Die brug wat bly terugkeer het
DEUR ONTWAAK!-MEDEWERKER IN BULGARYE
DIE oordekte brug van Lowetsj oorspan die Osŭmrivier in die noorde van Sentraal-Bulgarye. Hierdie indrukwekkende struktuur het ’n ryk geskiedenis, net soos die mense wat dit gebruik.
Een van die eerste mense wat die aandag op die brug gevestig het, was die Oostenrykse geoloog Ami Boué, wat Lowetsj gedurende die eerste helfte van die 19de eeu besoek het. Hy het geskryf van “’n oordekte klipbrug waarop daar oulike klein winkeltjies was”. Ja, hierdie unieke brug, wat die twee dele van die dorp verbind het, was deel van Lowetsj se padstelsel en het ook as ’n mark gedien! As sodanig was dit ’n landmerk in die gemeenskap.
Die oordekte brug van Lowetsj is oorspronklik nie van klip gebou nie, maar van hout. Oor die jare heen is die brug egter herhaaldelik deur vloedwaters beskadig en moes dit herbou word. Toe, in 1872, is die brug heeltemal weggespoel, wat die dorpsmense van hierdie noodsaaklike verbinding ontneem het.
Dit sou nie maklik wees om die brug te herbou nie. Die welbekende Bulgaarse bouer Kolio Fitsjeto is dus aangestel om ’n nuwe en sterker brug te ontwerp en te bou.
’n Vindingryke ontwerp
Fitsjeto het besluit om te bly by die oorspronklike konsep en ’n oordekte brug met klein winkeltjies daarop te ontwerp. Om die 84 meter lange en 10 meter breë brug te ondersteun, het hy ovaalvormige pylers ontwerp. Hierdie vyf meter hoë steunpilare, waarvan die nou kante stroomop gewys het, het ’n vindingryke kenmerk gehad. Van die middelpunt tot amper boaan die pylers was daar openinge sodat vloedwaters deur die pylers kon vloei. Bo-op die pylers het Fitsjeto soliede eikehoutbalke en -planke gelê. Die res van die struktuur, insluitende die 64 winkels aan weerskante van die straat, is van beukehout gemaak. Die dak is ook van beukehout gemaak en bedek met ysterplate.
Nog ’n interessante kenmerk van Fitsjeto se ontwerp is dat hy verkies het om die brug se stutbalke met houtpenne en voeë aanmekaar te heg eerder as met ystertoebehore en spykers. Die straat is voltooi deur die houtondervloer met klip te plavei en toe met gruis te bedek. Gedurende die dag het klein syvenstertjies en openinge in die dak natuurlike daglig ingelaat. In die aand is gaslanterns aangesteek. Die ontwerp en die bou van die nuwe brug het altesaam sowat drie jaar geneem om te voltooi [1].
Die lewe op die brug
Hoe was die lewe op die brug? Let op die beskrywing deur een ooggetuie: “Verkopers, verbygangers en omstanders, wat selde gesteur is deur ’n verbygaande motor, perdekar of pakdonkie, se stemme kon gehoor word bo die geraas van die blikslaers . . . en die uitroepe van die handelaars, wat hulle ware luidkeels aangebied het. Die brug was ’n wêreld op sy eie. Die talle kleurvolle klein winkeltjies, wat tot oorlopens toe vol was met wolvlegwerk, krale en ander goedere, het hulle eie ritme en tradisies gehad.”
Mense het nie net hulle inkopies op die oordekte brug gedoen nie, maar het ook daar bymekaargekom vir vermaak, aangesien baie winkeliers ook musikante was. Die ooggetuie wat vroeër aangehaal is, het bygevoeg: “In die barbierswinkel was daar vyf of ses mans wat nie net barbiers was nie, maar ook goeie musikante, wat hoofsaaklik op snaarinstrumente gespeel het. Hulle het dikwels ’n bietjie vrye tyd gehad om musiek te maak, en die klante het nie omgegee om te wag totdat hulle klaar was nie.” Ná die Eerste Wêreldoorlog het van die barbiers die sogenaamde Barbiersorkes gestig.
Rampspoed tref
Fitsjeto se oordekte brug het ’n halfeeu lank vloede, oorloë en ander rampe deurstaan. Maar op die nag van 2/3 Augustus 1925 het hoë vlamme die naghemel rondom Lowetsj verlig toe die dorp se pragtige brug aan die brand geraak en tot as verbrand het. Hoe het dit gebeur? Tot vandag toe is niemand seker of die brand die gevolg was van nalatigheid of brandstigting nie. Hoe dit ook al sy, Lowetsj was weer eens sonder ’n brug wat sy oewers verbind het.
In 1931 is ’n nuwe oordekte brug voltooi, met klein winkeltjies en werkswinkels aan weerskante van die straat [2]. Maar in plaas van hout en klip, het die nuwe bouer staal en beton gebruik om die brug te bou. Oor die algemeen het die ontwerp baie van Fitsjeto s’n verskil. Die dak was van glas gemaak, en ’n deel van die middelste spanning het nie buitemure gehad nie. In 1981/82 is die brug volgens Kolio Fitsjeto se oorspronklike ontwerp herbou [3].
Die oordekte brug van Lowetsj is ’n simbool van die dorp en ’n blyk van ’n vakman se sukses. Vandag wek die brug nog steeds die belangstelling van inwoners sowel as besoekers wanneer hulle op die brug met sy winkels aan weerskante loop.
[Kaart op bladsy 22]
(Sien publikasie vir oorspronklike teksuitleg)
BULGARYE
SOFIA
Lowetsj
[Foto-erkenning op bladsy 23]
Foto 2: From the book Lovech and the Area of Lovech