“River Blindness”—Panangparukma iti Nakaro a Saplit
BABAEN TI KORESPONSAL TI AGRIINGKAYO! IDIAY NIGERIA
TI KASASAAD ket kadawyan iti adu nga away iti igid ti karayan idiay Makinlaud nga Africa. Nagtugaw ti maysa a grupo ti tattao kadagiti bangko iti sirok ti dakkel a kayo a nanglinong kadakuada manipud iti nabara nga init. Lima kadakuada—uppat a lallaki ken maysa a babai—ket naan-anay ken permanenten a bulsek.
“Dida ammo no apay a nabulsekda iti away dagiti lallakay,” kinuna ti maysa a panguluen ti away, a nagkawes iti kalawkalaw a puraw a roba. “Kaaduan a lallakay sadiay ket natay a bulsek. . . . Impagarupda no adda sairo a kabusorda. Nagpakaasida kadagiti karkaradingda tapno salaknibanda ida. Imbaga dagiti appoda kadakuada nga atanganda iti taraon dagiti karkaradingda. Isu a nagpartida iti manok ken karnero kas atang. Ngem agbulsekda pay latta.”
Idi agangay, immay dagiti doktor ket inlawlawagda a ti panagbulsek ket saan a nagtaud iti supernatural a gubuayan. Daytat’ resulta ti sakit nga onchocerciasis, wenno river blindness, a kastat’ pannakaawagna maigapu iti bassiusit, agkagat nga insekto a mangiwaras iti dayta ket agitlog kadagiti naapres a karayan.
Naimbag ta saan a nalaka a mayakar ti river blindness a kas iti dadduma a sakit iti tropiko. Saan a napeggad dayta kadagiti agindeg iti siudad wenno kadagidiay sumarungkar iti apagbiit iti naimpektaran a lugar. Mapasamak laeng ti panagbulsek kalpasan ti maulit-ulit nga impeksion iti unos ti adu a tawen.
Nupay kasta, nakaam-amak a sakit iti tropiko ti river blindness, a manggudas iti biag ti minilion. Nupay saplitenna ti dadduma a lugar ti Makintengnga a Daya ken Sentral ken Sud America, ti kakaruan a maapektaran isu dagidiay agtartrabaho ken agnanaed iti asideg ti napno-iti-insekto a karayan ti Africa iti aglawlaw ti equator. Iti dadduma nga away, gistay isuamin ket addaan dayta a sakit. Sigun kadagiti pattapatta ti The Carter Center iti Atlanta, Georgia, E.U.A., agarup 126 a milion a tattao ti agpegpeggad a maimpektaran. Sabali pay a 18 a milion ti addaan kadagiti parasitiko nga igges iti bagida a pakaigapuan ti river blindness. Ti bilang ti tattao a medio wenno naan-anayen a nabulsek ket mapattapatta nga adda iti nagbaetan ti maysa ken dua a milion.
Maparparmeken ti sinigsiglo ti kabayagnan a saplit babaen ti nagkaykaysa a panagregget ti WHO (World Health Organization) ken dadduma pay nga ahensia, agraman dagiti gobierno ti nadumaduma a pagilian. Agpapan pay kadagiti napalabas a pannakapaay ken kinaawan namnama iti kaaduan a paset ti Africa, daytoy ti agkurkurri a pangkontrol-sakit a programa. Napadayawan ti programa kas “maysa kadagiti naisangsangayan a balligi ti medisina ken irarang-ay iti maikaduapulo a siglo.”
Nakaro a Sakit
Ti river blindness ket iyakar ti sumagmamano a kita ti kabaían a blackfly (genus Simulium). No ti naimpektaran nga insekto kagatenna ti tao, ibatina ti itlog ti parasitiko nga igges (Onchocerca volvulus). In-inut iti uneg ti kudil ti naimpektaran a tattao, mapessaan ti itlog ken agbalin nga igges nga agingga iti innem a pulo a sentimetro ti kaatiddogda.
Kalpasan a mapertilisadoda, mangrugi ti tunggal kabaían nga igges a mangpataud iti bassiusit nga igges a maawagan microfilariae; agtultuloyda a mangaramid iti daytoy iti 8 agingga iti 12 a tawen, a mangpataudda iti minilion kadakuada. Saan a dumakkel ti microfilariae malaksid no alaen ida ti blackfly, lumasatda iti panagbalbaliw iti uneg ti insekto, ken iyakarda manen iti tao. Kaaduanna, dagitoy bassiusit, urbon pay laeng nga igges ti agkarayam iti uneg ti kudil ken mabalin a rautenda dagiti mata. Agingga iti 200 a milion nga igges ti mabalin nga agaaripuno iti maysa a biktima. Nagaduda ta ti diagnosis iramanna ti panangala iti babassit a paset ti kudil agpaay iti panangeksamen. Babaen ti mikroskopio, mabalin nga ipakita ti maysa a sample ti kudil ti ginasut nga agtitiritir a babassiusit nga igges.
