Wase Lima
Qaqa Nodratou Vakabauta ni Vakatovolei
1. Na cava era kaya e levu me baleta na nodra qarava na nodra Kalou kei na nodra vanua?
NOQU Kalou, Noqu Vanua, o cei mo qarava? E levu beka era kaya, ‘Au qaravi rau ruarua. Au qarava na Kalou ena lotu au lewena; au dina tale ga ina noqu vanua.’
2. Ena sala cava e bete, e turaga ni vanua tale ga kina na tui kei Papiloni?
2 De vakaduiduitaki toka na yalodina ina lotu kei na yalodina ina noda vanua edaidai, ia e sega ni vaka kina mai Papiloni makawa. Na ka vakavanua kei na ka vakalotu e wakivata sara ga, e dredre kina me vakaduiduitaki. “Mai Papiloni makawa,” e vola o Parofesa Charles F. Pfeiffer, “e veiqaravi vakabete levu na tui, e turaga ni vanua tale ga. E dau cabora na isoro qai lewa na nodra bula vakayalo na nona tamata.”
3. E kilai vakacava ni dua na daulotu o Nepukanesa?
3 Vakasamataki Tui Nepukanesa mada. Na ibalebale mada ga ni yacana o “Nibo, Taqomaka na Kawa ni Tui!” E kalou ni vuku kei na teitei mai Papiloni o Nibo. O Nepukanesa e dua na daulotu. Me vaka sa tukuni oti, a tara qai ukutaka vinaka o koya na veivalenilotu nodra e vica vata na kalou ni Papiloni, qai dua na ka na nona dina vei Matuki. E dau kaya ni vu ni nona qaqa vakaivalu o Matuki.a E kena irairai tale ga ni vakararavi vakalevu o Nepukanesa ina veika vakatevoro me lewa kina nona ravuravu ena ivalu.—Isikeli 21:18-23.
4. Vakamacalataka mada na yalo ni lotu a curumi Papiloni tu.
4 E curumi Papiloni dina na yalo ni lotu. E tiko ena lomanikoro e sivia ni 50 na valenilotu, ra sokaloutaki kina e vicasagavulu na kalou tagane kei na kalou yalewa. E wili kina na letoluvakalou o Anu (kalou ni maliwalala), o Enelili (kalou ni vuravura, cagi, kei na cagilaba), kei Ia (kalou ni wasawasa). Dua tale na letoluvakalou o Sini (kalou vula), o Samasi (kalou matanisiga), kei Isita (kalouyalewa ni vakatubukawa). E tiki bibi ni lotu ni Papiloni na cakaisausau, vakatevoro, kei na raikalokalo.
5. E ka ni bolebole vakacava vei ira na Jiu kau vakavesu na levu ni via lotu mai Papiloni?
5 E dua dina na ka ni bolebole levu vei ira na Jiu kau vakavesu na bula vata kei ira na qarava e levu na kalou. Ena vica vata na senitiuri yani i liu, a tukuna vei ira na Isireli o Mosese nira na sotava na leqa levu ke ra saqata na Vunilawa Levu. E kaya vei ira o Mosese: “Ena kauti kemuni ko Jiova, kei na nomuni tui ko ni na bulia me lewai kemuni, ki na dua na matanitu ko sa sega ni kila, koi kemuni, se ko ira na nomuni qase; ia ko ni na qarava maikina na kalou tani, na kau kei na vatu.”—Vakarua 28:15, 36.
6. Na cava e ka ni bolebole sara kina vei Taniela, Enanaia, Misaeli, kei Asaraia na bula e Papiloni?
6 Oqori sara ga na leqa era mai sotava tu na Jiu. Sa bau vaka oya mera na qai yalodina tiko ga vei Jiova, vakabibi vei Taniela, Enanaia, Misaeli, kei Asaraia. Eratou digitaki sara ga na va na cauravou ni Iperiu oqo me ratou tuberi ena veiqaravi vakamatanitu. (Taniela 1:3-5) Nanuma ni bau lai toka vei iratou na yaca vakapapiloni—o Pelitisasari, Setareki, Mesaki, kei Apetiniko—e kena inaki beka me ratou veisau ina nodratou bula vou.b Ena itutu lelevu e soli vei iratou, ena kilailevu ke ratou bese ni sokalou ina kalou ni vanua oya, ena vaka sara ga eratou via vuaviritaka na matanitu.
