Panangmatmat iti Lubong
PANAGSIPSIPUT ITI GINGGINED
“Dagiti makadadael a ginggined,” nga umasping iti mammapatay a napasamak iti Armenia idi napalabas a Disiembre, “agbalindanto a masansan ken ad-adda a makadadael [iti] masanguanan,” namakdaar dagiti seismologo. Apay? Kas naireport iti New Scientist, “nasurok a kakatlo kadagiti kadadakkelan ken kapapartakan-panagdakkelna a siudad ket addada kadagiti luglugar a nakaro ti panagpeggadna iti ginggined.” Dagiti eksperto pattapattaenda a 600 milion a tattao ti agnaedton kadagitoy a siudad inton tawen 2035. Kaaduan a matmatay gapu iti ginggined ket gapu iti pannakarba dagiti patakder, ket “iti kaaduan a kaso, dagiti kabbaro a siudad mangipaayda laeng kadagiti kangrunaan a pagtaengan dagiti tattao, imbes a dagiti naandor-ginggined a patakder,” kuna ti report. “Dagiti napanglaw a pagilian ti ad-adda a mangibaklay iti rigat kadagiti masanguanan a ginggined, ngem dagiti nabaknang a pagilian mairuamda met. Uray pay ti makaandor a naimbag iti ginggined a patpatakder mabalin a marbada.”
NAMULITAN A “PERLAS”
“Ti España, a naminsan ket perlas iti Katolicismo,” saanen a “nabileg a sarikedked iti relihiuso a pammati ken panangalagad,” kuna ti Aleman a magasin dagiti damdamag a Der Spiegel. “Makita dagiti agtutubo ti Katolicismo a maysa laengen a pakabigbigan.” Mapaliiw dagiti managpaliiw a daytat’ agbalin laengen a sosial a ritual, ti ‘arkos’ dagiti okasion ti pamilia a kas kadagiti kasar ken pompon. “Uray pay ti gagangay a prosesion ti Semana Santa,” kuna ti artikulo, “ket saan unayen a mangiyebkas iti kinapasnek ken ad-adda a maysa laengen a nasantuan a sarsarita.” Makita ti panagbabana iti estadistika. Bumassit dagiti papadi ta nakurkurang ngem kagudua kadagiti papadi a matay ti nasukatan kadagiti baro a naordinan. Kakatlo laeng iti populasion ti kanayon nga agatender ti Misa wenno mangipagarup nga awan biddut ti papa. Maisupadi iti sursuro a Katoliko, kaaduan a babbai ti agusar iti panglapped ti sikog, ket nasurok a 100,000 nga aborsion ken 29,000 a diborsio ti mapasamak idiay España iti tinawen.
DAGITI AKSIDENTE ITI PAGTAENGAN
Idiay Francia 12,000 a biag ti mapukaw iti tinawen babaen kadagiti aksidente iti pagtaengan. Kaaduan kadakuada (70 porsiento) ti mapasamak iti kusina, ket dagiti maladaga ken ubbing nga agingga iti lima a tawen ti edadda buklenda ti grupo nga agpeggad iti kasta unay, kuna ti inaldaw a pagiwarnak a Pranses a Le Figaro. Ti pannakatnag, pannakasinit, pannakakoriente, maangsan kadagiti supot a plastik, ken ti pannakasabidong kadagiti produkto a pagdalus ket nailista a mairaman kadagiti masansan a makagapu iti mainaig-iti-pagtaengan nga aksidente. Tapno mapabassit dagita a peggad “ti simple ngem natibker a bilbilin” maipapan iti masapul a liklikan ti maipaulog koma kadagiti kaubingan nga ubbing. Mainayon pay, kuna ti artikulo: “Saan a kanayon a madlaw dagiti ubbing ti nagdumaan ti positibo ken negatibo a sasao. Maawatanda nga adda maiparparit kangrunaanna babaen iti tono ti boses.”
