Esmeralda—Nakanginngina no Idilig iti Dadduma a Saniata
GAPU iti natayengteng a kinaberdeda, inarkosanen dagiti esmeralda dagiti napnuan saniata a korona ken inadornuandan dagiti trono ti sumagmamano kadagiti kababayaganen a naarian a dinastia iti pakasaritaan ti tao. Kadagitoy a panawen, kas idi unana, dagitoy ket simbolo ti kinabaknang ken pannakabalin.
Iti intero a lubong, masansan a nanginngina dagiti esmeralda ngem kadagiti diamante. Kas pagannurotan, dagiti laeng rubi ti maibilang a nanginngina. Ngem, kunaen ti geologic technician a ni Terri Ottaway a “no pagdidiligen ti kilatis ti nadumaduma a saniata, ti esmeralda a kangatuan ti kilatisna ti kanginaan a saniata iti lubong.” Depende iti kilatisna, mabalin a maysa a milion a doliar ti presio ti esmeralda a kas iti kadakkel ti dakulapmo ken 3 a gramo ti kadagsenna!
Ti maysa a gapu iti kinangina dagiti esmeralda ket ti kinarasayda. Maysa dagitoy a kita ti berilo a kristal. Mapataud dagiti esmeralda gapu iti pannakaitipon dagiti gagangay nga elemento nga aluminum ken silicon iti manmano nga elemento a beryllium. Ti saggabassit a kemikal nga elemento, chromium man wenno vanadium, ti gapu a nakaskasdaaw ti kinaberde dagiti esmeralda.
Naminasen Sipud Pay Idi Unana
Iti rinibu a tawen, naggaput’ Egipto ti dandani amin nga esmeralda a suplay ti lubong. Masansan idi a nagminasan dagiti Egipcio ket kalpasanna dagiti Romano ken Turko ti agdindinamag a Cleopatra’s Mines, a masarakan agarup 700 a kilometro iti abagatan a daya ti Cairo. Nagdagsen ketdin a trabaho! Talaga a napalalot’ rigat dagiti trabahador gapu ta nagbara ti init iti disierto ken makapuling ti tapok ken rugit iti uneg dagiti pagminasan. Sa, masapul nga isangpet dagiti nabunggobunggoy a biahero ti amin a suplay manipud Karayan Nilo, a kaipapananna ti makalawas a biahe no nasayaat ti paniempo. Iti laksid dagitoy a dadakkel a pakarigatan, dandani nagtultuloy a nagandar dagiti pagminasan nanipud agarup 330 K.K.P. agingga iti 1237 K.P.
Idi unana a panawen, napalalot’ gartem dagiti tattao kadagiti esmeralda, agpadpada a gapu iti kinapintasda ken ti maipagarup a mahikal, mangagas a birtudda. Naidaydayaw dagiti esmeralda a pangagas iti adu a kita ti sakit. Impluensiaanda pay kano ti kinabunga ken tarigagay dagiti babbai. Isu met la gayam a napigsa ti negosio ti Egipto kadagiti dadduma a nasion, a nakadanon pay agingga idiay India.
Nagpaut ti monopolia agingga a dimteng dagiti Español a konkistador idiay Abagatan nga America idi rugrugi ti maika-16 a siglo. Di nagbayag, pinarmek ni Jiménez de Quesada ti pagaammo itan kas Colombia. Sumagmamano a tawen kalpasanna, idi 1558, nasarakan dagiti Español ti maysa a pagminasan idiay Muzo. Nakaskasdaaw ti kilatis ken kadakkel dagiti esmeralda a nasarakanda sadiay.
Dagus a kinontrol dagiti Español ti pagminasan ket tinagaboda dagiti umili, nga inusarda ida a mangaramid iti makapaksuy, napeggad a panagkali kadagiti saniata. Iti sumagmamano a tawen, agpayso a nakagteng idiay Europa ti nagadu, nagdadakkelan, dandani awan depektoda nga esmeralda. Adu kadagitoy ti ginatang dagiti Ottoman a Turko, dagiti Shah iti Persia, ken uray ti naarian a balay ti India. Nakorte ken nakitikit dagitoy a bato, sa nagbalin a pamuon ti adu a nagngingina a koleksion dagiti alahas.
