Naladawen a Naammuan ni Addie ti Sungbat Ngem Saan Pay a Naladaw Unay
Daytoy ti pakasaritaan ti 87-a-tawen a panangbiruk ti maysa a nangisit a babai iti kinahustisia ti kagimongan. Isut’ agtugtugaw iti maysa a troso nga agbambanniit iti igid ti maysa nga aluguog. Nalamuyot ti kudilna, nasin-aw ti panunotna, ken addaan nadayaw a panangmatmat iti bagina. Napigsa, aduan-kapadasan, nasaririt, ngem madlawmo kadagiti matana ti laing ken kinamanagpakatawa, ken ti makaay-ayo a kinapakumbaba. Isut’ nalaing nga agestoria. Nabatad a kapuonanna dagiti Africano, a nalaokan kadagiti pakalaglagipan ti nasulinek nga Abagatan. Imdenganyo bayat a lagipenna ti napalabasna.
“NAIPASNGAY ni apongko a baket iti maysa a barko a nausar a mangibiahe kadagiti bag-en iti panagdaliasatna manipud Africa a nagpa-Georgia. Isut’ nakalamlamí ket awan ti mangnamnama nga agbiag pay. Isu nga idi nailako ni nanangna, impaikuyogda kenkuana ti masaksakit nga ubing. Daytoy ket idi ag-1844. Ti ubing ket napanaganan iti Rachel.
“Imanmanehar ni Dewitt Clinton ti maysa a plantasion ni ulitegna. Babaen ken Dewitt, insikog ni Rachel ni tatangko, ni Isaiah Clinton, a naipasngay idi Hunio 1866. Ike ti awagda kenkuana. Idi barito pay, masansan nga aglugan iti kabalio met laeng ni Dewitt ken naisuro amin a rumbeng a maammuan maipapan iti pannakaimanehar ti maysa a plantasion. Sumagmamano a tawen kalpasanna, kinuna ni Dewitt ken Ike: ‘Dimtengen ti tiempo a masapul nga agtakderkan iti bukodmo a saka.’ Inikkatna iti siketna ti sinturera a pitakana sana inted ken Ike.
“Kalpasan daytoy, nagtrabaho ni tatangko iti maysa a tao nga agnagan Mr. Skinner, nagbalin a manangaywan iti plantasion ni Skinner, sana inkallaysa ni Ellen Howard. Naipasngayak idi Hunio 28, 1892, idiay Burke County, iti asideg ti Waynesboro, Georgia. Naragsak ti biag para kaniak. Pagay-ayatko ti rummuar manipud balaymi tapno matagiragsakko ti biag iti kada aldaw. Lapdannak idi ni nanang agingga a maigalutna ti laso iti likudan ti badok, sa inaldaw a mangngegak a kunana: ‘Ilaso[ta] pay laeng ta badom sakbay a rummuarka.’ Sumalpaak no kua iti pakawan ti arado tapno asidegak iti yan ni tatangko.
“Maysa nga aldaw kabayatan ti panagbagyona nupay kalgaw idi, nakimat ni Mr. Skinner ken ti kabaliona iti maysa a kapanagan. Agpadada a natay. Ni Mrs. Skinner ket puraw a babai manipud Amianan ken kagurgura dagiti amin a tao idiay Burke County gapu iti inaramid ni Heneral Sherman idi pinuoranna ti Atlanta. Isu a lallalo ti gurada ken Mrs. Skinner ngem iti gurada kadagiti nangisit! Binales ida ni Mrs. Skinner. Gapu iti busorna, idi natayen ni lakayna, inlakona ti plantasion ken tatangko, a maysa a nangisit a lalaki. Agasenyo a maysa a nangisit a lalaki ti agtagikuan iti maysa a plantasion idiay Georgia sakbay ti maika-20 a siglo!”
Ni Mr. Neely ken ti Tiendaan
“No kasapulan ni Papang ti aniaman, mapan ken Mr. Neely, a makinkua iti tiendaan. Kumpletoda iti amin. No kasapulam ti doktor, mapanka laeng idiay tiendaan. No kasapulam ti lungon, mapanka laeng idiay tiendaan. Awan ti aniaman a bayadam; basta maisingirto iti listaam agingga ti panagbubukag iti kapas. Naammuan ni Neely nga adda kuarta ni Papang idiay banko, isu nga inyegannakam iti amin a tagilako a dimi kasapulan—kahon ti yelo, pagdait a makina, paltog, bisikleta, dua a kabalio. ‘Dimi kasapulan dayta!’ kuna ni Papang. Ti sungbat ni Neely: ‘Regalo dayta. Isingirkonto iti listaam.’
