Aisea ua Tele ai Faiga Faalilolilo?
“E LEAI lava se mea e sili atu ona fai ma avega mamafa nai lo o se mea faalilolilo.” E pei ona fai mai ai le muagagana faa-Falani. Pe e mafai e lenei mea ona faamatalaina le pogai e tatou te lagona ai le fiafia pe a tatou iloa se mea faalilolilo, ae i nisi taimi e lagona ai le faanoanoa pe a lē mafai ona tatou talanoa e uiga i lea mea? Peitai, i le faagasologa o senituri, e toatele tagata ua fiafia e talia faiga faalilolilo, i le aufaatasia o i latou i ni faalapotopotoga faalilolilo ona o le fia sailia o se sini tutusa.
I uluai sosaiete o nei sosaiete faalilolilo, sa iai ni vaega o lotu taufaasese faalilolilo, na maua i Aikupito, Eleni, ma Roma. Mulimuli ane, na vavae ese ai nisi o nei vaega mai a latou taaʻiga faalotu ma faaaafia faalilolilo i faiga faapolotiki, tau tamaoaiga, po o mataupu tau i le vafealoai. Mo se faaaoaoga, ina ua faavaeina ni faalapotopotoga e tutusa o latou sini ma talitonuga i Europa tutotonu, na manatu ai sui o ia faalapotopotoga e faia faalilolilo a latou gaoioiga ona o le fia puipuia o lo latou lava tulaga tau tamaoaiga.
E masani lava ona faavaeina ni sosaiete faalilolilo i aso nei mo ni mafuaaga faamaoni, atonu e mo ni fuafuaga lautele ma le agalelei, e pei ona faamatalaina i le Encyclopædia Britannica, ma e “mo le faatinoina o fuafuaga agalelei ma polokalame faaleaʻoaʻoga.” O nisi vaega o faalapotopotoga faaleauuso, o kalapu a autalavou, kalapu faitele ma isi vaega ua faavaeina faalilolilo po o le tau lalata atu lava i ai. I le tulaga lautele, e lē o taufaamatau mai nei vaega, e na o le pau lava le mea ua iloa e sui o nei faalapotopotoga, o se mea e faagaeetia ia i latou faiga faalilolilo. O le faia faalilolilo o tautinoga, e matuā taaʻina malosi ai faalogona ma faamalosia ai fusi o le agaga ma le autasi o se mafutaga faaleuo. E iai i sui o le vaega le lagona e faapea, o i latou o sui auai ma e lagolagoina ana fuafuaga. O sosaiete faalilolilo faapena, e masani lava ona lē avea o se faamatauga ia i latou e lē o auai. O tagata e lē o auai i ia vaega, e lē o afaina ona o le lē iloa o mea lilo.
Pe a Tau Aliai Mai se Faamatauga o Faiga Faalilolilo
E lē o vaega faalilolilo uma e tutusa le tulaga faalilolilo. Ae o vaega na e iai “faiga matuā faalilolilo,” e pei ona faamatalaina i le Encyclopædia Britannica e faapea, e matuā lamatia moni ai lava. Ua faamatala mai ai i le tusi e faapea, “e ala i le faaaogaina o ni igoa faapitoa, faiga tau faamataʻu po o tautinoga,” ua mafai ai e sui i tulaga maualuluga ona “faaesea i latou,” o lea ua uunaia ai “tagata i tulaga maualalo ina ia faia se taumafaiga manaomia e ausia ai le tulaga maualuga.” Ua faigofie ona iloa atu ai le tulaga matautia o iai i na vaega. O i latou o i tulaga maualalo atonu e latou te matuā lē iloa sini moni o le faalapotopotoga, ona e lei oo i le tulaga e tatau ai ona latou iloa. E faigofie lava ona aafia i se vaega e lē o iloa atoatoa o latou sini ma auala e faataunuu ai, ma o le mea moni, atonu e latou te lei faailoaina atu atoatoa ia te oe o latou sini. Ae o se tagata na faigofie i le amataga ona ofi i totonu o sea vaega, atonu o le a ia iloa mulimuli ane le faigata ona toe faasaoloto mai ai o ia; auā ua matuā saisaitia o ia i tuutuuga o faiga faalilolilo.
O faiga faalilolilo, ua faailoa mai ai se faamatauga e sili atu ona matautia, ae maise lava pe afai e tuliloa e le vaega ni sini e lē faaletulafono pe e solia ai le tulafono, ona taumafai lea e natia lona iai. Pe afai foi e lauiloa lona iai ma ona sini masani, ona taumafai lea o lea vaega e natia ona sui auai ma ana fuafuaga mo le lumanai lata mai. E faapena i vaega faatupu faalavelave faavalemalosi ia na matuā faateia ai le lalolagi i se tasi taimi i a latou osofaiga faatupu faalavelave.
Ioe, e mafai ona matautia faiga faalilolilo, e lē gata i tagata taitoatasi ae faapea ma le sosaiete atoa. Seʻi manatu i kegi faalilolilo a talavou latou te maileia ma le sauā tagata e lē sala, o faalapotopotoga solitulafono e pei o le Mafia faalilolilo, ma le vaega fiasili a tagata papaʻe, e pei o le Ku Klux Klan,a e lē gata i lea, o le tele o vaega faatupu faalavelave i le lalolagi aoao o loo faaauau pea ona faaleaogaina taumafaiga ina ia maua le filemu ma le saogalemu i le lalolagi.
O ā Mea o Latou Faia Nei?
I le faagasologa o tausaga o le 1950 e oo i le 1960, ona o le Taua Faaupufai a malo, na faamaopoopoina ai ni vaega faalilolilo i nisi o atunuu o Europa i Sisifo e avea ma faavae o gaoioiga tetee pe afai e taumafai Rusia e faatoilaloina Europa i Sisifo. Mo se faaaoaoga, e tusa ai ma le faamatalaga i le mekasini Siamani o le Focus e faapea, “e 79 nofoaga faalilolilo mo le faatauina atu o auupega” na faatutuina i Oseteria i lenei vaitaimi. E oo lava i nisi o atunuu o Europa, e latou te lei iloa e uiga i nei vaega faalilolilo. Na lipotia mai ma le mautinoa le mea moni e se mekasini o tala fou i le tauamatamataga mai o tausaga talu mai le 1990 e faapea: “O loo tumau pea ona lē iloa pe fia ni faalapotopotoga faapenei o loo olaola pea i aso nei, ma po o ā ni mea o latou faia i le taimi nei.”
Ioe, o le mea tonu lava lea. O ai e mafai ona iloa moni pe fia ni vaega faalilolilo i le taimi nei atonu o loo aumaia ai se tulaga matautia e sili atu nai lo o se mea atonu o manatu i ai nisi o i tatou?
[Faaopoopoga i lalo]
a O lenei vaega i le Iunaite Setete, e latou te tausisia nisi o faiga faavae faalotu a uluai sosaiete faalilolilo, e ala i lo latou susunuina o se koluse e fai ma faailoga o lea sosaiete. I aso ua mavae, na faia ai e lea vaega ni osofaiga faafuasei i po, o ona sui e oofu i ofu talaloa ma ie papaʻe, ma faasasao atu lo latou ita i tagata uli, tagata Katoliko, Siū, tagata ese, ma iuni a tagata faigaluega.