Vakadewataka na iVolatabu na Tauvanua
ENA 1835 rau a mai vakacavara vinaka kina o Henry Nott, e dua na turaga ni Igiladi dautuva buloko, kei John Davies, e dua na itaukeinisitoa mai Welesi, na itavi vakaitamera rau a colata voli mai. Rau sa vakadewataka rawa na iVolatabu taucoko ina vosa vakatahiti, ena sivia e 30 na yabaki nodrau cakacaka. Ia, na ka ni bolebole cava erau sotava na turaga tauvanua oqo, vaka kina na ka erau rawata ena vuku ni nodrau cakacaka?
“Yadra Mai”
Ena ikarua ni veimama ni ika18 ni senitiuri era a vunau voli e so na ilawalawa ni lotu Tawase e yacadra na Yadra Mai se Yadra, ena veikoro e Peritania, vaka kina ena vanua e volekata na veiqaranikoala kei na veivalenibuliyaya. E nodra isausau mera vosa vei ira na tamata cakacaka ra qai saga vagumatua mera veisoliyaka na iVolatabu.
E tauyavutaka na ilawalawa oqo o William Carey, e lotu Baptist, a vakaitavi tale ga ena kena a tauyavutaki na London Missionary Society (LMS) ena 1795. Na LMS e dau vakavulici ira na tamata era via vuli vosa ni vanuatani ra qai lesi mera kaulotu ina Ceva ni Pasifika. E nodra isausau na daukaulotu oqo mera wasea yani na Kosipeli vei ira na itaukei ni vanua.
Ni oti ga na kena kilai na yanuyanu o Tahiti, e yaco sara ga me imatai ni nodra yalava ni cakacaka na daukaulotu ni LMS. Era raica rawa na lewe ni Yadra ni vanua oqo e se ‘lotu butobuto’ sara tu ga qai vinakati me caka kina na vunau.
Ra Cuqena na Bolebole na Tauvanua
Mera vunau gona ena yanuyanu oqori, era digitaki kina vakariri e lewe 30 na daukaulotu e se lailai tu mada ga na ka era kila, mera vodo ena waqa na Duff, a volia na LMS. E kaya e dua na kena itukutuku ni a “le va na italatala [era sega ni vuli italatala], ono na matai, rua na daucula ivava, rua na dautuva buloko, rua na dautalitali, rua na dauculacula, dua na itaukeinisitoa, dua na daucaka idabedabe ni ose, dua na dauveiqaravi, dua na dauteisenikau, dua na vuniwai, dua na daunikaukamea, dua na dau botani iyaya kau, dua na daucaka vauvau, dua na dautali isala, dua e kenadau ni caka isulu, dua na dautaiyaya, lima na yalewa vakawati kei na tolu na gone.”
Na ka wale sara ga e tu vei ira na daukaulotu oqo mera kila kina na veivosa a volai taumada kina na iVolatabu, oya e dua na ivolavosa vakirisi vakarisito, vaka kina e dua na iVolatabu e tiko vata kei na kena ivolavosa vakaiperiu. Nira soko vula vitu tiko e wai, era cavuqaqataka na daukaulotu oqo e so na vosa vakatahiti era a vola o ira na lesu oti mai kea, vakauasivi o ira na veivorati ena waqa na Bounty. Sa qai tadu yani e Tahiti na Duff, ra qai tala i vanua na daukaulotu ena ika7 ni Maji, 1797. Ia, ni oti ga e dua na yabaki era sa yalolailai e levu ra qai lesu tale. E le vitu wale ga na turaga era sega ni lesu.
E dua vei ira na le vitu oqori o Henry Nott, e dautuva buloko e liu, e se qai yabaki 23. E dikevi mai na imatai ni veivola a vola ni sega so ni vuli vinaka. Ia, ni se qai tekivu vulica ga na vosa vakatahiti e toboka totolo sara. E tukuni ni tamata lomadina, e rawarawa na bula vata kei koya qai talei na nona ivakarau.
