειλή για τη συνέχισι της υπάρξεως του ανθρώπου;
Το Μέγεθος της Καταστροφής
Από την άποψι του γεωργού, η διάβρωσις του εδάφους σημαίνει λιγότερες σοδειές, πράγμα που, με τη σειρά του, σημαίνει λιγότερη τροφή για τα ζώα του. Και οι σοδειές και τα ζώα γίνονται πιο ευάλωτα σε ασθένειες και παράσιτα, και αυτό επηρεάζει την παραγωγή του γεωργού. Αν η κατάστασις συνεχισθή, μπορεί να έλθη καιρός που τα χωράφια δεν θα μπορούν να προμηθεύσουν πλέον στον γεωργό τα αναγκαία της ζωής.
Η διάβρωσις μειώνει επίσης τα αποθέματα νερού της περιοχής. Όπου υπάρχει άφθονη βλάστησις, αυτό βοηθά στο να κρατήται το νερό, ώσπου να το ρουφήξη το έδαφος· αλλά όπου η γη είναι αποψιλωμένη, το νερό ρέει προς το πιο κοντινό ποτάμι και μεταφέρει μαζί του μεγάλες ποσότητες πολύτιμου χώματος. Η λεπτή λάσπη φθάνει στη θάλασσα, αλλά η πιο βαρειά λάσπη εναποτίθεται στα χαμηλότερα μέρη των ποταμών, ανεβάζοντας σιγά-σιγά τις κοίτες των ποταμών με αποτέλεσμα όλο και πιο σοβαρές και συχνές πλημμύρες. Στη Νότια Αφρική, τεράστιες ποσότητες λάσπης έχουν εναποτεθή σε φράγματα αρδεύσεων, κατασκευασμένα από το Κράτος με μεγάλη δαπάνη, και αυτά τα φράγματα θα μπορούσαν τελικά ν’ αχρηστευθούν.
Οι Η.Π.Α. επίσης αντιμετωπίζουν διάβρωσι. Λέγεται ότι είχαν σχεδόν 250 εκατομμύρια εκτάρια (600 εκατομμύρια έηκερς) καλλιεργήσιμης γης, αλλά το 1940, είχαν χαθή 40 εκατομμύρια εκτάρια (100 εκατομμύρια έηκερς), τα περισσότερα σ’ αυτό τον αιώνα.
Σ’ ένα συνέδριο που έγινε στη Στοκχόλμη το 1972, η Ιταλία απεκάλυψε ότι το 80 τοις εκατό των βοσκοτόπων της στα Απέννινα Όρη και τις Άλπεις, έχει υποστή σοβαρές ζημιές. Το σοβαρό πρόβλημα της διαβρώσεως στην Τανζανία είχε σαν αποτέλεσμα να υποφέρουν από ασθένειες λόγω υποσιτισμού το 30 τοις εκατό των παιδιών στην περιοχή του Νταρ ες Σαλαάμ. Και η Συρία, το Κογκό, η Κένυα, η Χιλή, η Ινδία και πολλές άλλες χώρες αντιμετωπίζουν σοβαρές συνέπειες σαν αποτέλεσμα της διαβρώσεως του εδάφους.
Η διάβρωσις επίσης δρα σαν καταλύτης στο να εξαπλώνωνται οι μεγάλες έρημοι. Υπολογίζεται ότι τα τελευταία 50 χρόνια, 650.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα (250.000 τετραγωνικά μίλια) καλλιεργήσιμης γης και βοσκότοπων έχουν καταποθή από τη Σαχάρα στη νότια άκρη της, που μερικές φορές ονομάζεται «Σαχέλ». Στη Σαχέλ περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι έχουν πεθάνει σαν αποτέλεσμα της ξηρασίας και της πείνας. Εκατοντάδες χιλιάδες φύλαρχοι έχασαν τα ζώα τους και πήγαν σε καταφύγια προσφύγουν.
Το πρόβλημα είναι πράγματι σοβαρό και επείγον, ιδιαίτερα στις φτωχότερες χώρες. Καθώς η χώρα τους γίνεται άγονη, οι άνθρωποι μετακινούνται στις πόλεις κι’ εκεί δημιουργούν μεγαλύτερο πρόβλημα στα αποθέματα τροφίμων. Ο γενικός γραμματεύς των Ηνωμένων Εθνών, Κουρτ Βαλντχάιμ προειδοποίησε: «Χώρες θα μπορούσαν να εξαφανισθούν από το χάρτη. Ριψοκινδυνεύομε την καταστροφή ολόκληρων λαών στις πληγείσες περιοχές.»
