iWiliwili Veivakidroataki ni AIDS!
DAUVOLAVOLA NI YADRA! MAI SAUCA AFERIKA
SA YABAKI 12 o Thembeka, na goneyalewa e vakaitikotiko ena dua na koro ena ceva kei Aferika. Rau mate nona itubutubu ena AIDS, qai tu o koya me qaravi iratou na tacina yabaki tini, ono, kei koya e yabaki va. E kaya e dua na dauvolaitukutuku: “E sega nodratou ivurevure ni ilavo na gone oqo, ratou vakararavi vakatabakidua vei ira na tiko voleka . . . mera solia e dua beka na ibuli madrai, se vica na vua ni pateta.” Eratou taba na va na gone luveniyali oqo ena imatai ni taqa ni dua na niusiveva mai Sauca Aferika e volaitukutukutaka na ika13 ni bose cokovata ni Aids (International Aids Conference), e caka ena Julai 2000 e Durban, mai Sauca Aferika.
E vica vata na milioni era luveniyali ena vuku ni AIDS, era sotava na ituvaki vata ga nei Thembeka kei iratou na tacina. E veivosakitaki ena bose cokovata oya na iwalewale me tarovi kina na mate sa qai tete tiko ga oqo na AIDS, me vaka na vulici ni vakayagataki ni rapa (condom); na veiqaravi sau rawarawa sa tu nikua me baleta na AIDS; kei na kena vakailavotaki vakalevu na sasaga me caka kina na wainimate ni AIDS. E vakabibitaki tale ga ni rawa ni takavi ira totolo na marama na AIDS, vakauasivi o ira na goneyalewa lalai.
Ka ni rarawa, ni so na tagane era qarai ira ga vakalevu era luveniyali ena vuku ni AIDS, nira nanuma ni na vakaotia na mate ni veiyacovi nodra veiyacovi kei ira era sega ni bau tara tagane. Kena ikuri, levu na tagane era na qai vakamautaki ira ga na yalewa ke ra vakaluveni sara. Na vakayagataki ni rapa e nanumi me na tarova na vakamau kei na vakaluveni.
Ia, e levu na goneyalewa era lecava na vakarerevaki ni AIDS. E vakamacalataka na niusiveva ni Sauca Aferika na Sowetan na itukutuku ni United Nations Children’s Fund (UNICEF) e kacivaki ena bose cokovata oya: “E kune ena vakatataro ni Unicef ni 51 na pasede ni goneyalewa era yabaki 15 ina 19 e Sauca Aferika era sega tu ni kila ni rawa ni tauvi koya tu e dua e bulabula vinaka na HIV [manumanu lalai ni AIDS], e rawa tale ga ni vakadewa vei ira.”
E vakavuna tale ga na dewa ni AIDS nodra vakacacani na yalewa. O Ranjeni Munusamy, a tiko tale ga ena bose cokovata oya, e volaitukutukutaka ena Sunday Times e Johannesburg, mai Sauca Aferika: “Nodra itovo kaukaua na tagane vei ira na yalewa, e se ilati levu tiko ga me tarovi se vakalailaitaki kina na HIV. Na kena veimataqali—kucu, veiyacovi vakadra vata, mokulaki na yalewa vakawati kei na nodra vakacacani—e vakaraitaka ni veiyacovi e dau caka vakasaurara, e dewa tale ga kina na HIV.”
E veivakidroataki na iwiliwili ni AIDS e kacivaki ena bose me salavata kei na chart ena taqana e tarava. E veisiga e rauta ni 7,000 na itabagone qai 1,000 na gonedramidrami e tauvi ira na HIV. Ena yabaki 1999, e rauta ni 860,000 na gone ena ceva ni Sahara mai Aferika e sega nodra qasenivuli ena vuku ni AIDS.
Ena vakatataro e tabaka na Medical Research Council of South Africa, e 4.2 na milioni e Sauca Aferika e tauvi ira na HIV, e 1 mai vei ira e 10 na lewenivanua. E ca sara na ituvaki ena vanua era toka voleka. E ripotetaka na Natal Witness na ivakatautauvata e solia na U.S. Census Bureau: “Sa vakarau lutu na iwiliwili ni lewenivanua ena so na vanua e veitauvi kina na Aids e Aferika, ni vica vata na milioni era mate kina, sa na lutu tale ga ina yabaki 30 na balavu ni gauna e namaki me bula kina e dua, ni oti e tini na yabaki.”
Na leqa e sotavi ena vuku ni AIDS e ivakadinadina levu ni sa bula tu na kawatamata ena “gauna cacamatua, lewalewai dredre” e kaya oti tu na iVolatabu ni na yaco “ena iotioti ni veisiga.” (2 Timoci 3:1-5, NW) O ira era muria na Vosa ni Kalou, na iVolatabu, era vakanamata ni sa na wali vakadua na AIDS kei na so tale na leqa e tara na kawatamata. Wale tiko ga oqo, sa na liutaka na vuravura na Matanitu ni Kalou. Ena vuravura vou ni yalododonu, na dravudravua kei na ivalavala kaukaua sa na sega. (Same 72:12-14; 2 Pita 3:13) Sa na bula vinaka tale na lewe i vuravura, qai sega ni dua me kaya: “Ka’u sa tauvi mate.”—Aisea 33:24.
[Tikina bibi ena tabana e 30]
Rauta ni 13,000,000 e vuravura raraba era luveniyali ena vuku ni AIDS
[Chart/Mape ena tabana e 31]
(Raica tale na ivola)
IWILIWILI NI TAMATABULA (YABAKI 15 ina 49) E TAUVI IRA NA HIV/AIDS NI CAVA NA 1999
Noca Amerika 890,000
Caribbean 350,000
Amerika vakalatina 1,200,000
Ra kei Urope 520,000
Tokalau kei Urope kei Urope e Loma 410,000
Noca Aferika kei na Tokalau e Loma 210,000
Ceva ni Sahara e Aferika 23,400,000
Ceva kei na Cevaira kei Esia 5,400,000
Tokalau kei Esia kei na Pasifika 530,000
Ositerelia kei Niusiladi 15,000
[Credit Line]
Source: UNAIDS
[Graph/iYaloyalo ena tabana e 31]
(Raica tale na ivola)
IWILIWILI NI TAMATABULA (YABAKI 15 ina 49) E TAUVI IRA NA HIV/AIDS ENA 16 NA VANUA E AFERIKA NI CAVA NA 1999
1 Botswana 35.8%
2 Swaziland 25.2
3 Zimbabwe 25.0
4 Lesotho 23.5
5 Zambia 20.0
6 Sauca Aferika 20.0
7 Namibia 19.5
8 Malawi 16.0
9 Kenya 14.0
10 C.A.R. 14.0
11 Mozambique 13.2
12 Djibouti 11.7
13 Burundi 11.3
14 Ruada 11.2
15 Côte d’Ivoire 10.7
16 Iciopea 10.6
[Credit Line]
Source: UNAIDS
[iTaba]
O Thembeka kei iratou na tacina
[Credit Line]
Photo: Brett Eloff