NA LEQA ENA VUKU NI MATAKAU KOULA
7. (a) Vakamacalataka mada na matakau a vakaduria o Nepukanesa. (b) Na cava na inaki ni kena vakaduri na matakau?
7 Ena nona vinakata beka o Nepukanesa me duavata vakalevu na vanua, a vakaduria ena bucabuca o Tura e dua na matakau koula. Na kena cere e 60 na kiupiti (27 na mita) qai ono na kiupiti (2.7 na mita) na kena raba.c Ra vakabauta e so ni dua ga na duru balavu na matakau oqo, se obelisk. De rairai balavu na kena yavu me qai duri e delana na ivakatakarakara kei Nepukanesa se na kalou o Nibo. Se cava ga, e kilai ni vakatakarakarataka na Matanitu Vakapapiloni na matakau balabalavu oqo. E kena inaki gona me laurai, me sokaloutaki.—Taniela 3:1.
8. (a) O cei o ira na kacivi mera tiko ena soqo ni vakatabui ni matakau, na cava e vakaroti mera cakava kece? (b) Ke sega ni via cuva e dua ina matakau, na cava ena kena itotogi?
8 E lewa sara o Nepukanesa me dua na soqo me vakatabui kina na matakau. Ra soqo mai na nona turaga lelevu, kovana, kavetani, turaganilewa lelevu, dauniyau, lewenibose, vu ni vunau, kei ira na turaga ni veitikina. E kailavaka na matanivanua ni tui: “Sa vakaroti vei kemudou, koi kemudou na tamata, na lewe ni veivanua, kei na dui vosavosa, ni dou sa rogoca na domo ni koneti, na bitu-ni-vakatagi, na api, na lali e vakawa, na soliteri, na pakipaipi, kei na ka kecega sa rogo vinaka, mo dou qai cuva sobu ka vakarokoroko ki na matakau koula sa vakaduria ko Nepukanesa na tui: ia ko koya sa sega ni cuva sobu ka vakarokoroko ena biu ga e na tiki-ni-siga ko ya ki na loma ni lovo ni buka waqa.”—Taniela 3:2-6.
9. Na cava beka na inaki ni nodra cuva ina matakau a vakaduria o Nepukanesa?
9 Era vakabauta e so ni kaciva na soqo o Nepukanesa me vakasaurarataki ira kina na Jiu mera kua ni qaravi Jiova. E kena irairai ni sega ni nona inaki oqo, baleta nira kacivi ga ina soqo na vakailesilesi vakamatanitu. Era na tiko ga kina na Jiu era vakaitutu ena nona matanitu. E kena irairai ga ni inaki ni nodra cuva ina matakau oya me vaqaqacotaka na nodra yalo ni cakacaka vata na veiliutaki. E kaya na vuku o John F. Walvoord: “Ena dua na yasana, nodra soqoni vata vakalewe levu na vakailesilesi e ivakaraitaki ni kaukaua levu ni matanitu nei Nepukanesa, ia ena yasana kadua, era vakarokorokotaki tiko kina na nodra kalou nira nanuma nira qaqa ga ena vukudra na veikalou oqo.”
ERATOU BESE NI SORO NA DAUVEIQARAVI NEI JIOVA
10. Na cava e sega ni dua na ka levu kina vei ira na sega ni Jiu na cakava na ivakaro i Nepukanesa?
10 De duidui na kalou era dau qarava, ia e sega ni dua na ka levu oqo vei ira na soqo yani ina matakau nei Nepukanesa mera lai sokaloutaka. “Sa matau vei ira kece na sokalou ina matakau, e sega tale ga ni dredre mera cuva ina matakau e duatani mai na kena era dau qarava,” e vakamacalataka e dua na vuku ni iVolatabu. E kaya tale: “E salavata ga kei na nodra nanuma na dauqaravi matakau ni levu tu na kalou . . . e sega gona ni ca ke ra cuva ina kalou ni dua tale na matatamata se vanua.”