Saan nga Agkurri ti Nainget a Panangguardia
Kadagitoy nga aldaw, dagiti kapapanglawan a tattao iti lubong ti agbambannog a mangkabakab kadagitoy a saniata manipud iti nagtangken, natagengteng a daga, a nakagutugotan ni periodista Fred Ward a mangikuna: “Daytat’ maysa kadagiti nasagibar unay a kasasaad ti pananginegosio iti esmeralda, ta ti kaaduan nga agkalkali kadagiti saniata dida man la madarepdep a makaurnongdanto iti kuarta tapno makaisuotda iti maysa.” Tangay dandani di maliklikan dagiti trabahador ti masulisog nga agidulin iti saniata ken ipuslit dayta, guardiado ti kaaduan a pagminasan. Sipsiputan a naimbag dagiti nakamasinggan a guardia dagiti trabahador bayat nga ikarkarigatanda ti agkali ken agkuskos.
Iti laksid dagitoy a pamay-an, nupay kasta, sigun kadagiti eksperto, saan a legal ti kaaduan a pananginegosio iti esmeralda iti intero a lubong. “Kaaduan nga esmeralda ket mainegosio nga awanan papeles, di mabuisan, nalimed, nakalemmeng iti sangalubongan a paglakuan a maawagan iti black market. Iti pakasaritaanna, adda sumagmamano a panawen a maipuslit ti dandani amin a nagsudi nga esmeralda,” kuna ti magasin a National Geographic.
Dakayo a Gumatang, Agannadkayo!
Gapu iti itataudda, maawagan nga inclusion ti adu a natural, makin-uneg a depekto dagiti esmeralda a kristal. No makagteng dagitoy a depekto iti rabaw ti saniata, agminarda kas birri, a mangdadael iti itsura ti saniata ken mangpalaka iti presiona. Adun a siglo nga iremedio dagiti negosiante dagitoy a depekto babaen ti panangyuperda iti nadalusan ken napasileng a saniata iti napudot a lana a kas iti lana ti sedro wenno palma. Ti panangipapudot ti mangikkat iti angin kadagiti birri ti saniata ken mangipaagsep iti lana, tapno saan unayen a madlaw dagiti depektona. Kalpasanna, mailako dagiti nayuper a saniata kas nangato ti kilatisna. Nupay kasta, iti uneg ti makatawen wenno dua a tawen, agmaga ti lana ken madlawen dagiti depektona, a pakasdaawan ken pakaupayan dagiti gimmatang.
Ti agpalplano a gumatang masapul nga agannad met kadagiti peke. Idi Edad Media, adun ti mangus-usar iti berde a sarming a napasileng ken nakortar a kaar-arngi dagiti esmeralda. Iti panaglabas dagiti tawen, impagarup dagiti adu a di nasiput a tattao nga agpayso ti ginatangda ngem peke gayam. Kuna ti National Geographic: “Maallilaw dagiti propesional ken dagiti ordinario a tattao.” Nupay kasta, addan dagiti magun-odan a pangsubok a makatulong iti mabigbigbig nga espesialista iti saniata tapno magarantisaranna a saan a peke ti esmeralda.
Nupay ti kinaagum ti tao ti medio nangdadael iti pakasarsaritaan dagiti esmeralda, kaskasdi a napintas, narasay, ken nanginada. Agtalinaedda kas napateg a pagsidsiddaawan kadagiti pinarsua ti Dios.
[Picture Credit Lines iti panid 25]
Amin nga esmeralda: S. R. Perren Gem and Gold Room, Royal Ontario Museum; Ancient Egypt Gallery, Royal Ontario Museum