Αυτή είναι η συγκλονιστική πραγματικότητα. Αλλά όλοι οι ειδικοί γι’ αυτό το θέμα συμφωνούν για την αιτία—άσοφη χρήσις της γης από τον άνθρωπο.
Ωστόσο, μπορεί να εκπλαγήτε αν μάθετε ότι η φυσική διαδικασία της διαβρώσεως του εδάφους, όταν δεν υποκινήται από τον άνθρωπο, είναι στην πραγματικότητα φίλος!
Όταν η Διάβρωσις του Εδάφους Είναι Φίλος
Η φυσική διαδικασία της διαβρώσεως από τον καιρό, τους ανέμους και το νερό είναι πολύ ωφέλιμη, διότι διασπά βράχους που τελικά σχηματίζουν το έδαφος. Χωρίς αυτή τη διαδικασία, δεν θα υπήρχε χώμα για την ανάπτυξι των φυτών, διότι το χώμα αποτελείται κυρίως από κόκκους ορυκτών που προέρχονται από βράχους.
Τα φυτά παίζουν σημαντικό ρόλο στο να διατηρούν κάτω από έλεγχο αυτή τη διαδικασία της διαβρώσεως. Τα φυτά κρατούν το χώμα στη θέσι του και εμποδίζουν το νερό να παρασύρη μακριά το χώμα. Παγιδεύουν επίσης το νερό έτσι ώστε ν’ απορροφάται σιγά-σιγά από το έδαφος. Τα φυτά επίσης συμβάλλουν στο σχηματισμό χώματος, καθώς οι ρίζες τους διασπούν τους βράχους, και βοηθούν στο να κομματιασθούν σε μικρότερα κομμάτια.
Τα ζώα επίσης παίζουν σπουδαίο ρόλο, με το να βοηθούν στη διατήρησι της βλαστήσεως. Αυτό φάνηκε καλά στη Νότια Αφρική που είχε πάρα πολλά άγρια ζώα προτού ο άνθρωπος εξοντώση το μεγαλύτερο μέρος τους. Ο Τζέημς Κλαρκ, γράφει τα εξής στο βιβλίο του Η Εύθραυστη Γη μας (στην Αγγλική σ. 69, 70) :
«Κάθε είδος έπαιξε κάποιο ρόλο στη διατήρησι του εδαφικού φλοιού, ακόμη κι’ αν πρόσφερε απλώς την κοπριά του ή το πτώμα του στη διαδικασία της ανανεώσεως. Οι ιπποπόταμοι έπαιξαν ένα σπουδαίο μηχανικό ρόλο με το ν’ απομακρύνωνται κατά συνήθεια από ένα ποτάμι κατά την κατεύθυνσι της ροής του έτσι ώστε όταν ο ποταμός πλημμύριζε, τα νερά που ανέβαιναν ξεχύνονταν ήρεμα προς τα έξω—το σύστημα αρδεύσεως της φύσεως. Σήμερα, στις περισσότερες περιοχές οι ιπποπόταμοι έχουν εξοντωθή και οι όχθες των ποταμών καλλιεργούνται, με αποτέλεσμα, όταν έρχωνται οι πλημμύρες να ξεχύνωνται στη χώρα και να τη μεταφέρουν στη θάλασσα. Οι ελέφαντες είχαν τη συνήθεια να σπρώχνουν τα δένδρα μέσα στις χαράδρες—παράξενη συνήθεια αλλά προφανώς πολύ ωφέλιμη διότι βοηθούσε στο να γεμίζουν οι χαράδρες και καθώς οι σχισμές της γης σιγά-σιγά εξαφανίζονταν ο λόγγος πρασίνιζε πάλι. Οι ελέφαντες, επίσης, είχαν τη συνήθεια να σπρώχνουν τα αγκαθωτά δένδρα και να τα ρίχνουν στο λόγγο. Αλλά κάθε πεσμένο δένδρο προστάτευε αποτελεσματικά τις νησίδες χόρτου από τα πεινασμένα ζώα, σε καιρούς ξηρασίας. Αυτά τα ειδικά προστατευμένα φυτώρια χόρτου, ήσαν συχνά τα μόνα χορταριασμένα μέρη που είχαν απομείνει ύστερα από πραγματικά σοβαρές ξηρασίες και γέμιζαν τον λόγγο με σπόρους όταν έρχονταν οι ανοιξιάτικοι άνεμοι και οι βροχές.»
