O Cei e Ganita me iLiuliu Nikua?
Ena 1940, a leqa na veiliutaki ena palimedi mai Peritania. A rogoca tiko o David Lloyd George, yabaki 77, na kena veiletitaki na leqa oqo. Ia, a rawa vua me vakalewa vinaka na veika e vauca na veiliutaki ni sa vica vata na yabaki nona vakaitavi voli ena veika vakapolitiki, vaka kina nona liutaka na mataivalu ni Peritania me qaqa ena iMatai ni iValu Levu. Ena Bose levu ni Bolatagane ena 8 Me, e kaya: “Sa tu vakarau na noda vanua me colata na icolacola kece e vakataqari kina, ia ena vakatau vakatabakidua ina veiliutaki. Ena vinakati me matata vinaka na veidusimaki ni Matanitu ena veika e tuvanaka me sauva, e okati tale ga e ke na nodra veivakabauti na lewenivanua vei ira na veiliutaki, nira sa cakava tiko na kena vinaka duadua era rawata.”
E MATATA ena veivosa i Lloyd George nira namaka na lewenivanua mera cakava vinaka na iliuliu na nodra itavi ra qai sasagataka na kena toroicake na ivakatagedegede ni bula. E kaya e dua e cakacaka ena tabana ni veidigidigi: “Nira sa digitaka na lewenivanua e dua me nodra peresitedi, e kena ibalebale nira sa digitaki koya mera vakatautaka vua na nodra bula, na luvedra kei na nodra veisiga nimataka.” E dua dina na itavi levu na taqomaki ni vakanuinui vaka oqori. Na cava na vuna?
E bikai tu noda vuravura oqo ena veileqa e dredre ni wali. Me kena ivakaraitaki na itovo voravora kei na ivalu, na iliuliu cava e sa bau vakadinadinataka ni tu vua na vuku kei na kaukaua me vakaotia? O cei ena kedra maliwa na iliuliu nikua e tu vua na iyau kei na yalololoma me solia vua na tamata yadua na kakana, wai savasava, kei na veiqaravi vakavuniwai? O cei e tu vua na kilaka kei na igu me vakabulabulataka qai taqomaka na iyaubula kei vuravura? O cei e tu vua na kila kei na kaukaua me vakadeitaka nira na rawata na kawatamata kece na bula dede ra qai mamarau?
E Sega ni Taucoko na Ka e Rawata na Tamata
Io, e so na ka era sa cakava rawa toka e so na iliuliu. Ia, era na rairai veiliutaki ena loma ni vicasagavulu wale ga na yabaki—o cei ena qai veiliutaki tarava? E dua na iliuliu vinaka a bau bula o Tui Solomoni e Isireli makawa, a vakasamataka tale ga na taro oqori. A qai vakadeitaka: “Io, ka’u a cata na noqu cakacaka kecega ka’u a oga kina e ruku ni mata-ni-siga: ni ka’u na laiva vua na tamata ena taravi au. Ia ko cei e kila se na tamata vuku ko koya se lialia? ia ena veitaliataka ga na noqu cakacaka kecega ka’u a oca kina, ka cakacaka vakavuku kina e ruku ni mata-ni-siga. Oqo talega na ka wale.”—Dauvunau 2:18, 19.
E sega ni vakadeitaka o Solomoni se na tomani tiko ga na nona cakacaka vinaka se na vakacaraka o koya ena veisosomitaki. E okata gona o Solomoni me “ka wale” na nodra sosomitaki na veiliutaki.
So na gauna, e dau taurivaki na itovo voravora me veisautaki kina vakaukaua na veiliutaki. Era tini mate sara kina e so na iliuliu vinaka, dina ni se sega ni oti na nodra gauna ni veiliutaki. O Abraham Lincoln, e dua na peresitedi dokai ni Mereke, a kaya ena dua na gauna vei ira na vakarorogo: “Au sa digitaki meu taura vakalekaleka e dua na itutu bibi ni veiliutaki. Oni sa vakataqara vei au na kaukaua ni veiliutaki, ia e dina ni na sega soti ni dede.” A lekaleka dina na nona veiliutaki. Dina ni levu na ka e sa cakava oti o Peresitedi Lincoln vei ira na lewenivanua, vaka kina na nona namaka me cakava e levu tale na ka, ia a veiliutaki ena nona vanua me va ga na yabaki. Ni qai tekivu na nona veiliutaki ena ikarua ni gauna, a labati koya e dua na turaga e vinakata me veisau na iliuliu.
