Watchtower LAIBRI ENA INTERNET
Watchtower
LAIBRI ENA INTERNET
vakaViti
  • IVOLATABU
  • IVOLA
  • SOQONI
  • g 10/06 t. 24-26
  • O Ira na Quakers Nodra “Vakatovotovo Tabu”

Sega na kena vidio.

Vosota, sega ni laurai rawa na vidio.

  • O Ira na Quakers Nodra “Vakatovotovo Tabu”
  • Yadra!—2006
  • Ulutaga Lailai
  • iKuri ni Ulutaga
  • iSoqosoqo ni Veitokani
  • O William Penn kei na “Vakatovotovo Tabu”
  • Sa Leqa Mai na Vakatovotovo
  • Ka Mo Kila me Baleta na Kirisimasi
    Yadra!—2003
  • Pilgrim Kei na Puritan—O Cei o Ira Oqo?
    Yadra!—2006
Yadra!—2006
g 10/06 t. 24-26

O Ira na Quakers Nodra “Vakatovotovo Tabu”

A SOKO tiko mai Barbados, ena West Indies na waqa na Swallow qai kele yani ena Julai 1656 e Boston, Massachusetts, sa o Mereke nikua. Ena gauna oya a ivukevuke tiko kina ni kovana e Massachusetts o Richard Bellingham, qai vakarota me rau kua ni sobu i vanua e rua na marama, o Mary Fisher kei Ann Austin. E kune ena nodrau iyaya na marama oqo e 100 na ivola qai kainaki nira lewena na itukutuku e “veivakacaraki, veivakacalai, qai veivakasewasewani.”

A vakamai kece na ivola oya ena vanua ni veivoli. Rau bala e valeniveivesu na marama, luva nodrau isulu kece, qai vakadikevi na yagodrau de tu kina e so na ivakatakilakila ni vakatevoro. Rau sogolati ena dua na rumu e lati taucoko na kena katubaleka, rau qai tiko buto kina me lima na macawa. Ni dua e mai vosa vei rau ena totogitaki ena lima na paudi. Kena itinitini, rau sa qai vakasukai lesu i Barbados o Mary Fisher kei Ann Austin.

E tarogi ira kina na turaganilewa e dua na dauvolaitukutuku: “Na cava o ni sa rui lomaleqataka kina nodrau gole mai na marama oqo, me vaka sara ga sa kaba tiko yani na iyala ni nomuni vanua e dua na mataivalu?” O rau na marama erau kilakasamitaki oqo ni rau “vakarerevaki” erau isevu ni daukaulotu ni matalotu na Quakers me rau butuvanua yani i Noca Amerika. Na matalotu cava sara mada oqo? Na cava tale ga e nanumi kina nira vakarerevaki?

iSoqosoqo ni Veitokani

A tauyavu na matalotu oqo ena ika17 ni senitiuri e Igiladi, qai dau kilai tale ga ena yaca Religious Society of Friends (iSoqosoqo Lotu ni Veitokani). A tauyavutaka na isoqosoqo oqo na turaga o George Fox (1624-91), a sucu e Leicestershire qai luve ni dua na dautali. E tukuna o Fox ni nona dau veivosaki tiko kei na Kalou e se tekivu sara mai ena gauna ga e rogoca kina e dua na vosa vakacakamana, oti sa dau raivotu tiko, qai sega ni gadrevi me vakasama vakatitobu. E kaya na ivola na Religious History of the American People: “A tekivutaki na iSoqosoqo Lotu ni Veitokani ena 1652.”

Era mai kilai vakacava na iSoqosoqo oqo mera Quakers (na vosa vakavalagi na “Quakers” e vu mai na vosa e dau kena ibalebale na “sautaninini”) E kaya e dua na ivola nira dau “sautaninini ni bera na raivotu.” E dua tale na ivola e kaya ni vu ni nodra “ninini nira sa rui doka vakalevu na savasava kei na cecere ni Kalou.” Ia, era via kila na ivakavuvuli ni lotu dina na Quakers, mera vakabulabulataka tale ga na lotu Vakarisito taumada.

Era kaya nira dau vakararavi ina veituberi ni yalo tabu, vei ira na parofita ena iVolatabu, yapositolo i Karisito, kei na nodra dau “raivotu” se ra vakila ni “vosa” vei ira na Kalou. Era dau soqoni vata qai gauna bibi vei ira oqori baleta nira dau dabe vakanomodi mera waraka tiko kina na veidusimaki ni Kalou. Ena vakatarai ga me vosa o koya sa rogoca na domo ni Kalou.a

E tiki ni nodra vakabauta na Quakers na lewadodonu, dau dina, bula rawarawa, kei na ivalavala sega ni voravora. Ra vakabauta tale ga ni dodonu mera vakaitavi na lotu Vakarisito kece ena cakacaka vakavunau, wili kina o ira na marama. E vakavuna nodra rerevaki kei na nodra kilakasamitaki na matalotu oqo nira dau saqata na yavu ni nodra ivakavuvuli e so tale na lotu, ra vakuai ira mai na soqo, ra sega ni tokona na ivakavuvuli tudei ni so na lotu, ra qai dau tukuna ni sega na bete e dusimaki ira, ia era vakarorogo ga ina dua na domo e vosa tiko vei ira. Ra dau guta vakalevu na kaulotu, oqo e veivakacudrui, vakavuna tale ga nodra buturaki kei na nodra saqati vei ira na veiliutaki.