“Maysa nga aldaw, insangpet ni Neely idiay talonmi ti maysa a nangisit nga Studebaker. Kinuna ni Papang: ‘Mr. Neely, dimi kasapulan dayta! Awan ti makaammo nga agmaneho wenno agpaandar iti dayta, ken saankam a nairuam iti dayta!’ Di inkankano ni Neely dayta. ‘Alaem ketdin, Ike. Isingirkonto iti listaam ket paayabakto ti maysa a trabahadorko a mangisuronto iti maysa a trabahadormo no kasano a manehuen dayta.’ Dikam pulos nausar dayta. Maysa nga aldaw, impakpakaasik ken Papang a palubosannak a sumurot iti maysa kadagiti trabahadormi a gumatang iti petrolio. Kinuna ni Papang: ‘Dimo manmanehuen dayta; am-ammoka!’ Apaman a nakapanawkamin, kinunak: ‘Padasek man met a manehuen. Uray ta impakadakon ken Papang.’ Kellaat a pimmartak ti taray ti kotse, sa pinusiposko ti manibela iti pakanigid ken pakanawan a limmasat kadagiti kakaykayuan. Naiturongko la ngarud dayta iti maysa a waig.
“Dinamagko ken Papang no apay a dina pagkedkedan amin dagitoy a tagilako nga isangsangpet ni Mr. Neely, ket insungbatna: ‘Dakkelto a kamali dayta, maysa nga insulto. Malaksid pay, ti pannakigayyem ken Mr. Neely ket agserbi a salaknib maibusor iti KKK [Ku Klux Klan].’ Isu a binayadanmi amin dagitoy a tagilako a dimi met kasapulan. Ket malagipko ti kanayon idi a kunaen ni Papang: ‘Dikay gumatgatang iti diyo kasapulan, ta no saan nailumlomkayton iti utang ken diyo magatangen ti kasapulanyo.’ Kagurgurak idi ni Mr. Neely!
“Idi amin ti agragragsak iti idadateng ti baro a siglo, pimmusay ni nanangko idi Enero 1, 1900, bayat nga ipaspasngayna ti maikapat nga anakna. Walo lat’ tawenko idi, ngem kinunak ken Papang idiay kamposanto nga isut’ aywanakto.
“Ni apongko a baket [nanang ni nanangko] ti nangpadakkel kadakami nga agkakabsat. Mary ti naganna. Relihiosa unay, naglaing nga agikabesa, ngem dina ammot’ agbasa wenno agsurat. Mapanak no kua idiay kusina saak agdamag. ‘Apay a di isakit dagiti puraw dagiti nangisit, idinto ta kunada nga amin ket padapada iti imatang ti Dios? No mapantayto idiay langit, mapanto met kadi sadiay dagiti puraw a tattao? Addanto met kadi sadiay ni Mr. Neely?’ Ti sungbat ni Mary: ‘Diak ammo. Basta, naragsaktayto.’ Diak kumbinsido unay iti daydi.
“‘Apong, anianto ti aramidentayo idiay langit?’ ‘Ay ket, magnatayto a, kadagiti kalsada a naaramid iti balitok! Addanto payaktayo sa agtayabtay a mapan iti nadumaduma a kayo!’ Kinunak iti un-unegko: ‘Kaykayatko laengen ti agay-ayam idiay ruar.’ Pulos a diak kayat ti mapan idiay langit, ngem diak met kayat ti mapan idiay impierno. ‘Apong, anianto ti kanentayo idiay langit?’ Isut’ simmungbat: ‘Ket no mangantayto iti gatas ken diro!’ Inyikkisko: ‘Ngem diak kayat ti gatas, ket diak kayat ti diro! Apong, matayakto ngarud a iti bisin! Matayakto iti bisin idiay langit!’”