O ira sara mada ga na iliuliu vinaka duadua era sega ni vakadeitaka rawa na ka ena yacovi ira ena gauna sa bera mai. O koya gona, e dodonu li meda vakararavitaka vei ira na noda bula ena gauna sa bera mai? Na iVolatabu e kaya: “Dou kakua ni vakararavi vei ira na turaga, se vua na luve ni tamata, ni sa sega vua na ka mo dou bula kina. Sa lako tani na nonai cegu, a sa suka ko koya ki na kena qele; e na siga dina ko ya sa oti na ka e vakanananu kina.”—Same 146:3, 4.
E rairai dredre ni ciqomi na ivakasala meda kua ni vakararavi vei ira na iliuliu vakatamata. Ia, na iVolatabu e sega ni tukuna ni na sega vakadua ni rawata na kawatamata e dua na veiliutaki vinaka qai dei. “Raica, ena buli e dua na tui me ia na lewa dodonu,” e kaya na Aisea 32:1. Na noda Dauveibuli o Jiova, e sa lesia tu “e dua na tui,” na iLiuliu ena lewa kece na veika e vuravura. O cei beka? E vakamacalataki koya na parofisai vakaivolatabu.
O Koya e Ganita Dina me Veiliutaki
Ena ruanaudolu na yabaki sa oti, a kaya e dua na agilosi vei Meri, na goneyalewa Jiu: “Ko na kunekune, ko na vakasucuma talega e dua na gonetagane; ia mo vakayacani koya ko JISU. Ena levu ko koya, ka na vakatokai na Luve i Koya sa cecere sara; ia na Turaga na Kalou ena solia vua nai tikotiko vakaturaga nei tamana ko Tevita: ia ena lewa ko koya na mataqali i Jekope ka sega ni mudu; ena sega talega ni oti na nona matanitu.” (Luke 1:31-33) Io, e sa mai yaco me Tui o Jisu na kai Nasareci ena parofisai ena iVolatabu.
Na droini kei na itaba vakalotu e vakaraitaki Jisu ni se gonelailai, e rairai malumalumu, se lomabibi tu. Na kena irairai oqori e vaka ni sega ni nuitaki kina me iLiuliu. Ia, na Jisu Karisito e vakamacalataki ena iVolatabu a tubu cake me turaga bulabula, kaukaua, qai kune vua na mamakutu kei na gugumatua. A kune tale ga vua e so tale na itovo e ganiti koya kina me veiliutaki. (Luke 2:52) E vakamacalataki tarava e so na itovo vakasakiti i Jisu.
E tawavakamelei rawa nona yalodina. Na nona dau dina, kei na nona dau caka dodonu e rawa kina vua me vosa doudou vei ira na nona meca e matanalevu, qai tukuna vei ira mera vakadinadinataka na nodra veibeitaki. Era mani sega ni cakava rawa. (Joni 8:46) Ni sega ni veivakaisini na veika e vakatavuvulitaka, e veisautaki ira gona na tamata lomavinaka mera nona imuri.—Joni 7:46; 8:28-30; 12:19.
A dina o Jisu vua na Kalou. A dei na lomana me vakaotia vinaka na nona ilesilesi soli vakalou, e sega gona ni laiva e dua na meca—na tamata se timoni—me tarovi koya. A sega ni rerevaka na itovo kaukaua. (Luke 4:28-30) A sega tale ga ni vakayalolailaitaki koya na oca kei na via kana. (Joni 4:5-16, 31-34) Dina ni ratou biuti koya na nona itokani, ia a sega ga ni goletani mai na nona isausau.—Maciu 26:55, 56; Joni 18:3-9.
