Watchtower MIKANDA OYO EZALI NA INTERNET
Watchtower
MIKANDA OYO EZALI NA INTERNET
Lingala
  • BIBLIA
  • MIKANDA
  • MAKITA
  • g01 Janvier nk. 22-25
  • Dikala​—Nyama monene, ya makolo milai mpe kitoko

Video ezali awa te.

Esimbi te. Video oyo esali mwa mindɔndɔ.

  • Dikala​—Nyama monene, ya makolo milai mpe kitoko
  • Lamuká!—2001
  • Mitó ya makambo mike
  • Masolo mosusu
  • Ezali na mbangu mpe ezali kitoko
  • Ezali molai mpenza!
  • Makambo mosusu ya kitoko ya dikala
  • Na kati ya etonga
  • Mateya ya Biblia mpo na bana
    Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli eyebisaka Bokonzi ya Yehova—2012
  • Liteya 2
    Mateya ya Biblia mpo na bana
Lamuká!—2001
g01 Janvier nk. 22-25

Dikala​—Nyama monene, ya makolo milai mpe kitoko

EUTI NA MOKOMANI NA BISO NA KENYA

NTƆNGƆ etani. Mabanga minene ekómi malili lokola epoli na mai. Tomibombi na nse na yango, na bakɔpɔ ya tii ya mɔ́tɔ na mabɔkɔ, mpe tozali kotala esobe ya Afrika oyo ezali na nse ya mwa ngomba yango.a Nsukansuka, tomoni eloko tozalaki kozela. Ntango moi ezali kobima mokemoke, etonga moko ya dikala (girafes), nyama monene ya makolo milai mpe kitoko, ezali kokatisa esobe. Ezali kotambola malɛmbɛ mpenza, ezali kobwaka makolo mosikamosika mpe ezali kodendadenda. Makolo na yango ezali milai lokola nzete, nkingo egumbami mwa moke na nsima mpe ezali koningana mokemoke lokola likonzi oyo esimbaka elamba ya masuwa oyo etambolaka na mopɛpɛ, na ntango mopɛpɛ ezali kobɛta makasi. Totikali minɔkɔ polele. Talá nyama kitoko!

Dikala yango ezali ata kobanga biso te, nyonso ekei na mwa zamba moko ya nzete ya acacia oyo ezali na nkasa mingi mpe etɛlɛmisi nkingo na yango tii na bitape ya likoló mpenza, oyo ezali na nzube. Nyama yango ya boboto ezali kokata nkasa ya mikemike na lolemo na yango ya molai, na likebi mpenza. Ekɔtisi mitó na yango na likoló mpenza, esika zumbu ya molɛkɛ (tisserin) ezali, mpe ebandi kolya nkasa kozanga kobanga. Ndɛkɛ yango ekómi kosala makɛlɛlɛ makasi mpo na kosilika na bapaya ya nkingo milaimilai. Lokola makɛlɛlɛ eleki makasi, etonga ya dikala elongwe wana mpe ekei malɛmbɛmalɛmbɛ kolya na nzete mosusu.

Ezali na mbangu mpe ezali kitoko

Mpo na moto nyonso oyo amoná nyama yango kaka na lopango ya banyama, na nkingo na yango molai koleka lopango esika batii yango, ekoki kozala mpasi ete ayeba kitoko na yango ntango ezali kopota mbango na bisobe ya Afrika. Dikala etambolaka lokola nde ezali kodenda. Ntango ekimaka na esobe, okoki kokanisa ete ekokwea soki etuti ata libaku moke, mpamba te emonanaka lokola ezali na makasi te. Kasi komikosa te! Atako dikala ya mobali ekómaka na kilo tii 1 300, ekweaka te mpe epotaka mbango makasi mpenza. Ekoki kopota kilomɛtrɛ 60 na ngonga moko.