Nangrugiak a Nageskuela
“Kayat ni Papang nga ageskuelaak. Idi 1909, imbaonnak idiay Tuskegee Institute sadi Alabama. Ni Booker T. Washington ti nangisuro ken nangiwanwan iti eskuelaan. Isut’ awagan dagiti estudiante a Papa. Nasaknap ti nagbibiaheanna tapno makaur-or iti kuarta nga agpaay iti eskuelaan, a kaaduan kadagita ti naggapu kadagiti puraw a tattao. No adda idiay eskuelaan, ikasabana daytoy a mensahe kadakami: ‘Ageskuelakayo. Manggedkayo, ken urnongenyo ti kuartayo. Sa gumatangkayo iti loteyo. Ket didakto awisen a sumarungkar kadakayo sa masangpetakto a di man la naarbasan ti karuotan, di man la napintaan ti balay, wenno nabuong ti sarming dagiti tawa a naselselan iti nisnis tapno di sumrek ti lamiis. Ipagpannakkelyo ti bagiyo. Tulonganyo dagiti kailianyo. Tulonganyo ida a mangparang-ay iti biagda babaen iti edukasion ken kinagaget. Agbalinkay a pagwadan.’
“Talaga a kasapulanda ti ‘tulong a mangparang-ay iti biagda babaen iti edukasion ken kinagaget.’ Nasayaatda a tattao—nagadut’ nagsayaat a kababalinda. Adda bambanag a masapul a laglagipen ti puraw a pulí maipapan iti napalabas no usigenna ti Negro a pulí. Saan a naikkan iti gundaway dagiti Negro nga agadal. Maiparit kadagiti paglintegan ti panangadipen ti mangisuro iti Negro. Dakam laeng ti tattao nga immay ditoy a pagilian a maikaniwas iti pagayatanmi. Daddumat’ magagaran a makagteng ditoy. Saankam a magagaran. Kinawarandakami sadakam inyeg ditoy. Pinagtrabahodakami kas di-matangdanan a bag-en iti unos ti 300 a tawen. Sinerbianmi ti puraw a [pulí] iti 300 a tawen, ket dinakam la impaayan iti umdas a taraon wenno kawes. Pinagtrabahonakami manipud agsapa aginggat’ rabii, sinaplitnakami iti bassit la a kamalimi. Ket idi winayawayaannakami, kaskasdi a dinakam inikkan iti gundaway a makaadal. Kayatna nga agtrabahokami iti talon ken agtrabaho uray dagiti annakmi sa ageskuelada iti tallo a bulan iti kada tawen.
“Ket ammoyo kadi no ania a kita nga eskuelaan daydi? Maysa a bassit a simbaan gapu ta awan eskuelaan agpaay kadagiti Negro. Nakersang a bangko ti pagtugawanmi. Numona ta ti Hunio, Hulio, ken Agosto ket nagdagaang unay a bulbulan ti tawen. Awan screen dagiti tawa. Agdalupisak dagiti ubbing iti suelo. Maymaysa ti maestra ti 103 nga estudiante, sa adu pay nga insekto ti sumrek iti siled gapu ta awan met screen dagiti tawa. Ania ngay ti maisurom iti maysa nga ubing iti tallo la a bulan? Maysa a kalgaw idiay Tuskegee, nangisuroak iti 108 nga estudiante a nagdudumat’ tawenda.
“Nagraduarak idi 1913 kas maysa a nars. Nakiasawaak ken Samuel Montgomery idi 1914. Di nagbayag, nagserbi agpaay iti Gubat Sangalubongan I, ket masikogak idi iti kakaisuna nga anakko. Nabiit pay a nagsubli ni Samuel idi isut’ pimmusay. Kaduak ti baritok a nagbiahe babaen iti tren a nangsarungkar iti adiek a babai idiay Illinois, a mangnamnama a makasapulak iti panggedak sadiay kas maysa a nars. Amin a saan a puraw a tattao ti naibaon iti lugan ti tren iti likudan unay ti lugan a yan ti uging a mangpapaandar iti dayta. Nagpudot, nakalukat dagiti tawa, isu a mairuan ken maasukankami. Iti maikadua nga aldaw, awanen taraonmi ken gatas para iti ubing. Inkagumaak ti makastrek idiay panganan ngem linapdannak ti maysa a pahinante a nangisit. ‘Dika makastrek ditoy.’ ‘Mabalin ngata a lakuandak laengen iti bassit a gatas para iti anakko?’ Saan ti sungbat. Amin dagiti inaramid ni Mr. Neely ken tatangko ti damo a panangilupitlupit a namagburek iti darak. Daytoy ti maikadua.