SAAN A KAWING A MAPUKPUKAW
Iti uneg laeng ti 50 a tawen a napalabas a nabanniitan ti maysa a mangngalap ti immuna a sibibiag a coelacanth. Gaput’ pagarupen dagiti ebolusionista a napukawen iti agarup 80 a milion a tawen, daytat’ naitan-ok a kas “sibibiag a fosil.” Daytat’ naawagan met iti “mapukpukaw a kawing” iti nagbaetan dagiti ikan ken ti immuna nga animal iti daga, ta addaan kadagiti paspaset a kas iti bara ken dagiti tumubtubo pay laeng a saksaka. “Itatta, nupay kasta, ad-addan a patien dagiti ebolusionista ken biologo a nakaadalen kadagiti sibibiag nga specimen a dagiti coelacanths ket saanda a mapukpukaw a kawing,” kuna ti The Washington Post. Insitar ti Post ti pagiwarnak a Briton a Nature a mangipamatmat a “dagiti paspaset ti coelacanth a maipagarup a manginaig iti dayta kadagiti animal iti daga nalabit naiparna laeng ti panagaspingda. . . . Dagiti sibibiag a coelacanths naammuan nga awan ti barada.”
PANANGLAPPED ITI KRIMEN
Sigun iti estadistika iti Departamento iti Hustisia iti E.U., ti krimen naigaeden iti Americano a biag ta 83 porsiento iti populasion ti mabiktimanto iti naranggas a krimen iti uray maminsan laeng bayat ti panagbiagda, ket 40 porsiento ti madangran bayat ti panangloob wenno panangbugbog. Ania ti legal a maaramidan ti ordinario nga umili a mangsalaknib iti bagina no masaranget iti kalsada? Iti nabiit pay ti Daily News Magazine impasangona dayta a saludsod kadagiti tattao iti Nueva York, a sadiay ti krimen nagtengna ti baro a rekord iti napan a tawen. Nupay no adu kadagiti nakakatkatawa a sungbat iramanna dagiti naidumduma a panagtignay, nakadkadlaw daytoy naimaldit a sungbat: “Kanayon a maaddaanka iti adu nga awit a Ti Pagwanawanan.” Nalawag a dagiti Saksi ni Jehova mangaramidda iti pannakabigbig iti nagduduma a kasasaad.
“INTERO A NASION A PANANGALLILAW”
Dagiti nagannak, dodoktor, ken opisiales ti eskuelaan idiay Estados Unidos “naallilawda,” kuna ti The New York Times. Nagkopiada ken nagiwarasda kadagiti sursurat, a siuulbod a naipabiang iti departamento iti policia, isu a mangpakpakdaar kadagiti nagannak iti baro a parikut ti droga iti porma dagiti tattoo a napno iti LSD. Makuna a dagitoy ket maiwarwaras a kas itsura ti asul a bituen wenno karakter ti cartoon tapno awisenna dagiti ubbing, makuna a dagitoy ket makadangranda pay a sagiden ket mabalin a “makapapatay” iti ubing. “Inadal ti ahensiami daytoy nga isyu iti napalabas a tallo a tawen ket sinurbeyna dagiti 400 a manangipaalagad ti linteg nga ahensia,” imbaga ni William Hopkins, direktor iti Street Research Unit of the New York State Division of Substance Abuse Services iti Agriingkayo! “Maipasiguradomi . . . a ti surat iti Blue Star LSD a maiwarwaras ket intero a nasion a panangallilaw a mangpatpatauden iti panagdanag kadagiti nagannak.”
UMADU TI PANAGBEKKEL ITI ITALIA
Iti promedio, 12 nga Italiano ti mangkettel iti biagda met laeng iti inaldaw, kuna ti pagiwarnak a La Stampa. Iti napalabas a sangapulo a tawen, ti bilang dagiti panagbekkel immadu iti 60 porsiento, maysa kadagiti kangatuan nga iyaadu idiay Europa. Apay? Sigun iti propesor iti sosiolohia a ni Ferrarotti, ti bilang dagiti panagbekkel ket kas ti kaadu ti pannakadadael ti relasion ti tao. Iti nakaro ti pannakisalisalna a kagimongantayo, ti panagsasalisal dagiti indibidual uray pay iti uneg ti pamilia, immadu, a masansan mangiturong iti nakaro a kinaliday. “Iti kinapudnona,” kuna ni Ferrarotti, “ti kaaduan a panagbekkel ket pinanggep a panagbekkel a nagtungpal iti ipapatay gapu iti panagbiddut. Ket ti panggep a panagbekkel pudno a panagdawat iti tulong, iti pannakisarita kadagiti dadduma.” Adda kadi solusion? “Ti maysa masapul nga inanamaenna ti . . . kagimongan a sadiay dagiti tattao agbalindanto a nakonsiderasion iti maysa ken maysa,” kuna ti Ferrarotti.