Όλα αυτά αποτελούν, στοιχεία για την ύπαρξι ενός σοφού Δημιουργού που σχεδίασε τη γη και τη ζωή πάνω σ’ αυτή με τόσο ισορροπημένο τρόπο ώστε όλα να λειτουργούν ομαλά. Αλλά ο άνθρωπος, με το ν’ ανατρέψη την ισορροπία της ζωής που σχεδίασε ο Δημιουργός, θερίζει τα δυσάρεστα αποτελέσματα που βλέπομε γύρω μας σήμερα. Ωστόσο, πρόσφατα οι άνθρωποι άρχισαν να προσπαθούν να υπερνικήσουν το πρόβλημα.
Τι Προσπάθειες Γίνονται
Στη Νότια Αφρική, το 1946 και 1969 θεσπίσθηκαν Νόμοι Διατηρήσεως τον Εδάφους για να βοηθήσουν τους καλλιεργητές και να ενθαρρύνουν τη συνεργασία τους με το Κράτος. Σαν αποτέλεσμα, πολλοί καλλιεργητές βελτίωσαν τις μεθόδους καλλιεργείας, μολονότι υπάρχουν πολλά ακόμη να γίνουν.
Σε πολλά μέρη της νότιας Αφρικής, οι περίοδοι ξηρασίας και ανέμων συμπίπτουν με το χειμώνα, που το έδαφος είναι γυμνό. Για να μειώσουν την απώλεια του εδάφους από τον άνεμο, τοποθετούν ανάμεσα στους καλλιεργημένους αγρούς φράχτες ή ανεμοσκεπές, για να ελαττώσουν τη δύναμι του ανέμου. Σε μερικές περιπτώσεις καλλιεργούνται χειμερινές σοδειές ή ζωοτροφές για να βοηθήσουν το έδαφος να παραμείνη στη θέσι του. Η προσθήκη ασβέστου δημιουργεί προσκόλλησι στα μόρια του χώματος και εμποδίζει επίσης ή περιορίζει την απώλεια του εδάφους.
Πολλοί γεωργοί χρησιμοποιούν την περιμετρική καλλιέργεια—δεν οργώνουν πάνω-κάτω τις πλαγιές, αλλ’ ακολουθούν τα επίπεδα των αγρών μέσα κι έξω από τα περιγράμματά τους ή τις καμπές τους, εμποδίζοντας έτσι τις αυλακιές από το να ενεργούν σαν αγωγοί νερού ύστερα από δυνατές βροχοπτώσεις. Επίσης, το φύτεμα λωρίδων χόρτου στις πλαγιές των πεδιάδων σε κατάλληλα μέρη βοηθά τα ρυάκια του νερού ν’ απλώνωνται και εμποδίζει το σχηματισμό διαβρωτικών ρεμάτων. Σε μερικές εκτάσεις, το πότισμα των φυτών δεν γίνεται με αρδευτικά αυλάκια που παρασύρουν το χώμα, αλλά με ψέκασμα, ή με άλλα μηχανικά μέσα. Ακόμη μεγαλύτερος έλεγχος του νερού επιτυγχάνεται με την κατασκευή πολλών μικρών φραγμάτων σε πεδιάδες και σε πλαγιές λόφων· επίσης με το γέμισμα των παλιών χαραδρών με βράχια και κλαδιά, οι οποίες τελικά σκεπάζονται με χόρτα.
Η προσπάθεια εκτροφής πάρα πολλών ζώων σε μια συγκεκριμένη περιοχή (υπερβολική βόσκησις), είναι μια από τις κύριες αιτίες της καταστρεπτικής διαβρώσεως του εδάφους. Ο έλεγχος, όχι μόνο του αριθμού των ζώων, αλλά επίσης και των κινήσεών τους, είναι σημαντικός. Τα ζώα έχουν τους δικούς τους παράξενους τρόπους. Αν ένα κοπάδι πρέπει να περπατήση πολύ για να βρη νερό, ή για μάνδρα για να περάση τη νύχτα, συνήθως περπατούν σ’ ένα ζυγό και σχηματίζουν βαθιά μονοπάτια που γίνονται ρυάκια στις δυνατές βροχοπτώσεις. Έτσι, όπου είναι δυνατόν, πολλοί γεωργοί αφήνουν τώρα τα ζώα τους να περνούν τη νύχτα στο λόγγο. Δημιουργούν, επίσης, μικρότερους βοσκότοπους με διαθέσιμους τόπους ποτίσματος, ώστε ν’ αποφεύγουν τα μονοπάτια.