Era dau vakacacani, ra bala e valeniveivesu na lewe ni matalotu oqo e Igiladi, so era vakatalai tani mai New England, so tale era vakamatei. Kena ivakaraitaki, ena loma ni 1659 ina 1661, eratou a kunati kina e Boston na daukaulotu o Mary Dyer, William Leddra, William Robinson, kei Marmaduke Stephenson. So tale era vesu ena senicodo, tavuni ena kaukamea, se ra warolaki. So e tava na daligadra. Dua na turaga, o William Brend, a warolaki vaka117 na dakuna ena dali e toni ena kuluta. Dina nira vakararawataki vaka oqori na lewe ni lotu Quakers, ia e tubu tiko ga na kedra iwiliwili.

O William Penn kei na “Vakatovotovo Tabu”

Tekivu ena 1681, sa ra vakila na matalotu na Quakers e Noca Amerika e dua na veisau levu. A tekivutaka e dua na koloni o William Penn (1644-1718), e dua na cauravou ni Peritania e se qai tavuki ga ina iSoqosoqo Lotu ni Veitokani, qai yavutaki na kena cicivaki na koloni ena nodra ivakavuvuli vakalotu na Quakers, ra veiliutaki tale ga kina na lewe ni matalotu oqo. Mani vakatokai me “vakatovotovo tabu.” E turaga ni Peritania na tamana, qai vakailesilesi ena mataivaluiwai, ia o Penn e sega ni dau tokona na itovo voravora, a vesu tale ga ena vuku ni nona dau vunau kei na nona dau vakavola na nona nanuma.

Me saumi na dinau vei tamana e solia kina na Tui ni Igiladi vei Penn e dua na tikiniqele levu mai Noca Amerika. Ena veiyalayalati e cakava vua na Tui, e sega kina ni vakaiyalayala na kaukaua i Penn ena vanua vou e vakatokai oqo me o Pennsylvania, e kena ibalebale “Penn’s Woods” (Veikau i Penn), me ivakananumi kei tamana. Na vanua oqo era na marautaka kina na veimatalotu na galala ni sokalou.

Taumada a talai William Markham na tavalena o Penn, me nona mata i Mereke me lai veivosaki kei na vica na kai Urope era sa tiko rawa e kea, me voli qele tale ga vei ira na itaukei. Ena 1682, a sokota cake o Penn na uciwai na Delaware, me raica kina ena imatai ni gauna na nona vanua. A veidinadinati kei ira na itaukei ena vanua o Shackamaxon (Kensington tiko ena gauna oqo, tiki tale ga kei Philadelphia). Ni sivi e dua na maile mai na vanua o Shackamaxon, a tauyavutaka kina o Penn e dua na itikotiko vou qai vakatoka me o Philadelphia, e kena ibalebale “Veilomani Vakaveitacini.” E tubu totolo sara ga na kedra iwiliwili na tiko ena vanua oqo.

Nona lesu i Igiladi o Penn, e lai uqeti ira sara ga na tiko kina mera toki ina nona vanua vou. E vakamacalataka vei ira na bulabula ni qele, veikauloa, uciwai totoka, manumanu kila kei na kena era vakasasataki ena vuku ni kulidra. E yalataka ni matanitu vou oqo e tokona na veimatalotu kei na bula veiyaloni. Levu era sureti mera toki kina—era vakaivola ena cakacaka, na dravudravua, kei ira na dau via vakatovolea na vakasama vovou ra qai gumatuataka na duri ni matanitu vinaka.

Nira rogoca na veika oqori na lewe ni lotu na Quakers era tiko e Igiladi vaka kina o ira mai na vualiku kei Ailadi e uqeti ira sara ga, ra qai vakanuinui ni na wali kina na nodra leqa vakapolitiki kei na veileqa tale e so. Ra bau toki ena vanua oqo o ira na Mennonite kei na so tale na ilawalawa vaka oqori era cavutu mai na veiyasana ena uciwai na Rhine, e Urope. Levu sara na Quakers era bolavanua ena itikotiko vou oqo, qai vakamacalataka o Penn nira sa nuitaka tu ni na rawati e levu sara na ka vinaka ena veigauna sa bera mai. E vola ena 1683: “Sa dabe e rua na matabose, . . . qai vakadonui e rauta ni vitusagavulu na lawa, era marautaka kece oqori.” Ia na marau oya e lekaleka wale.