A kauaitaki ira dina na tamata. A vakani ira na waloloi. (Joni 6:10, 11) A vakacegui ira na rarawa. (Luke 7:11-15) A vakabulai ira na mataboko, didivara, kei ira na tauvimate. (Maciu 12:22; Luke 8:43-48; Joni 9:1-6) A vakayaloqaqataki iratou na nona yapositolo mamakutu. (Joni, wase 13-17) A vakadinadinataka tale ga ni dua o koya “nai vakatawa vinaka,” e lomani ira nona sipi.—Joni 10:11-14.
A daucakacaka o Jisu. A vuya na yavadratou na nona yapositolo me vakavulica vei ratou e dua na lesoni bibi. (Joni 13:4-15) A duka sara mada ga na yava i Jisu ena nona vunautaka voli na itukutuku vinaka ena gaunisala kuvu e Isireli. (Luke 8:1) Ena gauna mada ga e lalawataka kina me lai vakacegu ena “dua na vanua lala,” a tekivu me vakavulici ira na lewe vuqa era gadreva nona veidusimaki. (Marika 6:30-34) E laiva kina e dua na ivakaraitaki vinaka ni tamata daucakacaka vei ira kece na lotu Vakarisito.—1 Joni 2:6.
A vakaotia o Jisu na nona ilesilesi qai mai cava yani nona bula e vuravura. Me icovi ni nona yalodina, a solia vua na Kalou o Jiova na itutu vakatui kei na bula tawamate i lomalagi. Me baleti Jisu e sa vakaturi oti, e kaya na iVolatabu: “Sa vakaturi cake tale mai na mate na Karisito, ena sega ni mate tale; sa sega tale ni rawai koya na mate.” (Roma 6:9) O rawa ni nuitaka ni o koya e iLiuliu vinaka duadua ni kawatamata. Gauna sa na lewa kina o Jisu Karisito na vuravura taucoko, ena sega ni gadrevi me dua tale e soli vua na veiliutaki. Ena sega ni tinikoso na nona veiliutaki, kuria oya, ni sega na kena isosomi, e macala ni sega ni dua ena vakacacana se vakacaraka na nona cakacaka. Ia, na cava sara mada ena cakava me yaga vua na kawatamata?
Na Veika ena Cakava na iLiuliu Vou Oqo
E tukuna vei keda na Same 72 e so na ivakamacala matailalai vakaparofisai ena sala ena veiliutaki kina na Tui uasivi, qai tawamate rawa oqo. Ena tikina e 7 kei na 8, eda wilika: “Ena tubu vinaka mai e na nona gauna ko ira na yalododonu; kei na sautu levu, ka yacova na gauna e oti kina na vula. Ena lewa talega mai na dua na wasawasa ka yacova na wasawasa ka dua, mai na Uciwai talega, ka yacova nai yalayala kei vuravura.” Ena ruku ni nona veiliutaki, era na marautaka na lewe i vuravura na bula vakacegu tawamudu. Ni na vakarusa sara mada ga o Jisu na iyaragi kece qai cavuraka mai na loma ni tamata na gagadre ni vakaduiduile. O ira gona era dau veivakamavoataki me vaka na laione daukata se ra vaka na pera cudrucudru vei ira na tiko veitikivi, ena veisautaki na nodra ivalavala. (Aisea 11:1-9) Ena yaco na sautu dina.
E tomana na Same 72 ena tikina e 12 me yacova na 14: “Ni na vakabula ko koya na dravudravua ni sa tagi; kei koya sa vakararawataki ka sa sega e dua me vukei koya. Ena lomana ko koya na tamata malumalumu ka dravudravua, ka vakabula na yalodra na dravudravua. Ena vakabula na yalodra mai na lawaki kei nai valavala kaukauwa: ena ka talei talega e matana na kedra dra.” O ira na malumalumu, dravudravua, kei ira na vakararawataki era na yaco mera lewe ni dua ga na matavuvale mamarau, era na duavata ena ruku ni veiliutaki ni Tui o Jisu Karisito. Ena yaco me ivakarau ni nodra bula na reki, sa na sega na mosi kei na rarawa.—Aisea 35:10.