Ena 1801, a digitaki o Nott me veivakavulici ena vosa vakatahiti vei ira e lewe ciwa tale na daukaulotu vou era se qai yaco ga yani. E dua vei ira oqori na turaga ni Welesi o John Davies e yabaki 28, e gonevuli nuitaki, daucakacaka, malua nona itovo qai daulomasoli. Sega ni dede, rau sa nanuma me rau vakadewataka na iVolatabu ena vosa vakatahiti.
Na iTavi Vakaitamera
Na vakadewataki ni vosa vakatahiti e cakacaka dredre toka, ni sega tu mada ga ni dua na matanivola ni nodra vosa. Erau vuli sara ga na daukaulotu ena nodrau vakarorogo tiko. E sega na nodra ivolavosa se me dua na ivola e lavetaki tu kina na nodra vosa. Na irorogo sara mada ga ni vosa, vaka kina na rorogo ni domo e tarovi kina na salanicagi, sega ni wili kina na levu ni kena votu se vowel (rauta ni lima ena dua wale ga na vosa) qai lailai wale sara na matuavosa, e vakayalolailaitaki rau sara ga na daukaulotu. Erau kaya: “E vaka ni vosa taucoko sara e okati me votu qai tiko yadua na sala mera vakarogotaki kina.” Erau kaya tale ni rau sega “ni kila rawa na irorogo ni vosa, na kena me vakarogotaki donu.” Erau lai nanuma kina ni so na rorogo erau rogoca tiko oya erau sega sara ga ni kila!
E vakadredretaka sara ni so na vosa e vosa tabu vakatahiti, ena sega gona ni vakayagataki, me na qarai na vosa me sosomitaka, qai dau dredre tale ga na kunea na vosa e tautauvata na kedra ibalebale. Me kena ivakaraitaki na vosa na “masu,” e 70 mada ga na kena icavucavuti vakatahiti. E ka ni bolebole tale ga na ituvatuva ni vosa vakatahiti ni duidui sara mai na vosa vakavalagi. Dina ni dredre ia e toso tiko ga vakamalua nodrau kumuna vata na daukaulotu na vosa, a mani umani me dua na ivolavosa, qai tabaka o Davies ni oti tale e 50 na yabaki, e 10,000 na vosa e volai kina.
Sa qai kuria ga na veika dredre oqori na volavola vakatahiti. Erau saga na daukaulotu me rau vakayagataka na matanivola vakavalagi. Ia, ni vakavalagitaki na matuavosa vakalatina e sega ni tautauvata kei na rorogo vakatahiti. E sa qai vakavuna gona me sega ni oti rawa na kena veivosakitaki na vosa kei na kena sipelitaki. Levu na gauna erau sa bulia ga na daukaulotu na ivolavolai vou ni dua na vosa, ni rau a liutaka sara ga ena Wasa Pasifika na volai ni vosa. Rau sega vakadua ni kila ni na qai vakatotomuri nodrau cakacaka ena veimataqali vosa ni Ceva ni Pasifika.
Dravudravua ena iYaya, Vutuniyau ena Sasaga
E tiko vei rau na dauvakadewa e vica wale ga na ivola ivukevuke me vukei rau. E vakaroti rau na LMS me rau vakayagataka na Textus Receptus kei na King James Version, me yavutaki kina na nodrau vakavakadewa. A qai kerea o Nott ina LMS e so tale na ivolavosa vakaiperiu kei na vakirisi, vaka kina na kedrau dui iVolatabu. E sega ni kilai se a taura na veivola oqori o koya se sega. O Davies ga a taura e so na ivola ni vuli mai vei ira na nona itokani e Welesi. Mai na kena ivolatukutuku a bau toka vua na ivolavosa vakirisi, na iVolatabu Vakaiperiu, na Veiyalayalati Vou Vakirisi kei na iVolatabu na Septuagint.
Ia, e se sega ga ni vakavatukana nodra cakacaka vakavunau e kea na daukaulotu. E dina nira sa yabaki 12 vinaka e Tahiti, e se sega ga ni dua e papitaiso rawa. Na kena sega tale ga ni oti rawa nodra veivaluvaluti vakataki ira na lewenivanua era dro taucoko kina na daukaulotu i Ositerelia, vakavo wale ga na turaga yaloqaqa o Nott. O koya taudua ga a tiko tale vakalailai ena Windward Islands, e dua na iwase ni yanuyanu ni Society Islands, qai muri Tui Pomare II ni sa dro ina yanuyanu voleka o Moorea.