NANGABAK DAGITI NAABAK
“Saan a masuppiat ti leksion: Ti panagballigi iti moderno a gubat paboranna kamaudiananna dagiti naabak,” kuna ti magasin ti E.U. a Parade. Pammaneknek? Ti Alemania ken Japan naabakda iti Gubat Sangalubongan II. Nanipud idin, iti nasuroken a 43 a tawtawen, dagiti dua a pagilian nailisidan iti gastos iti pannakigubat ket nagballigidan a nangparang-ay iti ekonomiada. “Ti E.U., nupay kasta, nakidangadang idiay Korea, Vietnam, Cuba, Grenada, Libya ken Lebanon. Ti Union Soviet rinautna ti Hungary, Czechoslovakia ken Afghanistan. Ti Francia imbukbokna ti dara ti militariana idiay Algeria ken Vietnam, ket ti Gran Britania nakigubat iti Argentina gapu iti Falklands,” kuna ti Parade.
ADU UNAY A KUNEHO
Dagiti mannalon iti aw-away ti Australia ti rarauten dagiti mabisbisinan a kuneho nga agbilang iti minilion. Kinapudnona, nasurok a 200 milion a dutdotan a parsua ti mangsaknap iti 220,000 kilometro-kuadrados a lugar, a kanenda ti aniaman a mula a madalananda. Dagiti sientista sigaganat a mangsapsapulda kadagiti kabbaro a pamay-an ti panangpasardeng ti iyaaduda. Ti makapapatay a virus a maawagan myxomatosis ket naballigi a nangpasardeng iti kasta met laeng a saplit dagiti kuneho nanipud iti pannakairuarna 30 a tawenen ti napalabas. Ngem ti populasion ti kuneho itatta ti kasla makaibtur “uray pay ti karirikutanen” a sakit, kuna ti The Australian, maysa a pagiwarnak ti nasion. Maamak dagiti sientista iti “nakaro nga epektona iti mulmula ken an-animal” gapu iti kasta unay nga iyaadu dagiti kuneho.
SENTRO A PAGIDARUMAN ITI KINADAKES
Ti China, iti panangikagumaanna a mangtaginayon kadagiti mapagtalkan ken nasingpet nga opisiales, ket mangipaspasdek kadagiti sentro a pagidaruman iti kinadakes iti intero a pagilian. “Ti panggep isut’ panangparegta kadagiti gagangay a tattao a mangaywan iti trabaho ti gobierno sigun iti linteg, ken mangipaay iti publiko iti pamay-an ti panangibutaktak iti panangabuso dagiti departamento ti gobierno ken dagiti opisiales iti pannakabalin,” kuna ti magasin a China Reconstructs. “Siasinoman iti pagilian, insik wenno ganggannaet, mabalinda ti agreklamo.” Dagiti sentro ket naskenda ta dagiti nabiit pay a panagbalbaliw nangipaayda iti umad-adu a gundaway kadagiti opisiales a mangaramid iti kinadakes ken dagiti kriminal nga ar-aramid. Dagiti nagreklamo mapakaammuanda iti nagbanagan ti kaso, ket mailimed dagiti nagnaganda tapno malapdan ti panangibales. Dagita a sentro ket maiyeskediol a maipasdek iti tunggal pagilian iti nasion inton agngudo ti Hunio.
AS-ASIDEG ITI DIOS
Ti St. Peter’s Basilica iti Roma, ket nabayagen nga isu ti katayagan a simbaan a “Kristiano” iti lubong. Ti makisinsinnalisal iti dayta nga addaan 272 a Doric a poste, ken 3-hectaria a baldosa a marmol, isu ti Our Lady of Peace of Yamoussoukro, Côte d’Ivoire. Ti basilica laeng ket 190 metros ti kaatiddogna—agarup 6 metros nga at-atiddog ngem ti St. Peter’s a makalaon iti 8,000 a nakatugaw a komportable iti air-conditioned nga aglawlaw. Iti orihinal a plano daytat’ nangatngato ngem ti St. Peter’s iti 137 metros nga addaan krus nga agarup 149 metros ti katayagna. Nupay kasta, gaput’ panagpasakop iti direksion manipud Roma, ti simbaan “nababbabanto bassit iti 137 metros ngem ti kapadana iti Roma,” kuna ti pagiwarnak nga Aleman a Frankfurter Allgemeine Zeitung. Kabayatanna idiay Casablanca, Morocco, maibangbangon ti makuna a kadadakkelan a nabakudan a mosque, nga addaan iti minaret (torre) nga agtayag iti 152 metros.