Και ο άνθρωπος, επίσης, χρειάζεται έλεγχο. Στη Νότια Αφρική, υπάρχει το παμπάλαιο έθιμο να καίνε τους λόγγους το χειμώνα, (να καταστρέφουν τα τσιμπούρια, τα βλαβερά έντομα και λοιπά). Αυτό, όμως, δημιουργεί λεπτότερο κάλυμμα χόρτου, με αποτέλεσμα μεγαλύτερη διάβρωσι. Έτσι αυτό τώρα είναι παράνομο στη Νότια Αφρική, εκτός αν δοθή άδεια.
Οι χώρες που απειλούνται από «ερημοποίησι,» παίρνουν μέτρα για να σταματήσουν την εξάπλωσι των ερήμων. Οι κάτοικοι της Σαουδικής Αραβίας έχουν φυτεύσει 10 εκατομμύρια αρμυρίκια, ακακίες και ευκάλυπτους για να σώσουν την όασι αλ-Χάζα, κοντά στο Χόφουφ, από την έρημο που απειλεί. Προσπάθησαν, επίσης, να ψεκάσουν την άμμο με μια πετροχημική «κόλλα» που κρατάει συνδεδεμένους τους κόκκους και εμποδίζει την άμμο να σκορπισθή. Οι Λίβυοι αντλούν τα λεγόμενα υπόγεια νερά που βρίσκονται κάτω από την έρημο και έχουν κάνει επίσης μεγάλες κυκλικές καλλιεργήσιμες εκτάσεις στην έρημο Σαχάρα με τη βοήθεια αρδευτικών μεθόδων που αναπτύχθηκαν στην Αμερική. Οι Κινέζοι πέτυχαν να καλλιεργήσουν νέους χορτότοπους, αμπελώνες, βαμβακοφυτείες και άλλες καλλιέργειες «την περιοχή της ερήμου Σινκιάνγκ.
Οι Ισραηλινοί έχουν αποκαταστήσει τα συστήματα συλλογής του νερού που είχαν κατασκευάσει οι αρχαίοι Ναβαταίοι στην έρημο Νεγκέμπ και τα χρησιμοποιούν για να ποτίζουν κήπους με αμυγδαλιές και φυστικιές. Στη Νεγκέμπ χρησιμοποιούνται επίσης αρδευτικά συστήματα σταλαγμού, τα οποία μεταφέρουν μερικές ποσότητες νερού κατ’ ευθείαν στις ρίζες των φυτών, χρησιμοποιώντας υπολογιστές ελέγχου.
Αλλά, υπάρχουν ακόμη πολλά προβλήματα, που πρέπει ν’ αντιμετωπίσουν εκείνοι που προσπαθούν να σώσουν το περιβάλλον από ανεπανόρθωτη καταστροφή. Το 1977, τα Ηνωμένα Έθνη έκαναν έκκλησι για διεθνή συνεργασία «σε μια κλίμακα που δεν έχει το προηγούμενό της στην ιστορία της ανθρωπότητας.» Θα υπάρξη μια τέτοιου είδους συνεργασία; Η συνέλευσις στο Ναϊρόμπι, διαταράχθηκε από πολιτικές έχθρες και διχόνοιες. Ένας παρατηρητής είπε: «Υπάρχει τέτοιο πολιτικό τορπίλισμα και κούφιες υπερβολές σε ανοιχτές και κλειστές συνεδριάσεις, ώστε αρχίζεις να πιστεύεις ότι μια από τις μεγαλύτερες ερήμους είναι το ανθρώπινο μυαλό.»
Η νομολογία των κυβερνήσεων δεν είναι αρκετή, αφού δεν μπορεί ν’ αλλάξη τις ιδιοτελείς επιθυμίες των ανθρώπων. Για να λυθή το πρόβλημα της διαβρώσεως, καθώς και όλο το πλήθος των άλλων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι, χρειάζεται ένα εντελώς νέο σύστημα πραγμάτων, ένας νέος τρόπος χειρισμού των προβλημάτων και πρόοδος που θα βασίζεται στο μεγάλο νόμο: «Θέλεις αγαπά τον πλησίον σου ως σεαυτόν.» (Ματθ. 22:39) Μόνο ο μεγάλος Κατασκευαστής αυτού του όμορφου πλανήτη, μπορεί, να επιτύχη μια τέτοια αλλαγή. Μόνο αυτός μπορεί ν’ αποκαταστήση την τέλεια ισορροπία των φυσικών δυνάμεων όπως ήταν στην αρχή.