Ang Kasingki Yara Bisan Diin
NAGALINGKOD sa iya salakyan nga nagahulat sang pagberde sang suga-trapiko, hinali nga nasiplatan sang tsuper ang isa ka daku nga tawo nga nagapadulong sa iya, nga nagapamuyayaw sing mabaskog kag nagakumpasan sang iya inumol. Dalidali nga ginsiraduhan sang tsuper ang iya mga ganhaan kag gintakpan ang iya mga bintana, apang padayon gihapon nga nagapalapit ang daku nga tawo. Nagadukuon, gintay-ug sang tawo ang salakyan kag ginbutong ang ganhaan sang salakyan. Sang ulihi, bangod indi niya ini mabuksan, ginhakyaw niya ang iya daku nga inumol kag ginsumbag ang salaming, nagpawasaag sini.
Esena bala ini sa isa ka aksion nga pelikula? Indi! Isa ini ka binais sa trapiko sa isla sang Oahu, Hawaii, nga nakilal-an tungod sang malinong kag masulhay nga palibot sini.
Indi ini makapakibot. Ang mga kandado sa mga ganhaan, mga rehas sa mga bintana, mga guwardiya sa mga tinukod, bisan ang mga karatula sa mga bus nga nagasiling “Ang tsuper wala nagadala sing kuwarta”—tanan nagatudlo sa isa ka butang: Ang kasingki yara bisan diin!
Kasingki sa Puluy-an
Ang puluy-an madugay na ginakilala subong ang luwas nga dalangpan sang isa ka tawo. Apang, ang panghunahuna nga makasapo ang isa ka tawo sing kalinong kag kaluwasan sa puluy-an madasig nga nagabalhin. Ang kasingki sa pamilya, nga nagalakip sang pag-abuso sa kabataan, pagsakit sa tiayon, kag pagpatay nangin mga ulong-dinalan sang mga balita sa bug-os nga kalibutan.
Halimbawa, “dimagkubos sa 750,000 ka kabataan sa Britanya ang mahimo magaantos sing malawig nga emosyonal nga kahadlok bangod nadayag sila sa kasingki sa panimalay,” siling sang Manchester Guardian Weekly. Ang report ginpasad sa isa ka surbe nga nakatukib man nga “tatlo sa kada apat ka babayi nga ginpamangkot ang nagsiling nga ang ila mga kabataan nakakita sing masingki nga mga hitabo, kag halos dos-tersia sang mga kabataan ang nakakita nga ginasakit ang ila mga iloy.” Sa kaanggid, suno sa U.S.News & World Report, ang U.S. Advisory Board on Child Abuse and Neglect nagabulubanta nga “2,000 ka kabataan, kalabanan sa ila ubos sa 4 anyos, ang nagakapatay kada tuig sa kamot sang mga ginikanan ukon mga manuglibang.” Nagalabaw ini sa kadamuon sang mga kamatayon nga tuga sang mga aksidente sa trapiko, mga pagkalumos, ukon pagkahulog, siling sang report.
Ang kasingki sa panimalay nagalakip man sang pag-abuso sa tiayon, halin sa pagtikwang ukon pagtiklod tubtob sa pagtampa, pagsipa, pagkuga, pagsakit, pagpahog paagi sa kutsilyo ukon pusil, ukon bisan sa pagpatay. Kag karon ining sahi sang kasingki ginahimo lunsay sa mga lalaki kag mga babayi. Natukiban sang isa ka pagtuon nga sa tunga sang ginreport nga kasingki sa ulot sang mga mag-asawa, mga un-kuwarto sang mga kaso ang ginsugdan sang lalaki, ang un-kuwarto pa sang babayi, kag ang nabilin sarang malaragway sing labing maayo subong mga ilinaway nga lunsay ang lalaki kag babayi ang salaon.
Kasingki sa Ulubrahan
Malayo sa puluy-an ang ulubrahan kinaandan na nga isa ka lugar diin makasapo ang isa ka tawo sing kahim-ong, pagtaha, kag pagtahod. Apang daw indi na karon. Halimbawa, ang mga estadistika nga ginpaguwa sang Departamento sang Katarungan sang Estados Unidos nagapakita nga kada tuig kapin sa 970,000 ka tawo ang mga biktima sang masingki nga krimen sa ulubrahan. Ginapabutyag sa iban nga paagi, “isa sa kada apat ka mamumugon ang mahimo nga mangin biktima sang pila ka dagway sang kasingki sa trabaho,” suno sa isa ka report sa Professional Safety—Journal of the American Society of Safety Engineers.
Ang labi gid ka makatulublag amo nga ang kasingki sa ulubrahan indi lamang limitado sa mga binais kag mga insultuhanay. “Ang kasingki nga ginahimo sing espesipiko batok sa mga amo kag sa mga empleyado sang iban pa nga mga empleyado amo karon ang pinakamadasig magdamo nga kategoriya sang pagpatay sa E.U.,” siling sang amo man nga report. Sang 1992, 1 sa 6 ka may kahilabtanan sa trabaho nga kamatayon ang omisidyo; para sa mga kababayin-an, ang kadamuon halos 1 sa 2. Indi mapanghiwala nga ang kasingki madasig nga nagalapnag sa anay mahim-ong nga ulubrahan.
