Bygelowe—Hoe algemeen is dit vandag?
DIT gebeur oral—by die werk, op skool, op openbare vervoer en op straat. Jy nies, en wildvreemdes, blote verbygangers, sê in Engels: “God bless you” of net: “Bless you.” Daar is soortgelyke uitdrukkings in baie tale. In Duits sê hulle: “Gesundheit.” Arabiere sê: “Jarhamak Allah”, en sommige Polenisiërs van die Stille Suidsee sê: “Tihei mauri ora.”
As jy glo dat dit bloot hoflikheid is wat uit sosiale gedragsreëls ontstaan het, het jy moontlik nog nie veel gedink aan waarom mense dit sê nie. Maar die uitdrukking het weens bygelowigheid ontstaan. Moira Smith, ’n bibliotekaresse by die Volkskunde-instituut aan die Indiana-universiteit in Bloomington, Indiana, VSA, sê aangaande die uitdrukking: “Dit kom van die idee dat jy jou siel uitnies.” Wanneer jy sê: “God bless”, vra jy eintlik vir God om dit terug te gee.
Die meeste mense sal natuurlik seker saamstem dat dit onredelik is om te glo dat die siel jou liggaam verlaat wanneer jy nies. Dit is dus nie verbasend nie dat Webster’s Ninth New Collegiate Dictionary bygelowigheid definieer as “’n opvatting of gebruik wat uit onkunde, vrees vir die onbekende, vertroue in towery of die noodlot of uit ’n verkeerde begrip van oorsaaklike verband ontstaan”.
Geen wonder dat ’n 17de-eeuse geneesheer die bygelowe van sy dag die “volksdwalings” van die onopgevoedes genoem het nie. Terwyl die mensdom die 20ste eeu met sy wetenskaplike prestasies binnegegaan het, het The Encyclopædia Britannica van 1910 derhalwe vol optimisme ’n tyd in die vooruitsig gestel wanneer “die beskawing van die laaste sweem van bygelowigheid bevry [sou wees]”.
So algemeen soos altyd
Daardie optimisme van sowat agt dekades gelede was ongegrond, want bygelowigheid is blykbaar nog net so diep ingewortel soos altyd. Sulke duursaamheid is kenmerkend van bygelowe. Die Engelse woord “superstition” (bygelowigheid) kom van die Latynse super, wat “bo” beteken, en stare, “om te staan”. Krygers wat ’n veldslag oorleef het, is in werklikheid superstites genoem, aangesien hulle hulle medekrygers in die veldslag oorleef het, in letterlike sin bo hulle “staan”. Die boek Superstitions sinspeel op hierdie herkoms van die woord en sê: “Die bygelowe wat vandag nog bestaan, staan bo die eeue wat hulle probeer uitwis het.” Kyk na net ’n paar voorbeelde wat toon dat bygelowe bly voortbestaan.
◻ Ná die skielike dood van ’n groot Asiatiese stad se goewerneur het sy ontmoedigde personeel by sy amptelike woning die nuwe goewerneur aangeraai om ’n spesiale spiritistiese medium te raadpleeg, wat heelwat veranderinge in en om die kompleks voorgestel het. Die personeel het gevoel dat die veranderinge die slegte voorteken sal neutraliseer.
◻ Die president van ’n multimiljoenrandmaatskappy in die Verenigde State het altyd ’n spesiale klip by haar. Sedert haar eerste suksesvolle handelstentoonstelling dra sy dit oral met haar saam.
◻ Voordat Asiatiese sakemanne belangrike saketransaksies beklink, soek hulle dikwels eers raad by ’n waarsêer.
◻ ’n Atleet skryf sy oorwinning aan ’n kledingstuk toe, al oefen hy hard. Daarom dra hy dit altyd—ongewas—in toekomstige wedstryde.
◻ ’n Student gebruik ’n sekere pen om ’n eksamen te skryf en kry goeie punte daarvoor. Daarna beskou hy die pen as “gelukkig”.
◻ Op ’n bruid se troudag kies sy haar uitrusting sorgvuldig sodat sy “iets het wat oud is, nuut is, geleen is en blou is”.
◻ Iemand maak die Bybel op enige plek oop en lees die eerste vers waarop sy oog val, en dan glo hy dat daardie woorde die spesifieke leiding sal voorsien wat hy op daardie tydstip nodig het.
◻ Terwyl ’n makrostraler op die aanloopbaan versnel om op te styg, maak ’n hele paar passasiers die teken van die kruis. Gedurende die vlug streel iemand anders ’n “sint” Christophorus-hangertjie.
Dit is duidelik dat bygelowigheid selfs vandag baie algemeen is. Trouens, Stuart A. Vyse, adjunkprofessor van sielkunde aan die Connecticut-universiteit, sê in sy boek Believing in Magic—The Psychology of Superstition: “Alhoewel ons in ’n tegnologies gevorderde samelewing leef, is bygelowigheid nog net so algemeen soos altyd.”
Bygelowigheid is vandag so diep ingewortel dat pogings om dit uit die weg te ruim misluk het. Waarom is dit so?