Sa Leqa Mai na Vakatovotovo

Ena veiyalayalati a caka ena koloni i Penn a vakatarai vei ira kece na lewena mera dui cakava ga na ka e lomadra. Ni dau gadrevi me kaukaua na lewa, dau sega ni rawarawa na kena vakayacori ena vuku ni nodra sega ni dau tokona na ivalavala kaukaua na lewe ni lotu na Quakers—ni toso na gauna sa qai leqa levu sara oqo. E sega ni via okati kina o Penn, mani lesi ira gona na sega ni lewe ni lotu oqo mera ivukevuke, me rawa nira dau “vakatulewa kaukaua vei ira na tamata ke gadrevi ena so na gauna.” Ni vaka tu oya na nodra ivakavuvuli na lewe ni lotu na Quakers, era bolei sara ga kina ena ivalu kei Varanise ena 1689.

Me ikuri ni leqa, e levu vei ira na qai toki vou yani era sega ni lewena na lotu oqo, era taura kina vakaukaua na nodra qele na itaukei e Mereke. Sa qai lutu sobu tiko ga na kedra iwiliwili na Quakers, sega tale ga ni vinaka na nodra veimaliwai kei ira na itaukei.

Mai leqa vakadua na nodra veiliutaki vakapolitiki na Quakers ni sa vakacibivalu na kovana kei ira na nona vakailesilesi vei ira na yavusa Delaware kei na Shawnee ena 1756. Ra mani vakasuka mai na matanitu na Quakers, sa mai mudu tale ga kina na nodra veiliutaki. Sa sivi gona e rauta ni 75 na yabaki na kena a tauyavutaki na “vakatovotovo tabu” i Penn, sa qai mai oti yani vakadua.

Yaco na gauna me sa malumu na nodra gumatua ena sokalou na matalotu oqo, baleta nira sa vutuniyau. E kaya e dua na lewe ni lotu na Quakers, o Samuel Fothergill: “Sa ra rui kauaitaka vakalevu na bula ena vuravura oqo [na lewe ni Quakers], sa ra sega ni vakavulica rawa na luvedra ena ivakavuvuli era sa lecava tu mada ga o ira.” Mani yaco na veisei.

De dua a vinaka na inaki i Penn kei ira na nona ilawalawa, ra rawata tale toka ga e so na ka, ia era taura cala se ra sega ni muria na ivakavuvuli i Jisu ni a “sega ni vakavuravura” vaka kina o ira nona tisaipeli. (Joni 17:16) Koya gona, sa na sega tu ga ni vakalougatataka na Kalou se o Luvena e dua na isoqosoqo e vinaka na kena inakinaki, ia era wakia nodra sokalou kei na veika vakavuravura. (Jemesa 4:4; 1 Joni 5:19) Dravusakulukulu me qai tini vinaka.—Same 127:1.

[iVakamacala e ra]

a Edaidai, e levu na valenilotu ni Quakers sa tu kina na nodra italatala saumi me dau tuvanaka vinaka na lotu.

[Kato/​iYaloyalo ena tabana e 26]

“SA SEGA NI VAKAVURAVURA NA NOQU MATANITU”

Na cava e cavuta kina o Jisu na veivosa oya ena Joni 18:36? E matata na kena isau ena noda kila na ibalebale ni Matanitu ni Kalou. A usutu bibi ni nona veivakavulici o Jisu na Matanitu ni Kalou, e dua dina na matanitu me na lewai vuravura, qai veiliutaki kina o koya. (Aisea 9:6, 7; Luke 4:43) Ena sega tale ni dua na matanitu vakatamata me na veiliutaki kina, ia ena vakawabokotaki ira ga, qai veiliutaki duadua ga na Matanitu ni Kalou. (Taniela 2:44; 7:13, 14) Oqori sara ga na ka e tukuna tiko o Jisu ena nona masu: “Me yaco mai na nomuni matanitu, me caka na lomamuni e vuravura, me vaka sa caka tiko mai lomalagi.” (Maciu 6:9, 10, VV) O ira era talairawarawa era na vakarurugi ena Matanitu ni Kalou era na vakila na bula era sega mada ga ni vakarautaka rawa na tamata lomadina me vakataki William Penn—era na marautaka na bula uasivi e tawamudu, kei na bula vakacegu ena parataisi.—Luke 23:43; Vakatakila 21:3, 4.

[iYaloyalo ena tabana e 24]

Nodra bose na matalotu na Quakers e Philadelphia, ena veiyabaki ni 1800

[iYaloyalo ena tabana e 25]

Kau o Mary Dyer, e lewe ni lotu na Quakers me lai vakamatei ena Massachusetts Bay Colony

[iYaloyalo ena tabana e 25]

Ira na lewe ni lotu na Quakers era sa biubiu mai Igiladi ena veiyabaki ni 1600

[iYaloyalo ena tabana e 25]

Veiyalayalati tiko o William Penn kei ira na itaukeinivanua e Mereke, ena 1682

[iTaba ni Credit Line ena tabana e 24]

iYaloyalo: © North Wind Picture Archives

[iTaba ni Credit Line ena tabana e 25]

Waqa: © North Wind Picture; treaty: Brown Brothers

    iVola vakaViti (1982-2026)
    Sogota
    Dolava
    • vakaViti
    • Vakauta
    • Digia
    • Copyright © 2025 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • iVakavakayagataki
    • Kemu iTukutuku
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Dolava
    Vakauta