Kasingki sa mga Isport kag Kalingawan
Ang mga isport kag kalingawan ginahimo subong mga paagi sang pagliwaliwa ukon paglingawlingaw nga nagaparepresko sa isa ka tawo para sa mas importante nga mga pagpaninguha sa kabuhi. Karon ang kalingawan isa ka multibilyones-dolyares nga industriya. Agod makaganar sing daku sa sining mapilakan nga negosyo, walay kabalaka nga ginahimo sang mga suplayer sang kalingawan ang tanan nga paagi agod mabaligya ang ila produkto. Kag ang isa sining mga paagi amo ang kasingki.
Halimbawa, ang Forbes, isa ka magasin sa negosyo, nagreport nga ang isa ka pabrikante sang mga video game may isa ka mabakal nga hampang sa inaway diin ginautod sang isa ka hangaway ang ulo kag taludtod sang iya kaaway samtang ang tumalan-aw nagasinggit, “Patya sia! Patya sia!” Apang, ang bersion sang amo man nga hampang sang kompetensia nga kompanya wala sing amo sina ka maduguon nga esena. Ang resulta? Ang mas masingki nga bersion mas mabakal sangsa kompetensia sini sa 3 katumbas sa 2. Kag nagakahulugan ini sing daku nga kantidad sang kuwarta. Sang ang bersion sining mga hampanganan nga gindesinyo para magamit sa mga telebisyon sa balay ginbaligya, ang mga kompanya nakaganar sing $65 milyones sa nagakalainlain nga mga pungsod sa nahauna nga duha ka semana! Kon ganansia ang nadalahig, ang kasingki isa pa ka paon para sa mga konsumidor.
Ang kasingki sa mga isport isa pa ka butang. Masami nga ginapabugal sang mga humalampang ang halit nga ila mahimo. Sa isa ka hampang sang hockey sadtong 1990, halimbawa, may yara 86 ka silot bangod sang hulag nga malain—ang pinakamataas. Ang hampang gin-awat sang tatlo ka oras kag tunga nga kinagubot. Ang isa ka humalampang ginpabulong bangod sang naglitik nga tul-an sa guya, napakrisan nga cornea, kag samad. Ngaa may kasingki? Ang isa ka humalampang nagpaathag: “Kon madaug ninyo ang isa ka tunay nga emosyonal nga hampang, nga madamo sing away, nagapauli kamo kag nagabatyag nga mas malapit sa inyo mga kaupdanan. Sa banta ko ang mga away amo ang naghimo sini nga isa ka tunay nga espirituwal nga hampang.” Sa kalabanan nga mga isport karon, daw subong bala nga ang kasingki, indi lamang nangin paagi sa pagtigayon sang naluyagan nga resulta, kundi nangin amo mismo ang naluyagan nga resulta.
Kasingki sa Eskwelahan
Ang eskwelahan pirme ginakabig subong isa ka kuta diin mahimo malipatan sang mga pamatan-on ang tanan nila nga mga kabalaka kag magkonsentrar sa pagpalambo sang ila mga hunahuna kag mga lawas. Apang, karon, ang eskwelahan indi na isa ka luwas kag malig-on nga lugar. Ginapakita sang isa ka surbe sang Gallup sadtong 1994 nga ang kasingki kag mga gang amo ang numero uno nga problema sa pangpubliko nga mga eskwelahan sa Estados Unidos, nga nagalabaw sa kuwarta, nga amo ang nagapanguna sa listahan sang nagligad nga tuig. Daw ano gid bala kalain ang kahimtangan?
Sa pamangkot, “Nangin biktima ka na bala sang isa ka masingki nga buhat sa sulod ukon sa palibot sang eskwelahan?” halos 1 sa kada 4 ka estudyante sa isa ka surbe ang nagsabat sing huo. Kapin sa isa ka napulo nga bahin sang mga manunudlo ang nagsabat man sing huo. Ginapakita sini man nga surbe nga 13 porsiento sang mga estudyante, lalaki kag babayi, ang nagbaton nga nagdala sing armas sa eskwelahan sa lainlain nga tion. Ang kalabanan sa sini nagsiling nga ginhimo nila ini agod lamang makapabugal sa iban ukon maamligan ang ila kaugalingon. Apang gintiro sa dughan sang isa ka 17-anyos nga estudyante ang iya maestro sang gintinguhaan sang maestro nga kuhaon ang iya pusil.
Isa ka Masingki nga Kultura
Indi mapanghiwala nga ang kasingki yara bisan diin karon. Sa puluy-an, sa trabaho, sa eskwelahan, kag sa kalingawan, nagaatubang kita sing masingki nga kultura. Bangod nadayag sa sini adlaw-adlaw, ginbaton na ini sang madamo subong kinaandan—tubtob nga nabiktima sila. Nian nagapamangkot sila, Matapos gid bala ini? Luyag mo man bala mahibaluan ang sabat? Nian basaha palihug ang masunod nga artikulo.