Nyama kitoko oyo ezalaka kaka na Afrika. Bato basepelaka komona yango mpamba te ezali nyama moko ya boboto mpe ya kimya. Tokoki mpenza koloba ete motó ya dikala ekeseni na oyo ya nyama mosusu nyonso mpe ezali kitoko mpenza. Ezali na matoi mike mpe milai, ezali mpe na mwa maseke mibale oyo ezali na mwa nsuki mikemike ya moindo na nsuka na yango. Miso na yango ezali minene mpe moindo. Nsuki ya miso na yango ezali milaimilai mpe egumbamá mwa moke. Ntango dikala etɛlɛmisi motó na yango mpe ezali kotala na mosika, elongi na yango ezalaka lokola oyo ya moto moko asali likambo moko te mpe azali komituna.

Na ntango ya kala, dikala ezalaki nyama moko oyo bato mingi bazalaki kosepela na yango mpamba te, ezali nyama moko kitoko, ezali nsɔninsɔni mpe ezali na nkanza te. Bazalaki kopesa bana ya dikala lokola likabo epai ya bakonzi mpo na komonisa kimya mpe boninga oyo ezali kati na bikólo mibale. Lelo oyo, okoki komona mayemi ya dikala oyo bato ya kala basalaki likoló ya mabanga na Afrika.

Ezali molai mpenza!

Dikala eleki nyama nyonso na molai. Dikala ya mobali oyo ekoli ekoki koleka mɛtrɛ 5,5, banda na esɔbu (sabot) tii na maseke na yango. Na makomi ya Baezipito ya kala, dikala ezalaki elembo ya liloba “kosakola” to “koyebisa makambo oyo ekoya,” mpamba te nyama yango ezali molai mpenza mpe emonaka ata na mosika.

Ntango etambolaka esika moko na mondonga (zèbre), maligbanga (autruche), mboloko ya monene mpe nyama mosusu ya esobe ya Afrika, dikala ezalaka lokola mokɛngɛli na yango. Lokola ezali molai mpe emonaka malamu, dikala ekoki kotala na mosika mpe komona likama. Yango wana, molai na yango ezali mpenza kobatela nyama mosusu.

Makambo mosusu ya kitoko ya dikala

Lokola ezali molai, elyaka mingi nkasa oyo ezali na bitape ya nzete oyo ezali likoló mpenza. Nyama mosusu ekoki kosala yango te, longola kaka nzoku. Dikala ezali na mbebu oyo ekokani na nyama mosusu te, ekoki kozwa biloko mpe lolemo na yango ekoki kobaluka na ngámbo nyonso. Yango esali ete dikala elyaka na likebi nyonso nkasa ya bitape oyo ezali na nzube.

Na mokolo moko, dikala ekoki kolya soki kilo 34 ya nkasa. Atako ekoki kolya matiti ndenge na ndenge, dikala elingaka mingi nkasa ya nzete ya acacia, oyo ezali na nzube mpe ebotaka na bisobe ya Afrika. Dikala ya mobali ekoki kobimisa lolemo na yango na molai ya santimɛtrɛ 42 mpo na koluka biloko ya kolya. Nkingo ya dikala egumbamaka na ndenge moko ya kokamwa. Yango esalaka ete dikala ekoka kobalusa motó na yango mpe kogumba nkingo na yango na ndenge moko ya kokamwa mpo elya nkasa na katikati ya bitape ya likoló mpenza ya nzete.

Ezali mpasi te mpo dikala etombola motó na yango likoló mpenza, kasi komela mai ezali mpasi. Ntango ekómi pene na mai, dikala esengeli kopanza makolo na yango ya liboso malɛmbɛmalɛmbɛ mpe na nsima, kogumba mabɔlɔngɔ na yango na nse mpo na komela mai. Dikala eyokaka mpasi mpenza mpo na komela mai, mpamba te esengeli kosembola nkingo na yango tii na nsuka mpo ekoka komela mai. Kasi, likambo ya malamu mpo na dikala ezali ete emelaka mai ntango nyonso te, mpamba te nkasa oyo elyaka, epesaka yango mai mingi na nzoto.

Nkingo mpe mipanzi ya dikala ezalaka na nzelanzela ya kitoko ya mpɛmbɛmpɛmbɛ mpe ezali na matɔnɔmatɔnɔ lokola nkasa ya nzete. Dikala nyonso ezalaka langi ndenge moko te, mosusu ezalaka mbala mosusu mwa motane, to shokola to mpe moindo. Ntango dikala ezali kokola, langi na yango ezali kokóma moindo.