E yalataka na tikina e 16: “Ena sa tu e vuravura e na dela ni veiulu-ni-vanua na sila e qumi rawarawa ga.” Na waloloi e dua na leqa era sotava e vica vata na milioni na tamata e vuravura nikua. Vakavuqa na leqa ni bula vakapolitiki kei na kocokoco e dau vakaleqa na kena wasei vakadodonu na kakana, ra mate kina na lewe vuqa, vakauasivi o ira na gone ena vuku ni waloloi. Ia ena ruku ni veiliutaki i Jisu Karisito, na leqa oqo ena oti. Ena vakalougatataki na vuravura ni na vakalewe na iteitei ena kakana vivinaka. Era na kana gona vakavinaka na kawatamata kece.
Oni vinakata mo ni marautaka na veivakalougatataki ni veiliutaki vinaka? Ke vaka kina, oni vakauqeti mo ni vulici koya na iLiuliu ena vakarau lewa na vuravura taucoko. Era tu vakarau na iVakadinadina i Jiova mera vukei kemuni ena tikina oqo. O na sega ni vakanuinuikara, ni a vakadeitaka sara ga na Kalou o Jiova vei Luvena: “Ia koi au ga, ka’u sa buli koya na noqu tui e na noqu ulu-ni-vanua tabu ko Saioni.”—Same 2:6.
[Kato ena tabana e 5]
E RAWA NI TOTOLO GA NA VEISAU NI VEILIUTAKI
Ena rawa ni namaka e dua na iliuliu na nodra veidokai kei na nodra veitokoni na vakarurugi ina nona veiliutaki, kevaka ena laveta cake na ivakatagedegede ni nodra bula me rawati kina na tikovinaka kei na sautu. Ia, ke tiko na vuna era sega ni nuitaki koya kina na lewenivanua, sega ni dede ena vagalalataki mai na nona itutu me veisosomitaki e dua tani tale. E vakamacalataki tarava e so na ituvaki e rawa ni vagalalataki vakaukaua kina e dua na iliuliu levu.
Torosobu na ivakatagedegede ni bula. Donuya na icavacava ni ika18 ni senitiuri, era vakalolomataki e levu na lewenivanua mai Varanise ni dau lavaki vakasivia vei ira na ivakacavacava ni levu na ka, ia e se leqa ga na kakana. Yaco kina mera ue na lewenivanua qai vakavuna na nodra saqati na vetaicake e Varanise, e lai tini tamusuki kina na ulu i Tui Louis XVI ena 1793.
iValu. Na iMatai ni iValu Levu a mai tini kina na nodra veiliutaki e so na empara qaqa ena ivolatukutuku ni kawatamata. Me kena ivakaraitaki ena 1917, na ivalu e vu ni leqa ni kakana mai St. Petersburg, Rusia, e lai tekivu kina na nodra se baci ue na lewenivanua mera saqati na vetaicake mai Rusia. A tini vuaviritaki o Tui Nicholas II qai tekivutaki kina na veiliutaki vakominisi. Ena Noveba 1918, a vinakata o Jamani na veisaututaki, ia a sega ni mudu na nodratou veivaluvaluti na matanitu tovata me yacova ni veisau na veiliutaki. A qai tini qarabula ga na empara ni Jamani o Wilhelm II me lai vakaitikotiko sara i Necaladi.
Duidui na ivakarau ni veiliutaki e gadrevi. A vagalalataki na veiliutaki vakominisi mai Rusia ena 1989. E sega ni tadrai ni rawa ni karusa na veimatanitu kaukaua vakominisi, ia era sa cata na lewenivanua na veiliutaki vaka oya, ra sa vinakata e so tale na mataqali veiliutaki.
[iYaloyalo ena tabana e 7]
O Jisu a vakani ira na waloloi, vakabulai ira na tauvimate, qai laiva e dua na ivakaraitaki vinaka vei ira kece na lotu Vakarisito
[iTaba ni Credit Line ena tabana e 4]
Lloyd George: Photo by Kurt Hutton/Picture Post/Getty Images