Era Soko Wasa na “Waqa ni Kitimi”
E LEVU na ivalu e wai e yaco ena tokalau ni Mediterranean. Raitayaloyalotaka mada e dua na ivalu vaka oqori ni vo e lima na senitiuri me sucu o Karisito. E soko totolo sara tiko e dua na waqa tabatolu e rawarawa sara na kena vocetaki qai vakatokai na trireme. Tatadredre ga na nodra masela na rauta na 170 na voce tiko kina, qai vukea vakalevu na yavala ni yagodra na ilokoloko leca era dabeca no.
Na totolo ni tasisi ni waqa e dela ni wai e vitu ina ciwa na nota, qai robaroba yani na ua ni sa vakadodonutaka na waqa ni meca. A via dro na waqa ni meca. Ia, e veisuayaki ga qai laurai vinaka na babana. Ena gauna vata oqori, na tiki ni waqa momoto e boro boronisi ena muailiu ni trireme e coqa yani na waqa ni meca. Na raramusumusu ni kau kei na rorogo ni wai ni sa botea yani na waqa e vakarerei ira sara ga na meca. Totolo ga na nodra ciciva yani na vanua galala ena loma ni trireme na kaiwaqa mera lade ina waqa ni meca mera ravuravu. Io, era vakarerevaki dina na ka e rawa nira cakava e so na waqa makawa!
Era dau kauai vakalevu na vulica na iVolatabu me baleti “Kitimi” kei na “waqa ni Kitimi” e volai ena iVolatabu, e so era okati ena parofisai. (Tiko Voli Mai na Lekutu 24:24; Taniela 11:30; Aisea 23:1) E tiko e vei o Kitimi? Na cava e kilai me baleta na kena waqa? Na cava mo kauai kina ena isaunitaro?
O Josephus, e dua na Jiu e daunitukutuku makawa, e vakatokai Kitimi ena yaca “Chethimos,” e vakaibalebaletaka tiko na yanuyanu o Saipurusi. Ni tiko na koro o Kition (se, Citium) ena tokalau ni ceva ni yanuyanu oqo, e semai sara kina vakalevu o Kitimi ina vanua o Saipurusi. E veiganiti sara na vanua e tiko kina o Saipurusi, ni tiko ena sotasota ni gaunisala lelevu era idewadewa ni veivoli ena gauna makawa, qai voleka ina wavu era tiko ena tokalau ni Wasa Levu na Mediterranean. Ni toka o Saipurusi ena kedra maliwa na matanitu era dau veivaluvaluti, e rawa sara ga ni ito kaukaua se meca vei ira na veimatanitu era vala tiko oqori.
Na Lewe i Saipurusi kei na Wasawasa
Eda rawa ni raitayaloyalotaka na waqa ni Saipurusi nida vakadigova na irusarusa ni veika e kune mai wai kei na veiqaravatu, vaka kina na volavola ni gauna makawa, kei na droini ena kuro qele. Era kenadau ena ta waqa na kai Saipurusi ni gauna makawa. E levu na veikauloa ena yanuyanu, qai itataqomaki vinaka na kena toba. Era sega ni musu na veivunikau mera ta ga kina na waqa, ia era vakayagataki tale ga me vakawaicalataki kina na kopa—e dua na iyaubula e kilai levu kina o Saipurusi ena gauna makawa.
Era kauai na kai Finisia ena nona volivolitaki tiko o Saipurusi, ra qai lai tauyavutaka e so na itikotiko me donuya na vanua era dau volivolitaki kina na kai Saipurusi. Dua vei ira na itikotiko oqo o Kition, e Saipurusi.—Aisea 23:10-12.
Ni kabai oti ga o Taia, era dro sara i Kitimi e so na lewena. O ira na kai Finisia dau soko era curuvanua mai oqo, era a rairai vukei ira na kai Saipurusi mera kila vakalevu na kena ta na waqa ni ivalu. Na vanua tale ga e tiko kina o Kition e itataqomaki vinaka vei ira na waqa ni Finisia.
Dauveivoli e Vanuatani
Ena gauna makawa, e levu na ka a okati ena veivoli mai na tokalau ni Mediterranean. Na ivoli saulevu ni Saipurusi e dau usani ena waqa me kau i Kiriti, Sardinia, Sicily kei na veiyanuyanu ena Wasawasa na Aegean. E laurai ena veivanua oqori e so na iyaya makawa mai Saipurusi me vaka na bilo kei na itutu ni senikau, qai kune e Saipurusi e levu na kuro qele vakamareqeti ni Mycenaea (Kirisi). Ra vakadikeva e so na uma kopa mai Sardinia e so na dauvakadidike, ra qai vakabauta nira a kau mai Saipurusi.