“Idi 1925, nakiasawaak ken John Few, maysa a pahinante ti tren. Agnanaed idiay St. Paul, Minnesota, isu nga immakarak sadiay. Daytoy ti maikatlo a panangilupitlupit a namagburek iti darak maigapu iti isyu ti kinahustisia ti kagimongan. Idiay St. Paul, addaak iti adayo nga amianan, ngem nakarkaro manen ti panangidumduma ngem idiay Abagatan. Ti ospital ti estado dinak irehistro kas maysa a nars. Kunada nga awan pay nadamagda a nangisit a nars. Idiay Tuskegee, nasanaykam a naimbag, ket maipangpangruna unay ti pasiente, ngem idiay St. Paul, ti kolor ti kudil ti pangibatayan. Isu nga inlakok ti bassit a balayko idiay Waynesboro ket inusarko ti kuarta kas antisipo iti maysa a lote ken patakder. Rinugiak ti maysa a negosio a talyer, nanangdanak iti uppat a mekaniko, ket di nagbayag, nasayaaten ti andar ti negosiok.”
Naammuak ti NAACP
“Dandanin 1925 idi naammuak ti NAACP [National Association for the Advancement of Colored People] ket siaaktiboak a nakipaset. Di ngamin kinuna ni Booker T. Washington: ‘Tulonganyo dagiti kailianyo. Tulonganyo ida a mangparang-ay iti biagda babaen iti edukasion ken kinagaget’? Ti damo nga inaramidko isut’ ipapanko iti gobernador ti estado a tugottugotko ti maysa nga atiddog a listaan dagiti nangisit a botante nga addaan bukod a balay ken managbayad iti buis. Nangipangag, inserrekna ti maysa nga agkabanuag a nangisit a nars nga agtrabaho iti ospital met la ti estado a nagkedked idi a mangawat kaniak. Nupay kasta, nagdakes ti trato dagiti puraw a nars kenkuana—binukbokanda pay iti isbo amin nga unipormena—isu a pimmanaw a nagpa-California a sadiay ti nagbalinanna a doktor.
“Nagsayaat met ketdi ti andar ti talyerko, agingga a dimteng ti maysa nga aldaw idi 1929. Kaidepdepositok ti $2,000 idiay banko, ket bayat a nagnaak, nagriawen dagiti tattao ta nabangkarote kanon dagiti banko. Maminduaak pay nga agbayad para iti talyerko. Narpuog ti negosiok a talyer. Nagbibingayanmi kadagiti mekanikok ti nabatbati a kuartak.
“Awan ti makukuarta ti asinoman. Nagatangko ti damo a balayko babaen ti panangiruarko iti $300 iti kuartak manipud iti life-insurance-ko. Nagatangko ti balay iti $300. Nagilakoak iti sabsabong, manok, ken itlog; nagpakaseraak; ken inusarko ti dadduma a kuarta a nanggatang kadagiti bakante a lote iti sag-$10 ti tunggal maysa. Diak pulos nabisinan ken immawat iti pension agpaay kadagiti marigrigat. Nangankami iti itlog. Nangankami iti manok. Ginilingmi ti tultulangda a pagtaraon dagiti baboyko.
“Di nagbayag, nagginnayyemkami ken Eleanor Roosevelt ken nadekketkam nga aggayyem ken Hubert Humphrey. Tinulongannak ni Mr. Humphrey a nanggatang iti dakkel nga apartment idiay lugar ti St. Paul a puraw ti kaaduan nga agindeg. Madanagan idi ti ahente ti daga a naglako di la ket ta agpeggad ti biagna, isu a pinagkarinak a diak usaren wenno agtaeng iti pasdek iti [simmaganad a] 12 a bulan.”
