Kaykayo a Yew—Apay nga Addada Kadagiti Sementerio ti Britania?
BABAEN TI MANNURAT TI AGRIINGKAYO! IDIAY BRITANIA
IDI 1656, kastoy ti insurat ti maysa a klero ti Church of England: “Siaannad nga inaywanan dagiti inapomi dagiti Yew iti sementerio a kukua ti simbaan gapu ta ti kanayon a kinarangpayada ket simbolo . . . ti di ipapatay ti kararua.” Gapu iti dayta, nagtultuloy a nayallatiw ti tradision agingga iti kaaldawantayo. Ania dagiti kinapudno?
Nabayagen a kaugalian ti pananginaig iti di ipapatay kadagiti kanayon a berde a kaykayo. Idiay Wales, ti tradision maipapan iti yew kas simbolo ti di ipapatay ket nainaig iti kadaanan a pammati ken kustombre dagiti Druid. Idiay England sakbay pay ti panawen Kristiano, naimulan ti kaykayo a yew kadagiti ayan ti templo dagiti pagano, ket idi agangay tinulad ti simbaan kas “nasantuan a simbolo.” Narigat a lipaten dagiti tradision, ket nupay dayta nga uso ket saan a tinulad dagiti di kimmanunong iti nalatak idi a relihion, makita pay laeng kadagiti moderno a sementerio ditoy Britania ti kaykayo a yew a karaman ti dadduma pay a mulada.
Ania ti kunaen ti Biblia maipapan iti di ipapatay ti kararua? Saanna a pulos nga inaig iti “kararua” ti sasao a “di ipapatay” wenno “di matay.” Iti lekteur ti Arsobispo ti York idiay England a napauluan, “Teolohikal a Pannakaawat iti Biag ken Ipapatay,” pinagsupadina “dagiti simple unay nga ideya maipapan iti ipapanaw ti kararua iti bagi” iti maysa a pamunganayan a kinapudno nga isursuro ti Biblia. “Awan a pulos ti aniaman a pumanaw iti bagitayo no mataytayo,” kinunana.
Ania a Kita a Kayo ti Yew?
Ti Ingles a yew [Taxus baccata] ket nagdakkel a kayo a kanayon a berde nga in-inut a dumakkel ken tumayag iti 30 wenno 40 a pie. Kinapudnona, adu kadagiti daddadakkel a kita ditoy Britania ket dua wenno ad-adu pay a kayo a nagtitipon, isu a naan-anay a nagtiponen ti ukisda. Maysa a nalatak a yew idiay Scotland, a ti aglawlaw ti puonna ket nasurok a 17 a metro, ket naammuanen a dua a kayo a nagtipon iti daytoy a pamay-an.
Makapagbiag dagiti yew iti ginasut a tawen—kuna ti dadduma nga autoridad nga agbiag dagitoy iti rinibu a tawen. Adu kadagiti nabayagen a yew ditoy Britania ket dagiti kakaisuna a nabati kadagiti bario idi Edad Media, a ti aglikmutda ti nakaibangonan dagiti baro a purok.
Adda ukis dagiti natangkenanen a bukel ti yew a natayengteng a nalabaga, nalukneng, kasla tasa ti sukogna a kulapot a maawagan aril. Ngem dagitoy a bukel, kas kadagiti naingpis, natangken, natirad a bulbulong ken ukis ti kayo, ket makasabidong ken makapapatay kadagiti dinguen a mapalubosan nga agarab iti aglawlawna. Adda idi panawen a maipagarup nga adda matay a miembro ti pamilia no ti balay ket naarkosan iti yew.
Pino ti binggas ti kayo ti yew, a medio kaasping ti mahogany. Kolor kahel-nalabaga ti bugasna ket nalagda no maaramid a muebles. Gapu ta nalagda ken nalap-it, nausar dayta idi Edad Media a pagaramid kadagiti atitiddog a bai, a sisisigo nga inusar dagiti Ingles a pumapana iti pannakigubatda.
Ditoy Britania ken iti dadduma pay a paset ti Normandy nga inturayan idi ti England, gagangay a makita ti kaykayo a yew kadagiti kadaanan a sementerio a kukua ti simbaan. Nalatak ti maysa a sementerio idiay England gapu ta addaan iti 99 a kayo a yew, ngem karkarna ti kasta a bilang. Gagangay a sagdudua ti pannakaimula dagiti yew, maysa iti lych-gate—ti pagserkan dagiti makipamumpon nga agturong iti sementerio—ket ti maysa iti asideg ti ruangan ti simbaan. Kadagitoy nga aldaw, no dadduma, mailasin daytoy a pagnaan gapu iti dua nga intar dagiti naarbasan a yew ti Ireland, sa naimula ti dadduma pay iti abay dagiti nangato a tanem wenno panteon.
Nupay kasta, ti maipagarup a di ipapatay ti kararua ket maysa a doktrina dagiti pagano a Griego a nainaig kadagiti sursuro ni Plato. Ti panagungar dagiti natay tapno agbiagda nga agnanayon ditoy daga ti isagut ti Dios iti sangatauan inton mapukawen ti ipapatay.—Juan 5:28, 29; Apocalipsis 21:4.
[Ladawan iti panid 31]
Sangaribu ti tawennan a yew idiay sementerio ti simbaan ti St. Andrew, Totteridge, Hertfordshire
[Dagiti ladawan iti panid 31]
Kannawan: Dagiti namaris nga aril—ngem makasabidong a bukbukel
Makinkannawan unay: Naarbasan a yew ti Ireland idiay sementerio a kukua ti simbaan ti St. Lawrence, Little Stanmore, Middlesex