11. Na cava eratou bese kina ni cuva ina matakau o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko?
11 Ia, e sega ni vaka kina vei ira na Jiu. Sa vakaroti ira oti na nodra Kalou o Jiova: “Mo kakua ni cakava vei iko e dua na matakau ceuceu; se dua nai vakatakarakara ni ka mai lomalagi ecake, se dua na ka e tu e vuravura era; se dua na ka e na wasawasa e na yasa i vuravura: mo kakua ni cuva vei ira, se qaravi ira: ni’u sa Kalou vuvu, koi au ko Jiova na nomu Kalou.” (Lako Yani 20:4, 5) O koya gona, ni tekivu tagi na ivakatagi ra qai cuva o ira kece na tucake tu e kea, eratou a duri tu ga na cauravou Iperiu—o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko.—Taniela 3:7.
12. Era beitaki iratou na Iperiu ena cala cava o ira na kai Kalitia, na cava na vuna?
12 E katakata nodra cudru e so na kai Kalitia ena nodratou bese ni cuva ina matakau na vakailesilesi Iperiu. Sega ni bera nodra lai tukutuku vua na tui mera ‘beitaki o iratou na Jiu.’d Era sega ni via rogoca na nodratou ivakamacala na Iperiu. Era vinakata ga me ratou totogitaki ena nodratou veibeci kei na nodratou via vuaviritaka na matanitu. Era kaya kina: “Sa so na Jiu ko ni sa lesia me ra vakaitavi e na cakacaka ni yasana vaka-Papiloni, ko Setareki, kei Mesaki, kei Apeti-niko; ko iratou na tamata oqo eratou sa sega ni vakarorogo vei kemuni, na tui: ka ni ratou sa sega ni qarava na nomuni kalou, ka sega talega ni vakarokorokotaka na matakau koula ko ni sa vakaduria.”—Taniela 3:8-12.
13, 14. Na cava e cakava o Nepukanesa ni ratou sa bese ni cuva ina matakau o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko?
13 Sa wacava mada na nona cudru o Nepukanesa ena nodratou beca nona lewa na Iperiu! E macala ni sa dreve nona inaki me ratou mai boletaka na Matanitu Vakapapiloni o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko. A sega beka ni vakavulici iratou ena vuku vakalitia? Ni lai veisautaka sara na yacadratou! Ke nanuma o Nepukanesa ni ratou na kila e dua na sala vou ni sokalou ena torocake ni nodratou vuli se ratou na veisau ni sa veisau na yacadratou, sa vakanuinuikara dina. Eratou a dauveiqaravi yalodina tiko ga nei Jiova o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko.
14 E waqa na cudru nei Nepukanesa. Sega ni bera na nona vakarota me ratou kau yani o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko. E taroga: “Sa ka dou a nakita, Setareki, kei Mesaki, kei Apeti-niko, ni dou a sega ni qarava na noqu kalou, ka ni dou a sega ni vakarokoroko ki na matakau koula ka’u sa vakaduria?” Sega ni vakataratututaki ni vosa tu o Nepukanesa ena levu ni nona kidroa. Ni rairai vakasamataka, ‘Me ratou mai saqata tu vakacava na tagane vuku oqo e dua na ivakaro rawarawa—na ivakaro ena tau kina na itotogi bibi sara ke sega ni muri?’—Taniela 3:13, 14.
15, 16. Na cava e vakatura o Nepukanesa vei iratou na tolu na Iperiu?