Na kati ya etonga

Dikala ezali nyama oyo etambolaka mingimingi ebele esika moko. Bitonga yango ekoki kozala na dikala kobanda 2 tii 50. Dikala ya mwasi eumelaka na zemi mikolo 420 to 468 mpe ebotaka mwana monene ya mɛtrɛ mibale. Ntango ezali kobima na libumu ya mama, mwana ya dikala ekweaka motó na nse, makolo na likoló, na ntaka ya mɛtrɛ mibale tii na mabele! Kasi nsima ya miniti 15, okomona yango etɛlɛmi na mwa makolo na yango oyo ezali kolɛngalɛnga, ezali ata na mpota na nzoto te mpe ebandi komɛla mabɛlɛ. Nsima ya pɔsɔ mibale to misato, mwana ya dikala ekobanda yango moko kolya nkasa mikemike na bitape ya pɛtɛpɛtɛ ya nzete ya acacia mpe nsima ya mwa mikolo, ekokóma makasi mpe ekobanda kolanda makolo milai ya mama na yango.

Mwana ya dikala ezali mpenza dikala ya moke mpe ezali kitoko mingi. Ezali moke koleka dikala ya mikóló, kasi eleki moto na molai. Talá ndenge etɛlɛmi lokola nde ezali komituna mpe ezali ata kobanga te, mpamba te mama na yango ezali kokɛngɛla yango. Ya solo, ezali mpenza kitoko.

Na eleko oyo dikala ebotaka, bana na yango ezalaka na bituluku, esika elekisaka mokolo mobimba mpo na kopema, kosakana mpe kotalatala. Mwana ya dikala ekolaka noki mpenza. Nsima ya sanza motoba, ebakisaka molai ya mɛtrɛ moko mpe nsima ya mbula moko, ebakisaka molai ya mɛtrɛ mibale. Na pɔsɔ moko, mwana ya dikala ekoki kobakisa molai ya santimɛtrɛ 23! Mama ya dikala eyebi kobatela mpenza mwana. Atako etikaka mwana etambola mosika, miso ya mama ya dikala elandaka mwana na yango bisika nyonso mpamba te emonaka malamu ata na mosika.

Longola nkosi, ezali na nyama mingi te oyo ebangisaka dikala, mpamba te dikala ezalaka molai mpenza, ezalaka mbango mpe emonaka malamu ata na mosika. Kasi moto nde abomaka dikala mingi koleka na bokila. Bato babomaka yango ntango nyonso mpo na mposo mpe mosuni na yango ya kitoko, mpe lisusu mpo na nsuki milai mpe ya moindo oyo ezalaka na mokila na yango, mpo ete bakanisaka ete ezali na nguya ya kosalela na yango bikelakela. Nyonso wana esali ete lelo oyo, nyama oyo ya kimya ekomi na likama, ekoki kosila nyonso na koboma. Na ntango ya kala, dikala ezalaki na bisika mingi ya Afrika, kasi lelo oyo, etikali kaka na kati ya baparke mpe bisika oyo epekisami koboma nyama, epai babatelaka yango.

Lelo oyo, bapaya oyo bayaka kotala bisobe ya Afrika bakoki kosepela komona ndenge badikala ezali kopota mbango na bisobe minene oyo etondi na matiti. Okoki komona yango ezali kolya nkasa oyo ezali na bitape ya likoló ya nzete ya acacia, to mpe okoki komona ndenge etɛlɛmisi mitó na yango mpe ezali kotala na mosika, ndenge emeseni kosala. Nyama oyo kitoko, na nzoto na yango oyo ekokani na nyama mosusu te, ezali nyama moko ya boboto. Nyama oyo ezali mpe komonisa mayele mpe bomoto ya kokamwa ya Yehova, Nzambe mozwi-na-nguya-nyonso.​—Nzembo 104:24.

[Maloba na nse ya lokasa]

a Kopje ezali mwa bangomba ya mabangamabanga oyo ezalaka na bisobe ya Afrika.