Ia, nona sa lako o Nott e sega ni lai cegu sara kina na cakacaka ni vakadewa, ni yabaki rua oti ga o Davies e Ositerelia sa mai tomani Nott tale. E sa vulica tale ga o Nott na vosa vakirisi kei na vosa vakaiperiu qai madila ruarua kina. Sa qai tekivu vakadewataka e so na ivola ena iVolatabu Vakaiperiu ina vosa vakatahiti. E digitaka sara ga me vakadewataka na kena era kila rawarawa na itaukei.
Ni rau cakacaka vata tiko kei Davies a tekivu vakadewataka sara o Nott na Kosipeli i Luke, qai vakaotia ena Sepiteba 1814. E vola sara ga me rorogo dina vakatahiti, qai nona itavi o Davies na veidutaitaka vata kei na iVolatabu Vakaiperiu. Ena 1817, a kerea o Tui Pomare II me tabaka na imatai ni tabana ena ivola ni Kosipeli i Luke. A cakava vaka kina ena dua na misini lailai ni tabaivola era a kauta yani i Moorea e so tani tale na daukaulotu, ia e sega ga ni vakalivaliva. Ena vinaka na itukutuku ni kena vakadewataki na iVolatabu Vakatahiti ni bau cavuti tale ga kina e dua na turaga yalodina ni vanua oya o Tuahine, ni a tiko voli ga kei ira na daukaulotu ena veiyabaki qai vukei ira mera kila vakavinaka na vosa ni vanua oya.
Tauci na Vua ni Buno
Ena 1819 ni oti tale e ono na yabaki ni gugumatua, sa qai oti na vakadewataki ni Kosipeli, nodra Cakacaka na Yapositolo, kei na Same. E dua na misini vou ni tabaivola era kauta yani na daukaulotu vou e vukea sara ga na kena taba qai veisoliyaki na ivola ni iVolatabu oqo.
E tarava sara yani e dua na cakacaka levu ni vakadewa, kena vakadodonutaki vaka kina na kena talevi lesu. A qai tauvimate o Nott ena 1825 ni sa oti vinaka e 28 na yabaki na balavu ni gauna a tiko kina e Tahiti, mani vakadonuya na LMS me soko lesu i Igiladi. E marautaki tale ga ni sa voleka sara tiko ni mai cava na kena vakadewataki na iVolatabu Vakirisi. E tomana tiko ga o Nott nona vakadewataka na vo ni iVolatabu ni soko yani i Igiladi kei na nona sa lai tiko mai kina. A lesu tale mai i Tahiti ena 1827, ia ena Tiseba 1835 ni oti tale e walu na yabaki, sa mai oti na nona vakadewa. Sa sivia oqo e 30 na yabaki ni nona cakacaka ena gumatua, sa oti tale ga na kena vakadewataki na iVolatabu.
A lesu tale i Igiladi o Nott ena 1836 me lai tabaka mai Lodoni na iVolatabu taucoko vakatahiti. Ena ika8 ni June, 1838, a lai solia ena yalomarau vua na ranadi o Vikatoria na imatai ni itabataba ni iVolatabu Vakatahiti. Luluvu dina na yalona na turaga dautuva buloko oqo ena tikinigauna oya. Sa rauta e 40 na yabaki yani e liu nona soko ena Duff, me lai bula sara ga vaka e dua na turaga ni Tahiti, me vakacavara vinaka kina na itavi dede qai vakaitamera oqo.
Oti e rua na vula, a lesu ina Ceva ni Pasifika o Nott, e kauta vata kei koya e 27 na kisi e tiko e loma e 3,000 na iVolatabu Vakatahiti. E mai cegu toka e Serene, qai tauvimate ia e sega ni vinakata me yali e yasana na kisi ni iVolatabu oya. A dewa sara i Tahiti ena 1840 ena gauna sa bulabula tale kina, ra qai veidretaka na nona iyaya na lewenivanua nira vinakata na iVolatabu Vakatahiti. A mate mai Tahiti o Nott ena Me 1844 ni sa yabaki 70.