15 Tu vakarau o Nepukanesa me solia tale e dua na gauna vei iratou na Iperiu. “Kevaka dou na vakarau tu,” e kaya o koya, “e na tiki-ni-siga dou na rogoca kina na domo ni koneti, na bitu-ni-vakatagi, na api, na lali e vakawa, na soliteri, na pakipaipi, kei na ka kecega sa rogo vinaka, mo dou cuva sobu ka vakarokoroko ki na matakau ka’u sa cakava, sa vinaka: ia, kevaka dou na bese ni vakarokorokotaka, e na tiki-ni-siga ko ya dou na biu ga ki na loma ni lovo ni buka waqa; ia ko cei na kalou ko ya me na vakabulai kemudou mai na ligaqu?”—Taniela 3:15.
16 E vaka me sa guilecava tale o Nepukanesa na ka a vulica mai na matakau a tadra (e volai ena Taniela wase e 2). De sa sega ni nanuma na ka sara ga a tukuna o koya vei Taniela: “Sa dina ga sa uasivi na nomu Kalou vei ira kece na kalou, ka sa nodra Turaga na tui.” (Taniela 2:47) Ia, sa vaka me bolei Jiova tale tiko e ke o Nepukanesa, ena nona kaya ni na sega ni rawa mada ga vei Jiova me vakabulai iratou na Iperiu mai na itotogi sa na vakarau tau vei iratou.
17. Na cava eratou kaya o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko ena ka e vakatura o Nepukanesa?
17 Sega ni vinakati me ratou vakasamataka tale vakarua o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko. Sega ni bera ni ratou kaya: “Kemuni Nepukanesa, sa sega ni yaga vei keitou me keitou vosa vei kemuni e na ka oqo. Ke sa vakaoqori, ko koya na neitou Kalou o koya keitou sa qarava sa rawata me vakabulai keitou mai na lovo ni buka waqa, ia ena vakabulai keitou mai na ligamuni, na tui. Ia ke sega, mo ni kila, koi kemuni na tui, ni keitou sa bese ni qarava na nomuni kalou, keitou sa bese talega ni vakarokoroko ki na matakau koula ko ni sa vakaduria.”—Taniela 3:16-18.
INA LOVO BUKAWAQA!
18, 19. Na cava e yaco ni ratou sa kolotaki na tolu na Iperiu ina lovo bukawaqa?
18 Sa qai katakata ga nona cudru o Nepukanesa, e vakaroti ira na nona tamata me vakavitutaki na katakata ni lovo bukawaqa. Mani vakarota kina “eso era tamata qaqa sara” mera vesuki Setareki, Mesaki, kei Apetiniko, mera kolotaki iratou ina “lovo ni buka waqa.” Era muria na nona ivakaro na tui, ratou kolotaki na Iperiu ina buka, ni ratou vesu, ratou qai tokara tu ga nodratou isulu kece—kena inaki beka me yameci iratou totolo kina na buka. Ia, era kama wale ena katakata ni buka na tamata qaqa nei Nepukanesa.—Taniela 3:19-22.
19 Dua na ka veivakurabuitaki qai yaco. Eratou tiko ena lomanibukawaqa o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko, ia eratou sega ga ni kama. Sa na wacava na rideu nei Nepukanesa! Eratou a kolotaki ina lovo bukawaqa ni ratou vauraki vinaka, ia se ratou bula tiko ga. Qai vaka me ratou veilakoyaki voli e lomanibuka! Ia e dua tale na ka e raica o Nepukanesa. “Eda a sega li ni biuta e lewe tolu na tamata ka vesu tu ki na loma ni bukawaqa?” e tarogi ira na nona vakailesilesi. “Sa dina saka ga na tui,” era kaya yani. “Raica,” a kailavaka o Nepukanesa, “au sa kunea e lewe va na tamata sa sereki tu, ka ratou lako voli tiko e loma ni bukawaqa, ka sa sega na ca e yacovi iratou; ia na kenai rairai ni kenai kava sa vaka na luve ni Kalou.”—Taniela 3:23-25.
20, 21. (a) Na cava e raica o Nepukanesa ni ratou sa bula mai na bukawaqa o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko? (b) Na cava gona e baci vakadinata tale o Nepukanesa?