Dagitoy a parasito tutuokenda ti tattao a biktimada. Iti unos dagiti tawen, pumuskol ken agkursing ti kudil ti naimpektaran a tao. Masansan nga adda agparang a pulpulakak. Maaddaan dagiti biktima iti sibabatad a mailadawan a kas iti kudil ti buaya, banias, wenno leopardo. Nakaro ti gatelna, a naipadamag a manggutugot iti dadduma tapno agpakamatay. No rauten dagiti urbon nga igges ti mata, inton agangay, kumapuyen ti panagkita ket naan-anay a mabulsekton ti biktima.
Kadagiti napanglaw nga away a nagadut’ blackfly, nagrigat unay nga anduran ti kinabulsek. Maysa a rason isut’ inaanito a panamati dagiti taga away a ti panagbulsek isut’ resulta ti pannusa ti Dios sa awanen ti serserbi dagiti bulsek a tattao kadagiti komunidadda. Ti sabali pay a rason isut’ kinaawan ti beneficio dagiti umili manipud gobierno, a mamagbalin kadagiti biktima a naan-anay nga agpannuray kadagiti pamiliada. Kinuna ni Sata, maysa a babai a biktima ti river blindness idiay Burkina Faso: “Iti bulsek a tao, lalaki man wenno babai, ti panagsagaba ket agpada. No ti maysa nga agtutubo a babai ket bulsek ken balasang pay, dinto maaddaan iti asawa. Nakiasawaak sakbay a nabulsekak, ngem pimmusayen ni lakayko. Nabulsek ti kabsatko a lalaki idi ubing pay isu a di nakaasawa. Agpadakami a supsuportaran ti pamiliami—iti taraon, iti isuamin. Nakaro dayta.”
Kadagiti lugar a kadawyan ti river blindness, masansan a panawan dagiti tattao ti awayda, piliten ti blackfly ken ti sakit a pumanawda. Mabaybay-an ti nadam-eg a daga iti igid ti danum ken agbalin a pagibasuraan. Daytoy ti mangibunga iti kinapanglaw ken bisin.
Pannakidangadang iti ‘Blackfly’
Nairusat ti sangalubongan a panagregget a mangkontrol iti river blindness iti pito a pagilian ti Makinlaud nga Africa idi kattapog ti dekada ’70. Babaen iti nalaka a marunot a larvicide, insektisidio a mangpapatay iti itlog, adu a nagkukuyog a helicopter, babassit nga eroplano, ken trak ti nangilungalong iti panangraut iti blackfly, ti mangyakar iti sakit. Ti panggep ket rauten ken papatayen ti blackfly iti tiempo a napeggad unay dayta—kabayatan nga itlog pay laeng dayta.
Saan a kasapulan a sabidongan ti isuamin a karayan. Ammo dagiti eksperto a ti kabaían a blackfly ket agitlog iti danum sa kumpet dagiti itlog iti sangsanga ken batbato iti uneg ti naapres a karayan. Dagiti laeng naapres a danum ti mangipaay iti nawadwad a suplay ti oksiheno a kasapulan dagiti dumakdakkel nga itlog tapno agbiag. Kaipapanan daytoy a ti pagpapaaduanda nga ig-igid ti karayan ket limitado ken nalaka a makita.
Ti panggep ti panangpugsit iti pagpapaaduanda isut’ saan a naan-anay a panangikisap kadagiti blackfly, tangay imposible dayta. Ngem no bumassit ti bilang dagiti blackfly, inanamaen dagiti eksperto nga agsardeng ti panangyakar ti parasito. No basbassit ti bilang dagiti blackfly, basbassitto met ti baro a maimpektaran. No teoria ti pagsasaritaan, no dagiti blackfly ket maparmek agingga a dagiti mabati a parasito ket in-inut a matay iti tattao a siguden nga inimpektaranda, dumtengto ti panawen nga awanen ti parasito a mabati. Isu a no talaga a kinagat ti blackfly ti tao, awanen ti maurnongna a parasito a mayakar iti sabsabali.
Makakarit daydi a proyekto. Adu a lugar a narigat a danonen dagiti eksperto ti pagpaaduan dagiti blackfly. Sa, yantangay makatayabda iti ginasut a kilometro, kasapulan a maparmek dagiti blackfly iti nalawa a lugar. Kanayonanna, kasapulan ti naisangsangayan a kinaalerto tangay ti makabulan laeng a panangliway a mangpugsit iti pagpapaaduanda ti agresulta iti iyaadu ti populasion dagiti blackfly, a mamagbalin nga awan ti serserbi ti adu a tawen a panagtrabaho.
Manipud iti dekada ’70, pinili dagiti eroplano a pinugsitan ti 19,000 a kilometro a nasulinek a pagayusan ti danum. Kas resultana, napukaw ti sakit iti 80 porsiento kadagiti naapektaran a lugar iti pagpagilian a nakipaset iti programa.
Maysa Wenno Dua a Tableta Maminsan iti Makatawen
Kalpasanna, nangrugi idi 1987, sabali manen a pangparmek ti napataud a pangkontra iti river blindness. Ita, imbes a rauten ti blackfly, ti puntiria ket dagiti parasito iti uneg ti bagi ti tao. Ti pangparmek ket natalged ken nasamay a droga a napanaganan iti Mectizan (ivermectin), a napataud kadagiti laboratorio ti maysa a kompania ti parmasiutika idiay America.