A voca e dua na waqa ena ika14 ni senitiuri B.S.K. qai mai kune ena 1982 ena wasawasa ni ceva kei Taki. Levu sara na iyau talei a kune ena vakekeli ena wasawasa oqori—na uma kopa mai Saipurusi, na vatu talei na amber, e so na bilo mai Kenani, na kau na ebony, e so na ileu ni elefaniti, na iyaya ni isasauni koula kei na siliva mai Kenani, na iukuuku na scarab e vaka na rairai ni manumanu ni niu, kei na so tale na iyau mai Ijipita. Ni dikevi na qele ena kuro qele era kune e waqa, era kaya kina e so ni a rairai ta mai Saipurusi na waqa oqo.
E vakavure vakasama ni cavuta na waqa ni Kitimi o Pelami ena nona “vosa vakaibalebale,” donuya na gauna e tukuni kina ni a rairai voca na waqa oqori. (Tiko Voli Mai na Lekutu 24:15, 24) Era kilai levu mai na Tokalau e Loma ena gauna oya na waqa ni Saipurusi. Ia era mataqali waqa mada vakacava?
Waqa ni Veivoli
E kune e levu na ivakatakarakara ni waqa era buli ena qele ena so na ibulubulu qaravatu ni koro makawa o Amathus, e Saipurusi. E kilai ena ivakatakarakara oqori na veimataqali waqa era ta mai Saipurusi ena gauna oya. So era sa biu tu ena vica na valeniyayamaroroi.
E laurai ena ivakatakarakara oqori nira dau vakayagataki na waqa ni gauna oya ena veivoli. E le 20 ga era dau vocetaka na waqa lalai. E raba qai titobu na loma ni waqa me rawa ni usana na ivoli kei ira na pasidia ni sokota tiko na veivanua volekata na baravi kei Saipurusi. E kaya o Pliny the Elder nira taya na kai Saipurusi e dua na waqa mamada lailai, me vocetaki ga qai rawa ni yacova na 90 na tani na bibi ni iyaya e usana.
Ia, a tu tale ga e so na waqa ni veivoli lelevu, me vaka na kena a kune volekata na baravi kei Taki. So na waqa oqori e rawa ni yacova na 450 na tani na bibi ni iyaya e usana ni soko wasa. E rawa nira lewe 50 na voce kina, me ya25 na yasana ruarua, e 30 na mita na kena balavu, qai 10 na mita na cere ni kena ivana.
Na Waqa ni Valu ni “Kitimi” ena Parofisai Vakaivolatabu
Na yalo i Jiova e uqeta na parofisai oqo: “Ena lako mai eso na waqa mai na baravi kei Kitimi, ka vakararawataki Asiria.” (Tiko Voli Mai na Lekutu 24:2, 24) E qai yaco beka na parofisai oqo? Era vakayagataki vakacava na waqa mai Saipurusi ena kena vakayacori? Era sega ni waqa ni veivoli era soko wale tu ga ena Wasa na Mediterranean na “waqa mai na baravi kei Kitimi.” Era waqa ni valu dau vakacaca.
Ni veisau na ivakarau ni valu, e veisau tale ga na bulibuli ni waqa mera totolo cake ra qai kaukaua sara. Na ibulibuli ni waqa ni valu taumada mai Saipurusi, era via vaka na waqa ena dua na droini a kune mai Amathus. E raba lailai, balavu, qai kalobi cake toka na muana e muri me vaka na nodra waqa ni valu na kai Finisia. E tiko ena yasa ruarua ni waqa voleka yani ina muailiu kei na muaimuri na isasabai mokimokiti kei na kau momoto, e dau coqa na waqa ni meca.
Era tekivu ta e Kirisi na bireme (na waqa tabarua) ena ikawalu ni senitiuri B.S.K. E rauta ni 24 na mita na kedra balavu, qai 3 na mita na kedra raba. Taumada era dau usani ga kina na sotia, ia era na lai vala ga e vanua. Ni toso na gauna, e laurai ni na yaga cake ke tabatolu na waqa, qai semati tale ena muailiu ni waqa e dua na kau momoto e boro boronisi. Na waqa vou gona oqo e vakatokai me trireme, me vaka sa vakamacalataki ena itekitekivu ni ulutaga. Ra qai vakayagataki sara vakalevu na waqa oqori ena ivalu mai Salamisa (480 B.S.K.), ena nodra vakadruka na mataivalu e wai ni Perisia na kai Kirisi.