20 E toro yani ina gusu ni lovo bukawaqa o Nepukanesa. “I Setareki, kei Mesaki, kei Apeti-niko, oi kemudou na tamata ni Kalou cecere,” e kailavaka, “dou curu mada kituba ka lako mai kike.” Eratou qai lako tani mai na lomanibuka na tolu na Iperiu. Sega ni vakataratututaki nira druka vakadua o ira kece na raica na cakamana oya—bau kina o ira na turaga lelevu, na kavetani, kovana, kei ira na lewenibose. Ni vaka ga me ratou a sega ni biu ena loma ni lovo bukawaqa! Sega mada ga ni boi vei iratou na kubou se coro e dua bulu na drau ni uludratou.—Taniela 3:26, 27.
21 Sega tale ni dua na ka me kaya o Tui Nepukanesa, me vakadinata ga ni Kalou Cecere Sara o Jiova. “Me vakacaucautaki ko koya na Kalou i Setareki, kei Mesaki, kei Apeti-niko,” e kaya, “o koya sa tala mai na nona agilose, ka vakabulai iratou na nona tamata eratou sa vakararavi vua, ka sa vakatanitaka na vosa ni tui, ka sa bese ni solia na yagodratou, me qarava se vakarokoroko vua e dua tale na kalou, na nodratou Kalou duaduaga.” Sa qai tukuna na ivakaro bibi oqo na tui: “O koya oqo sa dua kina na noqu lawa ka’u sa vakatura, ka vaka, Ko ira na tamata, se na vanua, se ko ira na duivosavosa kecega, sa na vosavakacacataka na Kalou i Setareki, kei Mesaki, kei Apeti-niko, era na tavai bulabula, ia na nodra veivale ena caka mei benubenu: ni sa sega tale na Kalou sa rawata me ia na veivakabulai vakaoqo.” Sa mai vakadonui iratou tale kina na tui, ratou qai tiko vinaka “e na yasana vaka-Papiloni.”—Taniela 3:28-30.
VAKABAUTA KEI NA VEIVAKATOVOLEI EDAIDAI
22. Ena sala cava e via tautauvata kina na ituvaki era sotava tiko na sokalou vei Jiova edaidai kei na kena eratou sotava o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko?
22 Edaidai, e via tautauvata ga na ituvaki era sotava tiko na sokalou vei Jiova kei na kena eratou sotava o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko. Sega ni kena ibalebale oya nira tu vakavesu e vanuatani na tamata ni Kalou ena gauna oqo. Ia, a kaya o Jisu nira na “sega ni vakavuravura” na nona imuri. (Joni 17:14) E vaka mera “vulagi” ena nodra sega ni muria na nodra itovo, nodra vakasama, kei na nodra ivalavala e sega ni vakaivolatabu na tamata era bula vata. Me vaka a vola na yapositolo o Paula, mera ‘kakua ni vakaitovotaki ira ena veimataqali itovo ni vuravura oqo’ na lotu Vakarisito.—Roma 12:2, VV.
23. Eratou dei ena sala cava soti na tolu na Iperiu, eda rawa ni vakatotomuri iratou vakacava na lotu Vakarisito edaidai?
23 Eratou a bese ni muria na itovo vakapapiloni na Iperiu. Sega mada ga ni vakacalai iratou na nodratou vulica na vuku ni Kalitia. Sega ni rawa ni veisautaki tale na nodratou dei ena nodratou sokalou, eratou na dina ga vei Jiova. Mera na dei tale ga vaka oya na lotu Vakarisito edaidai. Sega ni dodonu mera na madualaka nodra duatani mai vei ira na vakavuravura. E dina kina ni “ko vuravura sa lako tani yani, kei na kena gagadre talega.” (1 Joni 2:17) E ka vakalialia qai sega na betena na via muria na ivakarau ni veika ena vakarau lako tani yani.
