Ti Biblia—Sasao Laeng Aya ti Tao?
INTED ni William Tyndale ti biagna gapu iti panangikagumaanna a daytat’ magun-odan koma ti tunggal maysa. Impaay ni Martin Lutero ti adu a pigsana iti panangipatarus iti dayta iti pagsasao nga Aleman. Kadagiti paspasurot ni John Calvin, dayta “ti pagalagadan ken pagannurotan ti amin a kinapudno.” Wen, adda idi tiempo a mammano laeng a tattao ti agduadua iti kinapudno a ti Biblia ket isu ti Sao ti Dios. Daytoy met ti pannursuro ti Iglesia Katolika Romana.
Ngem dagiti bambanag ti naiduma itan. Ti Biblia, ti kaaduan a malaklako a libro iti isuamin a historia, ti basbasaen laengen ti sumagmamano a tattao ket basbassit pay dagiti mangal-alagad iti dayta. Ni autor a James Barr, nga isu ti mangikalkalungogan iti rikna dagiti adu ti nagkuna: “Ti salaysayko iti pannakabukel dagiti biblikal a tradision ket maysa a natauan nga aramid. Daytat’ sasao ti tao kadagiti pampammatina . . . Ti umiso a termino a maipaay iti Biblia ket isu ti Sao ti Israel, Sao ti sumagmamano a nalatak kadagiti immuna a Kristiano.”—The Bible in the Modern World, ni James Barr.
Apay dayta a panagbalbaliw? Ti kadi Biblia ket Sao ti Dios wenno sao laeng ti sumagmamano a tattao? Adda kadi pay pategna dayta iti daytoy nailubongan a maika-20 a siglo?
Adda Kadi Pay Pategna?
Kas panangsungbat nga umuna iti maudi a saludsod, wen, daytat’ adda pay pategna. Ngamin ta ti Biblia makuna a ‘pagsilawan ti saksakatayo, ken silaw ti danatayo.’ (Salmo 119:105) Itatta, pudno a kasapulantayo ti kasta a silaw. Ti nagpintasan a planetatayo ti adda a madaddadael. Minilmilion a tattao ti agbisbisin. Mammano laeng ti addaan panagtalek iti masanguanan, ket ti mismo a panagbiag ti sangatauan agpegpeggad. Ituktukon ti Biblia ti panangiwanwanna kadatayo a lumasat kadagitoy nariribuk a panawen nga agturong iti maysa a natalged ken naragsak a masanguanan. No daytat’ pudno a Sao ti Dios, isu daytat’ eksakto a kasapulantayo.
Ngarud apay a dagiti tattao pagduaduaanda dayta? Ti sungbat iti daytoy a saludsod ti makatulong kadatayo a mangikeddeng no daytoy a libro ket pudno a Sao ti Dios.
Aniat’ Napasamak iti Panamati?
Bayat dagiti maika-17 ken maika-18 a siglo, dayta ngangngani sapasap a panamati ti Biblia ket nagbalin a biktima iti panagbalbaliw dagiti kapanunotan. Timpuar idiay Europa ti espiritu ti panagduadua ken ti kinanailubongan. Dagiti sistema ti gobierno, ti ekonomia, ti nakaparsuaan, ti relihion—isuamin ti adda a pagduaduaanda. Ket ti Biblia ti di nakalasat iti dayta.
Dagiti panagduadua maipapan iti libro ti sibabatad a naiyebkas idi maika-17 a siglo babaen iti maysa a dati a Katoliko a ni Pierre Bayle, a nagduaduaanna ti historia ken kronolohia ti Biblia. Dadduma ti simmurot iti adda a panagpampanunotna ket idi maika-19 a siglo, pimmusaksak a naan-anay ti panagduadua idiay pagadalan iti nangatngato a kriticismo. Dagiti manangbabalaw impapilitda a ti Biblia ket saan a kas iti panagparangna. Sigun kadakuada, saan nga insurat ni Moises ti Pentateuko. Imbes ketdi, daytat’ naurnong wenno naisurat iti naladladaw a paset ti historia dagiti Judio manipud nagduduma a gubuayan a naisurat adu a siglo kalpasan ti panagbiag ni Moises. Aniaman a padto a natungpal ket mabalin a naisuraten kalpasan ti kaitungpalanna. Gapuna, ti Isaias ti naisurat babaen iti sumagmamano a tattao iti ginasgasut a tawtawen. Ket ti Daniel ti naisurat agarup 165 K.K.P.
Ti epekto ti nangatngato a kriticismo ti makita iti kaso ti Aleman nga eskolar iti Biblia a ni David Friedrich Strauss: “Kristianotay pay kadi? Saanen, kuna ni Strauss, uray no kadatayo laeng a nangagsep iti Nangatngato a Kriticismo, ta ditayon aw-awaten ti Biblia kas ti Sao ti Dios.”—Religion and the Rise of Scepticism, ni Franklin L. Baumer.
Ti baro a nailubongan a panawen ti nangpataud met kadagiti baro a diskubre iti siensia. Dadduma kadagitoy ti mangsupsuportar iti Biblia, ngem dadduma ti kasla makirupakda iti dayta. Gapuna, adut’ naiturong a namati a ti Biblia ket saanen a naintiempuan. Ti panagrikriknada ti napabileg idi agtengnga ti maika-19 a siglo idi a nagbalin a nalatak ti teoria ti ebolusion—maysa a teoria a nangsuppiat a direkta iti salaysay ti Genesis maipapan iti panamarsua. Daytoy a teoria ti sigagagar nga inawat dagiti kaaduan a tattao nga adda iti tay-ak ti siensia, ken dagiti nangatngato a kritiko. Itatta dayta ti maawaten kadagiti adu a klero ken maisursuro a kas maysa a kinapudno kadagiti eskuelaan.
Kaipapanan kadi amin daytoy a ti siensia ket kasla dina inanamongan ti Biblia? Wenno ti kadi nangatngato a kriticismo impakitana a ti Biblia ket saanen nga isut’ Sao ti Dios?