Maysa a Panagbalbaliw iti Biagko
“Adda naisangsangayan a banag a napasamak idi 1958 a diak pulos malipatan. Immay kaniak ti dua a puraw a lallaki ken maysa a nangisit a lalaki a mangsapsapul iti pagdagusanda iti agpatnag. Impagarupko no daydit’ pamay-anda laeng tapno maipulongdak kadagiti pannakabagi ti linteg gapu iti panangidumdumak iti pulí, isu a kinapatangko ida iti sumagmamano nga oras. Kunada a Saksi ida ni Jehova ket agbiaheda nga agturong iti maysa a kumbension sadi Nueva York. Impakitada kaniak ti kuna ti Biblia a panggep ti Dios a paraiso a daga a sadiay awanton ti panangidumduma. Agkakabsatton ti tattao. Kinunak iti un-unegko, ‘Adda ngata kadakuada ti sapsapulek iti nabayagen a tawtawen?’ Makita met ketdi iti tigtignayda ti kunkunada—a panagkakabsat. Dida kayat ti agsisina iti daydi a rabii.
“Ket sumagmamano a tawen kalpasanna, sinarungkarak ti maysa kadagiti pinakaserok a mabilbilangen ti aldawna. Minnie ti naganna. Idi dinamagko no aniat’ maitulongko kenkuana, kinunana: ‘Pangngaasim man ta ibasam kaniak ti bassit nga asul a libro nga adda sadiay.’ Daydi Ti Kinapudno a Mangiturong iti Biag nga Awan Inggana, maysa a libro nga ibumbunong idi dagiti Saksi ni Jehova. Isu a kada isasarungkarko, umad-adut’ mabasak iti bassit nga asul a libro. Dimteng ti aldaw ti ipupusay ni Minnie, ket idi napanak iti apartmentna, adda sadiay ti maysa a puraw a babai nga agnagan Daisy Gerken. Ngangnganin bulsek. Kinunana kaniak nga inyadalanna ni Minnie iti bassit nga asul a libro. Dinamag ni Daisy kaniak no adda aniaman a kayatko nga alaen idiay apartment ni Minnie. Kinunak: ‘Ti la Biblia ken ti bassit nga asul a librona.’
“Ammok idin a no surotek dagiti naibinsabinsa iti dayta nga asul a libro, masapul nga aglusulosak iti amin a trabahok agpaay kadagiti nangisit a tattao. Nagadu isu a diak maibinsabinsa amin nga ar-aramidek idi a patiek a pagimbagan. Nangbuangayak iti union dagiti pahinante ti tren. Nakipasetak kadagiti kaso iti korte a nakagun-odan dagiti dadduma a pahinante ti tren kadagiti kalinteganda iti kagimongan. No dadduma, nangyurnosak kadagiti demostrasion iti dadduma a paset ti ili. Masapul a siertuek a di labsingen dagiti taok ti linteg, ket no aglabsingda, masapul a mawayawayaak ida manipud pagbaludan. Kamengak ti nasurok a sangapulo a gunglo ngem kadagidiay mangisaysayangkat laeng iti ganuat nga agpaay kadagiti umili.
“Isu nga impagarupko nga awan pagdanagak iti masakbayan. Agsagsagaban dagiti kailiak! Adut’ empleadok idiay NAACP, agraman ti maysa a puraw a sekretaria. Manipud 1937 aginggat’ 1959, nagserbiak kas bise presidente ti NAACP idiay St. Paul ket manipud 1959 agingga idi 1962 kas presidentena. Inorganisarko ti kumperensia ti uppat nga estado ket nagserbiak sadiay tapno angayen met laengen ti NAACP ti kumbension nasionalna idiay St. Paul. Nagadu ti kaso nga agur-uray, tunggal maysa adda bukodna a pakasaritaan. Idi 1962, sakbay a nagretiroak idi agtawenak iti 70, sinarungkarak ni Presidente John F. Kennedy. Nakalkaldaang ta naigamerak idi a tiempo iti panangsapulko iti ammok a pamay-an ti kinahustisia isu nga awan man lat’ tiempok a nakasursuro iti pamay-an ti Dios.”
