Levulevu Sivia—Na Cava na Kena iWali?
NA Yadra! a vakatarogi Diane, e dua na daunikakana, kei Ellen, e dua na nasi, erau kenadau ena nodra qaravi na levulevu sivia. Erau duavata ena vakasama ni kevaka me kua ni laukana na kakana e tiko kina na carbohydrate, ia me laukana ga na kakana e tiko kina na protein me vaka na lewenimanumanu, ena rawa ni lutu na yago. Ia, erau kaya tale ga ni toso na gauna, ena vakilai na kena ca.a E vakadeitaka oqori e dua na chart ni tabana ni bula e vakatokai na Maintaining a Healthy Weight. E kaya: “E ririkotaki na kana e sega kina na carbohydrate, vakauasivi ke sega ni veivakasalataki kina na vuniwai.” E tomana: “[E] tuvanaki me rawa kina na vakalutu bibi ena kena vakalevutaki na waigaga e vakatokai na ketone bodies (e buli mai na kena veisautaki na uro).” Ke o nanuma mo musuka na carbohydrate mai na ka o kania, kerea taumada na ivakasala ni dua na vuniwai.
Ke o nakita tiko mo vakalutu bibi, kua ni yalolailai. “O rawa ni qarauna na kemu levu, ia e sega ni kena ibalebale oqori mo sa na vakuai iko mai na kana, se sa dua tu ga na mataqali kakana o kania e veisiga,” e kaya o Doketa Walter C. Willett. “Ena nodra makutu kei na nodra sasaga, e rawa kina vei ira e vuqa mera qarauna vinaka na kedra levu ena dua na gauna balavu. Era na vakaukauayago beka e veisiga ra qai marautaka tale ga na kania e dua na ivakarau ni kana e veiganiti. E yaga dina na sasaga oqo ke rawati kina na bula e vinaka, qai dede.”b—Neitou na matanivola kala.
E Bibi Beka na Vakaukauayago?
E kaya o Doketa Willett: “Me ikuri ni nomu sega ni vakatavako, e dua na sala vinaka duadua o rawa ni cakava mo bulabula vinaka kina, oya na vakaukauayago, qai rawa tale ga ni o valuta e so na tauvimate bibi.” Me vakacava na wasoma ni nona vakaukauayago e dua? Na cava soti na kena yaga?
So na kenadau era vakatura me caka e veisiga, kevaka mada ga e 30 na miniti, oqori sa yaga dina. Ia e vakaturi, ke bau vakaukauayago mada ga vakatolu e veimacawa, ena vukea e dua me kua ni sotava kina e so na mate lelevu mai muri. Na vakaukauayago e vakama na calorie, na taro bibi gona vua e dua e saga tiko me vakalutu yago, E veisiga, e levu cake beka na calorie au kania qai lailai na kena au vakama ena noqu vakaukauayago? Ke o cakava tiko oqori, sa macala ga ni na sega ni lutu na kemu bibi. O koya gona, tovolea mo taubale se vodo basikeli mai na nomu vodo motoka se lori. Kua ni o vodo ena liva, tovolea mo vakayagataka na ikabakaba. Vakaukauayago me kama kina e levu na calorie!
E vakamacalataka o Doketa Willett: “Vei ira e levu, na taubale e dua na sala totoka ni vakaukauayago ni vakatauvatani kei na so tale na sala, baleta e sega ni gadrevi kina e dua na misini, e rawa ni o cakava ena vanua kei na gauna o vinakata kina, qai sega ni dua na ka me rerevaki kina.” Ia, e vakaibalebaletaki tiko na taubale vakatotolo, sega ni taubale vakamalua. E vakatura tale tiko ga o koya ke rawa me bau 30 mada ga na miniti na vakaukauayago ena veisiga.
E iWali Vinaka Beka na Sele?