[Etanda/Elilingi na lokasa 25]

NKINGO MOLAI OYO EZALI MPENZA LIKAMWISI

Lokola dikala ezali ebakata ya nyama mpe molai, tokoki kokanisa ete yango emonaka mpasi. Tokoki kokanisa ete ezali mpasi mpo makila etambola malamu na biteni nyonso ya nzoto na yango, mpamba te ezali monene mpe nkingo na yango ezali molai. Na ndakisa, lokola mabele ebendaka biloko nyonso, ntango dikala ekitisi motó na yango na nse, makila esengeli kokita na lombangu mpe kotonda na bɔɔngɔ. Ntango ekotɛlɛmisa motó, makila esengeli kokita lisusu na lombangu na motema, mpe yango ekoki kopesa dikala kizunguzungu mpe kokweisa yango. Kasi nyonso wana esalemaka te. Mpo na nini?

Ndenge misisa ya dikala esalemi ezali mpenza likambo ya kokamwa, mpamba te esalemi malamu mpenza mpe ebongi na monene mpe na molai ya nzoto na yango. Motema ya dikala ezali mpenza monene mpe esalaka mosala monene mpo na kotinda makila tii na bɔɔngɔ. Longwa na motema tii na motó ezali na ntaka ya mɛtrɛ misato na ndambo. Motema na yango ebɛtaka mbala 170 na miniti moko. Mposo ya motema ya dikala ezali lokola mosuni monene ya santimɛtrɛ 7 mpe etindaka makila na nguya makasi mpenza koleka oyo ya motema ya moto. Mpo misisa oyo ememaka makila na bɔɔngɔ (carotide) mpe oyo ezongisaka yango na motema (veine jugulaire) emema makila malamu mpe epasuka te, nyonso esengeli kozala minene mpenza. Yango wana misisa yango ezali na monene ya santimɛtrɛ 2,5 mpe esalemi na misuni oyo ebendanaka lokola ndembo, yango wana misisa yango ebendanaka mpe ezalaka makasi.

Ntango dikala ekitisi motó na yango na nse, ezali na mwa matutu kati na misisa wana, oyo efungolaka to ekangaka nzela, oyo ekosala ete makila etonda na bɔɔngɔ te. Na nse ya bɔɔngɔ, mosisa oyo ememaka makila na bɔɔngɔ ekɔti kati na ebongiseli moko ya misisa oyo etambwisaka makila oyo esalemi na ndenge ya malamu mpenza mpe ezali “misisa oyo esalemi na ndenge ya kokamwa” (réseau extraordinaire). Misisa yango ezali mikemike mpe ezali ebele. Ntango makila eyei kotonda wana, misisa yango ekokanga makila mpe ekolekisa yango malɛmbɛmalɛmbɛ mpo na kobatela bɔɔngɔ ete etonda mbala moko na makila te. Misisa yango efungwamaka ntango dikala ekitisi motó mpe ekómaka moke ntango dikala etomboli motó. Yango nde ezali kobatela dikala mpo makila ebele ezonga mbala moko na motema te, mpamba te yango ekoki koboma dikala.

Nkingo ya dikala mpe ezali likambo ya kokamwa. Bato ya siansi bakamwaki ntango bamonaki ete atako nkingo ya dikala ezali molai, motango ya mikuwa na yango ekokani na oyo ya nkingo ya mpuku to ya nyama nyonso mosusu oyo emelisaka bana na yango mabɛlɛ! Kasi, mikuwa ya nkingo ya dikala ekeseni na oyo ya nyama mosusu wana, na ndenge ezali milai mpe ekoki kobaluka na ngambo nyonso. Yango wana dikala ekoki kogumba mpe kobalusa nkingo na yango, kolɛmbola biteni nyonso ya nzoto na yango to kosembola yango mpo na kolya nkasa na bitape ya nzete oyo ezali likoló mpenza.

    Mikanda na Lingala (1984-2026)
    Bimá
    Kɔtá
    • Lingala
    • Kotindela moto
    • Makambo oyo olingi
    • Copyright © 2025 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Ndenge ya kosalela
    • Kobomba makambo ya moto
    • Kobongisa makambo na yo
    • JW.ORG
    • Kɔtá
    Kotindela moto