Natakuatak Met Laengen ti Kakaisuna a Pamay-an ti Kinahustisia ti Kagimongan
“Kanayonkam nga agtungtong ken Daisy Gerken babaen iti telepono, ken tinawen a sarungkarannak. Di nagbayag kalpasan a napanak idiay Tucson Arizona, nagpason ti regalo kaniak a suskripsion a Ti Pagwanawanan. Nablo ti tumengko, isu nga idi simmarungkar kaniak ni Adele Semonian, maysa kadagiti Saksi ni Jehova, naimbag ta addaak idiay balay. Rinugianmi a dua ti nagadal iti Biblia. Kamaudiananna, limmawag met laengen kaniak ti kinapudno. Naamirisko a diak marisut amin a parikut dagiti kailiak ken ‘tulongan ida a mangparang-ay iti biagda babaen iti edukasion ken kinagaget.’ Dakdakkel ti problema ngem ken Mr. Neely. Dakdakkel ngem ti Abagatan. Dakdakkel ngem ti Estados Unidos. Kinapudnona, dakdakkel ngem daytoy a lubong.
“Daytat’ sapasap nga isyu. Asinot’ addaan kalintegan nga agturay iti lubong? Ti tao kadi? Ti kabusor ti Dios a ni Satanas? Wenno ti Namarsua ti addaan kalintegan? Siempre, isuna! Inton mamimpinsan a marisut daytoy nga isyu, mapukawton dagiti sintoma ti panangilupitlupit ti kagimongan nga inlablabanko iti unos ti panagbiagko. Ket aniaman ti naaramidak, kadagiti nangisit man wenno puraw, lumakay ken mataytayo pay met laeng. Pagbalinento ti Dios ti daga a paraiso nga addaanton iti kinahustisia iti intero a kagimongan. Naragsakanak iti namnama nga agbiag nga agnanayon ken aywanan dagiti mula ken animal ken ayaten ti padak a tao a kas iti bagik—a mangtungpalton iti daydi damo a panggep ti Dios idi pinarsuana ti lalaki ken babai ditoy daga. (Salmo 37:9-11, 29; Isaias 45:18) Naragsakanak met a nakaammo a diak mapan idiay langit ket agbiag iti gatas ken diro wenno matay iti bisin!
“Adda dadduma a pagbabawyak, nangnangruna ta binusbosko ti kaaduan a [tawen ti] biagko a nangsapul iti kinahustisia ti kagimogan manipud iti di umiso a gubuayan. Kaykayatko pay koman nga impaay iti Dios ti kinaagkabanuagko idi. Kinapudnona, impagarupko a kasta, babaen ti panangtulongko iti dadduma a tattao. Tumultulongak pay met ketdi a, ngem ita daytat’ babaen iti panangisurok kadagiti tattao maipapan iti namnama a Pagarian ti Dios iti sidong ni Kristo Jesus, ti kakaisuna a nagan a naited iti babaen ti langit a mabalintayo a pakaisalakanan. (Mateo 12:21; 24:14; Apocalipsis 21:3-5) Sangkakuna idi ni tatangko bayat nga ipakitana kaniak ti gemgemna: ‘No irutam unay ta imam, awantot’ aniaman a makastrek ken makaruar.’ Kayatko a luktan ti imak a tumulong iti sabsabali.
“Nabautisaranak kas maysa a Saksi ni Jehova idi agtawenak iti 87. Masapul nga aktiboak yantangay mabilbilangen ti al-aldawko. Aktiboak pay met laeng ngem saanen a kas idi. Nalanganak ti nalabit dua laeng a gimong ti kongregasion iti napalabas a dua a tawen. Rumbeng nga ikagumaak nga adalen ti amin tapno maisurok ti pamiliak iti amin a kabaelak inton mapagungarda. Ag-20 agingga iti 30 nga oras ti mabusbosko iti kada bulan idiay tay-ak ti serbisio, babaen iti tulong ni Adele.
“Ita, dagitoy nga insalaysayko ti tampok ti biagko. Diak maibaga kadakayo ti amin, ta uray no adu a lawas nga agtugtugawtayo ditoy a troso, dinto maibus ti pagsasaritaantayo.”
Pagammuan ta adda dakkel nga uleg-danum a naguyas iti troso, ket impukkaw ni Addie: “Naggapgapuan daytoy nga uleg?” Ginammatanna ti banniitna ken ti nabanniitanna nga ikan nga inubonna sa dagus a pimmanaw. Daytat’ nagpatinggaan ti interbiu.—Kas insalaysay ni Addie Clinton Few iti maysa a reporter ti “Agriingkayo!” Di nagbayag kalpasan daytoy nga interbiu, pimmusay ni Addie idi agtawen iti 97.