Panangmatmat iti Lubong
◼ “Siam kadagiti sangapulo a kalamidad ket mainaig iti klima. Nagdoble dagiti nairekord a kalamidad manipud iti 200 iti kada tawen agingga iti nasurok nga 400 iti naglabas a dua a dekada.”—JOHN HOLMES, UNITED NATIONS UNDER-SECRETARY-GENERAL FOR HUMANITARIAN AFFAIRS AND EMERGENCY RELIEF COORDINATOR.
Kalintegan Dagiti Katutubo
Ti United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, a naipaulog idi 2007, ket naipatarusen iti Maya ken Nahuatl, ti dua a lenguahe idiay Mexico a kaaduan nga us-usaren dagiti katutubo. “Di kumurang a 10 a milion a tattao [idiay Mexico] ti saan a makaammo kadagiti kalinteganda,” kuna ti diario nga El Universal. “Gapuna, masansan a saanda nga ammo a maab-abusoda gayamen.” Nakuna a dayta a patarus ket makatulong a mangitandudo kadagiti kangrunaan a kalintegan dagitoy a tattao.
Panangilako iti Dayaw
Naklaat dagiti sosiologo iti kinamasindadaan dagiti dadduma nga agtutubo a Polako a mangisukat iti dayawda iti kuarta, kuna ti magasin a Newsweek Polska. “Kanayon a mangmangngeg dagiti agtutubo daytoy a mensahe: amin ket panguartaan,” kuna ti sikologo a ni Jacek Kurzępa, iti University of Zielona Góra. Umad-adu dagiti mangilaklako iti kinabirhenda babaen ti Internet. Nupay kasta, nagdakes ti ibunga dagiti kasta nga aramid dagiti agtutubo. “Dayta nga aramid apektaranna ti intero a biag [ti maysa] ken ti relasionna iti agbalinto nga asawana,” kuna ni Kurzępa.
Adda Siudad Idi iti Amazon
Ti nalawa a paset ti makin-abagatan nga Amazonia a naipagarup a di maas-asak a kabakiran ket mabalin a nagsaadan idi dagiti narang-ay a komunidad a “nalikmut kadagiti dadakkel a pader.” Kasta ti konklusion dagiti antropologo nga agsirsirarak idiay Mato Grosso, Brazil. Natakuatanda sadiay dagiti “agkakabangibang a napaderan nga ili ken babassit a purok” a naabbungotan kadagiti kaykayo ken nagsaknap iti nalabit 30,000 a kilometro kuadrado. Dadduma nga ili ti addaan iti kalawa nga 60 nga ektaria. Sigun iti report ti University of Florida a naggapuan dagiti antropologo a nakatakuat, dagita nga ili ken purok ket naibangon “idi agarup 1250 agingga iti 1650, idi natay ti kaaduan a lumugar nalabit gapu kadagiti taga-Europa a nangsakup kadakuada ken kadagiti sakit nga inyakar dagitoy.”
Dagiti Mula a Makatulong Kadagiti Naopera
Nabayagen a naipagarup a ti kaadda iti nakaparsuaan ket mangkissay iti bannog, mangpasayaat iti rikna, ken mangbang-ar kadagiti masakit. Dagiti baro a nasirarak patalgedanda dayta a pagarup. “Naipan dagiti pasiente iti nagduduma a siled ti ospital nga addaan wenno awanan iti mula kalpasan ti pannakaoperada,” kuna ti Science Daily. Dagiti pasiente a naipan kadagiti siled nga addaan iti mula saanda unay a nakarikna iti ut-ot, basbassit ti kasapulanda a pangep-ep iti ut-ot, nasaysayaat iti panagpitik ti pusoda ken nababbaba ti presion ti darada, ken naipadamag a kaykayat dagiti pasiente ti kuartoda ngem kadagidiay awanan iti mula. Agarup 93 a porsiento kadagiti pasiente a naipan iti siled nga addaan iti mula ti nagkuna a dayta ti “kasayaatan” a paset ti siledda.