E muri, e qai vakamuai ira na nona waqa ni valu na trireme o Alekisada na Ka Levu mera soko ina veivanua ena tokalau, ena nona saga me lewa e levu na vanua. Era buli ga na waqa oqo mera ka ni valu, sega ni nakiti me caka kina na soko balavu baleta ni lailai na vanua me maroroi kina na iyaya ena loma ni waqa. Oya na vuna era dau kele yarayara kina ena veiyanuyanu ena Wasawasa na Aegean me laurai na veika e gadrevi e waqa. Nona inaki o Alekisada me vakarusa na mataivalu i wai ni Perisia. Ia ni bera oya, ena gadrevi me kabai rawa na yanuyanu kaukaua vakarerevaki o Taia. Era dau cegu gona vakalekaleka e Saipurusi na trireme ni bera nira soko yani i Taia.
Era totaki Alekisada na Ka Levu na lewe i Saipurusi ena gauna e bukudruadruataki Taia kina (332 B.S.K.), ra qai solia vua e 120 na waqa. Eratou liutaka sara ga na mataivalu e wai e tolu na tui mai Saipurusi me ratou lai tokoni Alekisada. Eratou vakaitavi ena kena bukudruadruataki o Taia ena loma ni vitu na vula, qai vakayacori na parofisai vakaivolatabu ena gauna sa ravuti kina. (Isikeli 26:3, 4; Sakaraia 9:3, 4) Ena levu ni nona vakavinavinaka o Alekisada, e vakalaivi iratou na tui ni Saipurusi me ratou veiliutaki tiko ga ena nodratou vanua, dina ga ni ratou sa qali vei Kirisi.
Vakasakiti na Yaco ni Parofisai
E vakamacalataka o Strabo, e dua na dauvolaitukutuku ena imatai ni senitiuri, ni a vakarota o Alekisada mera vakayagataki na waqa ni Saipurusi kei na waqa ni Finisia ena nona ravuravu e Arapea. Nira waqa mamada qai rawarawa mera luva, era yaco yani i Thapsacus (Tiphsah) ena vualiku kei Siria ni oti ga e vitu na siga. (1 Tui 4:24) Mai kea, a rawarawa sara na nodra vakamuri uciwai sobu i Papiloni.
E mai vakayacori gona e dua na itukutuku ena iVolatabu e dau dredre toka me kilai na kena ibalebale, a cavuti ena tini na senitiuri yani e liu! Salavata kei na ka e volai ena Tiko Voli Mai na Lekutu 24:24, a tekivu ravuravu na mataivalu i Alekisada na Ka Levu mai Masitonia, qai toso ina tokalau me vakamalumalumutaki Asiria, yacova sara nona vakavua na Matanitu Qaqa ni Mitia kei Perisia.
Na itukutuku lailai mada ga e tauri rawa oqo me baleta na “waqa ni Kitimi,” e dusia na kena vakayacori vakasakiti e dua na parofisai vakaivolatabu. Na volatukutukutaki ni veika oqori e vaqaqacotaka na noda vakabauta meda nuitaka na parofisai ena iVolatabu. Ni okati na noda bula ena veigauna se bera mai ena levu na parofisai oqori, e dodonu meda kauai kina.
[Mape ena tabana e 16]
(Raica tale na ivola)
ITALI
Sardinia
Sicily
Wasa na Aegean
KIRISI
Kiriti
LIPEA
TAKI
SAIPURUSI
Kition
Taia
IJIPITA
[iYaloyalo ena tabana e 16]
iVakatakarakara ni dua na waqa ni valu ni Kirisi, na trireme
[Credit Line]
Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.
[iYaloyalo ena tabana e 17]
iVakatakarakara ni dua na waqa makawa ni valu ni Finisia, na bireme
[Credit Line]
Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.
[iYaloyalo ena tabana e 17]
Na itutu ni senikau e droinitaki kina na waqa ni Saipurusi
[Credit Line]
Published by permission of the Director of Antiquities and the Cyprus Museum
[iYaloyalo ena tabana e 18]
Na waqa makawa ni usa iyaya, me vaka na kena e tukuni ena Aisea 60:9