Tapno mapasardeng ti ikakaro ti sakit, kasapulan nga agtomar ti naimpektaran a tao iti maminsan—maysa wenno dua a tableta—iti kada tawen. Saan a papatayen ti mectizan dagiti adulto a parasitiko nga igges iti bagi, ngem papatayenna dagiti bassiusit nga igges ken lapdanna ti panangpataud dagiti adulto iti ad-adu a microfilariae. Daytoy ti mangpasardeng iti ikakaro ti sakit iti biktima ken pabannayatenna ti pannakayakar ti sakit iti sabsabali. Ti droga ti mangpasardeng met iti nasapa a pannakadangran ti cornea ti mata ken lapdanna ti dadduma manipud iti ikakaroda. Nupay kasta, saannan a maagasan ti nabayagen a pannakadangran ti mata, wenno maisubli ti panagkita apaman a napasamaken ti pannakabulsek.
Ti parikut, nupay kasta, isut’ panangiwaras—ti idadanon ti droga kadagiti tao nga agkasapulan. Adu nga agnanaed kadagiti nasulinek ken naiputputong nga away ti madanon laeng babaen ti pannagna. Ti panangusar iti lugan masansan a kalikagumanna ti panangwada iti pagnaan ken panangaramid kadagiti rangtay. No dadduma ti panagraranget dagiti sibilian, kurang a pondo, ken lokal a politika ti mangpadegdeg iti rigat nga agiwaras. Nupay kasta, agpapan pay kadagitoy a tubéng, idi kattapog ti 1995 agarup 31 milion a tableta a Mectizan ti naiwarasen, kaaduanna idiay Africa.
Masakbayan a Namnama
Iti unos ti 20 a tawen, nakidangadangen ti Onchocerciasis Control Programme iti river blindness kadagiti 11 a pagilian iti Makinlaud nga Africa, lugar a mamitlo a daras iti kadakkel ti Francia. Ania dagiti resulta? Sigun iti panagbilang ti WHO, nagkurri ti nagtipon a pannakausar ti larvicide ken Mectizan a mangsalaknib iti nasurok a 30 milion a tattao a pinagpeggad idi daytoy nabayagen ken nakaro a saplit. Nasurok a 1.5 milion a tattao nga inapektaran unay ti parasito ti naan-anayen a nakaungar. Kanayonanna, ti panangparukma iti river blindness ti nanglukat metten iti agarup 25 milion nga ektaria ti daga a mapagianan ken mamulaan—umdasen a mangpakan iti agarup 17 milion a tattao iti kada tawen.
Saan pay a nalpas ti dangadang. Dagiti nasion idiay Africa a nakaparmekan ti river blindness ket naglaon iti kurang ngem kagudua kadagiti tattao a pinagpeggad ti sakit.
Iti kallabes a tawtawen, naparang-ay dagiti panagregget a mangparukma iti sakit. Iti dua laeng a tawen, manipud 1992 agingga iti 1994, ti bilang dagiti tattao a naagasan iti Mectizan ad-adda a nagdoble, manipud 5.4 agingga iti 11 a milion. Iti arinunos ti 1994, ag-32 a pagilian idiay Africa, Latin America, ken iti Makintengnga a Daya ti nangipasdek kadagiti programa iti panangagas ti Mectizan, a mabalinton a mangsalaknib iti 24 milion a tattao manipud pannakabulsek.
Mangnamnama ti Pan American Health Organization a mapaksiat ti sakit kas peggad iti salun-at ti publiko iti Americas agingga inton tawen 2002. Idiay Africa, siempre, dakdakkel ti trabaho. Kaskasdi, kunaen ti United Nations Children’s Fund: “Nabataden nga iti kaputotan ita, ti dumakkel a bulsek ket saan a nakaam-amak a peggad iti masakbayan a kas idi, iti rehion a ti pannakapukaw ti panagkita ket nabayagen a normal a paset ti panaglakay.”
Makapabang-ar iti puso a maammuan nga addada naaramid a panagregget a tumulong iti tattao a pinagpeggad ti panagbulsek. Kabayatan ti naindagaan a ministeriona, impakita met ni Jesu-Kristo ti naayat a pannakaseknan iti tattao babaen ti milagro a panangisublina idi iti panagkita dagiti adu a bulsek. (Mateo 15:30, 31; 21:14) Impakita daytoy iti bassit a pamay-an ti mapasamakto ditoy daga iti sidong ti Pagarian ti Dios. Kinapudnona, sumungsungaden ti tiempo inton awanen ti masaplit iti aniaman a kita ti panagbulsek. Ipadto ti Sao ti Dios: “Iti kasta maluktanton ti mata dagiti bulsek.”—Isaias 35:5.
[Blurb iti panid 25]
“Ipabpabasolda idi ti panagbulsek kadagiti espiritu. Ita, ammodan a dagiti igges ti mapabasol”
[Blurb iti panid 27]
Ti river blindness ket mabalin a malapdan iti maysa wenno dua a tableta iti makatawen