24. E via tautauvata vakacava na ka era dau cakava na lotu Vakarisito dina kei na ka eratou cakava o iratou na Iperiu?
24 E dodonu mera na qaqarauni na lotu Vakarisito ena mataqali qaravi matakau kece sara, wili kina na kena e lako mai vaqaseqase.e (1 Joni 5:21) Ena nodratou talairawarawa kei na nodratou veidokai, eratou a wavu se tucake tu ena mata ni matakau koula o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko. Ia, eratou kila ga ni kevaka eratou cuva kina, sa na sega ni wili ga vakaveidokai. Sa na wili tale vakasokalou oya, ena cudruvi iratou kina o Jiova ke ratou cuva. (Vakarua 5:8-10) E vola o John F. Walvoord: “E vaka ga na vakarokorokotaki kuila. Ia, e soqo vakalotu tale ga ni wakivata kina na veika vakalotu kei na veika vakavanua.” Edaidai, era dei tale ga na lotu Vakarisito ena nodra sega ni via qaravi matakau.
25. Na cava na ka o vulica mai na kedratou italanoa dina o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko?
25 Na italanoa kei Setareki, Mesaki, kei Apetiniko ena iVolatabu e dua na ka ni vuli vei ira na via qaravi Jiova vakatabakidua. A rairai nanumi iratou tiko na le tolu na Iperiu oqo na yapositolo o Paula ena nona cavuti ira na lewe levu era cakacakataka nodra vakabauta, wili kina o ira na “bokoca na buka-waqa.” (Iperiu 11:33, 34) Ena vakaicovitaki ira na vakatotomuria na vakabauta vaka oya o Jiova. Eratou a vakabulai mai na lovo bukawaqa o iratou na Iperiu oya. Ia, eda rawa ni nuidei ni na vakaturi ira kece na tamata yalodina era mate ena nodra a dina tiko ga vua. Ena vakalougatataki ira tale ga ena nona solia vei ira na bula tawamudu. Se cava ga, “sa maroroya ko koya na yalodra na nona tamata yalododonu; sa vakabulai ira mai na liga ni tamata ca.”—Same 97:10.
[iVakamacala e ra]
a Dau nanumi ni tauyavutaka o Matuki na Matanitu Vakapapiloni, ra vakabauta kina e so ni o koya ga o Nimiroti na nodra kalouvu. Sega ga ni vakadeitaki rawa na tikina oqo.
b Na “Pelitisasari” e kena ibalebale “Taqomaka na Bula ni Tui.” Rairai ni ibalebale ni “Setareki” na “iVakaro i Aku,” na nodra kalouvula na kai Sumeria. De vakayacani vua e dua na kalou ni Sumeria o “Mesaki,” ia na “Apetiniko” e kena ibalebale “Dauveiqaravi i Niko,” se o Nibo.
c Ni rui matakau vakaitamera, era vakabauta e so na vuku ni iVolatabu e buli ena kau qai vono ena wainikoula.
d Na ivosavosa vakaaramea e vakadewataki me “beitaki” e kena ibalebale me ‘kania na lewena’ e dua na tamata—me misilaki ena levu ni nona kaseti.
e Me kena ivakaraitaki, e wilika na iVolatabu me qaravi matakau na kana vakasivia kei na kocokoco.—Filipai 3:18, 19; Kolosa 3:5.
NA CAVA O RAICA RAWA?
• Na cava eratou bese kina ni cuva o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko ina matakau a vakaduria o Nepukanesa?
• Na cava e cakava o Nepukanesa ni ratou sa bese ni cuva ina matakau na le tolu na Iperiu?
• Na cava e cakava o Jiova me isau ni nodratou vakabauta na Iperiu?
• Na cava o vulica mai na nomu vakananuma na kedratou italanoa dina o Setareki, Mesaki, kei Apetiniko?
[iYaloyalo ena tabana taucoko e 68]
[iYaloyalo ena tabana e 70]
1. Na doka balavu ni valenilotu (ziggurat) e Papiloni
2. Valenilotu i Matuki
3. Kedrau droini ena veleti parasa na kalou o Matuki (imawi) kei Nibo (imatau) ni rau butuka tu na drekoni
4. Bulicaki vatu kei Nepukanesa, e rogo ena levu ni ka e tara
[iYaloyalo ena tabana taucoko e 76]
[iYaloyalo ena tabana taucoko e 78]