E Yaga Sara Vakalevu
E kilai raraba na cakacaka i Nott. E bau yaga sara vakalevu ena veivosa vakapolinisia na nona vakadewa. Nodrau vakamatanivolataka na vosa vakatahiti na daukaulotu, e lai maroroi kina na vosa oya. E kaya e dua na dauvolaivola: “Na ituvatuva dodonu duadua ni vosa vakatahiti na kena a vakamatanivolataka o Nott. Sa dodonu ga me laurai na iVolatabu ke via kilai na vosa dina vakatahiti.” Na nodra makutu na daukaulotu oqo e se kilai tu ga kina e vica vata na udolu na vosa. E kaya e dua na dauvolaivola ni oti e dua na senitiuri: “Na iVolatabu vakasakiti i Nott e ivola uasivi duadua ena vosa vakatahiti—ena sega ni dua e vakacala rawa oya.”
E sega wale ga ni yaga vei ira mai Tahiti na cakacaka oqo ia e yavu sara tale ga ni kena vakadewataki na veivosa tale e so ena Ceva ni Pasifika. Me kena ivakaraitaki, era vakatotomuria sara ga na daunivakadewa ena Yatu Kuka kei Samoa. E kaya e dua na dauvakadewa: “Au vakamuri Mr. Nott vinaka, au a dikeva tale ga nona dau vakadewataka na vosa.” E volaitukutukutaki tale ga ni dua na dauvakadewa a ‘taurivaka e dua na ivola vakaiperiu ni Same, vaka kina na kena vakadewa vakavalagi kei na vakatahiti’ ena gauna e ‘vakadewataka tiko kina vakasamoa e dua vei ira na Same i Tevita.’
Era vakatotomuria nodra ivakaraitaki na Yadra Mai e Igiladi o ira na daukaulotu e Tahiti ena nodra vukei ira na lewenivanua mera kila na wilivola. E laurai kina ni ivola duadua ga e tu me wiliki e Tahiti ena duanadrau vakacaca na yabaki na iVolatabu. Na ka oqo e vakavuna me sa lai tiki ni nodra bula e veisiga na iVolatabu.
E dua na ka e totoka vakaoti kina na vakadewa i Nott na levu ni kena volai na yaca ni Kalou ena iVolatabu Vakaiperiu kei na kena Vakirisi. E lai vakavuna gona kina me kilai levu e Tahiti kei na kena veiyanuyanu na yaca i Jiova. Bau kunei tale ga vei ira e so na lotu Tawase. Ia, na yaca oqo Jiova e rogoci vakalevu ga vei ira na iVakadinadina i Jiova, e kilai levu tale ga ena nodra cakacaka vakavunau nira vakayagataka vakalevu kina na iVolatabu Vakatahiti e vakadewataka o Nott kei ira na nona itokani. Na nodra sasaga vakaukaua na dauvakadewa oqo me vakataki Henry Nott eda lai nanuma sara kina ni sa dodonu ga meda vakavinavinaka ena kena sa levu tu vei ira na kawatamata nikua na Vosa ni Kalou.
[iYaloyalo ena tabana e 26]
iMatai ni vakadewa ni iVolatabu vakaTahiti, 1815. E laurai kina na yaca i Jiova
Henry Nott (1774-1844), e liutaka na vakadewataki ni iVolatabu vakaTahiti
[Credit Line]
iVolatabu vakaTahiti: Copyright the British Library (3070.a.32); Henry Nott and letter: Collection du Musée de Tahiti et de ses Îles, Punaauia, Tahiti; catechism: With permission of the London Missionary Society Papers, Alexander Turnbull Library, Wellington, New Zealand
[iYaloyalo ena tabana e 28]
Bilingual Tahitian kei na Welsh catechism ena 1801, na ivola e volai kina na yaca i Jiova
[Credit Line]
Veivakadonui ni London Missionary Society Papers, Alexander Turnbull Library, Wellington, New Zealand
[iYaloyalo ena tabana e 29]
Valenilotu ni lotu Tawase ena yanuyanu o Huahine mai Tahiti, volai toka e liu na yaca i Jiova
[Credit Line]
Avec la permission du Pasteur Teoroi Firipa