Ena nodra saga mera vakalutu bibi e so era levulevu sivia sara, ra qai via tarova na kedra levu, era muria kina na nodra ivakasala na kenadau ena nodra vakatututaka e so na mataqali veisele. O cei ena vakadonui me caka vua na veisele vaka oqo? Na ivola na Mayo Clinic on Healthy Weight e vakatura: “Ena rairai vakadonuya o nomu vuniwai mo sele ke sivia na 40 na nomu body mass index, e vakaraitaka oqo ni o sa rui levulevu sivia.” (Yalovinaka, raica na chart ena tabana e 5.) E vakatura tale ga na Mayo Clinic Health Letter: “E dau vakatarai ga mera sele o ira e koto na nodra yabaki ni bula ena 18 ina 65, qai sivia na 40 na nodra body mass index baleta na nodra levulevu sivia e sa rawa ni vakaleqa tale ga na nodra bula.”—Neitou na matanivola kala.
Na cava e so na mataqali veisele vaka oqo? Oya na kena e vakalekalekataki se qamu vakatikina na iwawa, vaka kina na gastric bypass. Na veisele na gastric bypass e qamu taucoko kina na iwawa, vakavo ga e dua na tikina lailai me itawatawa ni kakana me rauta ga ni 14 na karamu. Sa na qai koti na iwawa e vakatokai na small intestine me cula ina itawatawa ni kakana oqori. E sega gona ni curuma e dua na iwase levu ni davuibuco, kei na duodenum se gauniwawa na kakana.
Ia, vakacava o ira era sa valuta rawa na levulevu sivia? E yaga beka na nodra sasaga?
[iVakamacala e ra]
a E okati kina na kena rawa ni sivia na iron ena dra, vakaleqai na ivi, kei na qa ni kete.
b O ira na lotu Vakarisito yalayala oti era vinakata mera vakayagataka vinaka nodra bula ena veiqaravi tabu vua na Kalou, ena gadrevi sara ga mera vakalutu bibi ra qai bulabula vinaka. Era na sega gona ni matedole, e rawa nira vakayagataka e vica tale na yabaki ni nodra bula ena veiqaravi vua na Kalou.—Roma 12:1.
[Kato/iYaloyalo ena tabana e 7]
Vakatutu ni iVakarau ni Kakana me Laukana
Kakana Kamikamica Na kena e levu kina na suka
(me laukana vakavudua; rauta ni 75 na calorie
ena dua na siga)
Uro Na waiwai ni vuaniolive kei na canola, tavola ni valagi, pea
(me 3-5 na ivakarau e veisiga; dua na ivakarau e
1 na itaki na waiwai se 2 na itaki na tavola ni valagi)
Protein kei na Kakana e Buli Mai na Sucu Bini, ika, lewenimanumanu sega ni urouroa, yaloka,
kakana e buli mai na sucu e lailai na kena uro, jisi (me 3-7 na ivakarau e veisiga;
dua na ivakarau na lewenimanumanu se ika buta e 85 na karamu)
Carbohydrates Vakauasivi na kakana e buli mai na sila qaqi—pasta, madrai,
raisi, poreti, (me 4-8 na ivakarau e veisiga; e dua na ivakarau
e tauvata kei na dua na tiki ni madrai)
Vuata kei na Kakanadraudrau Yadua na kena veimataqali (kena levu ga o rawa ni kania ena dua na siga; kua ni lailai mai na 3 na mataqali)
E sega ni tokona na Yadra! e dua na ivakarau ni kana me vakalutuki kina na bibi, se iwalewale e so ni veiqaravi me taurivaki me tarova na levulevu sivia. Ia, e via vakamacalataka ga vei ira na dauwiliwili na veika sa tu rawa me veivuke ena tikina oqo. Me kere ivakasala na tamata yadua vua na nona vuniwai ni bera ni muria e dua na ituvatuva dei ni kanamusu se vakaukauayago.
[Credit Line]
Yavutaki ena vakatutu mai na Mayo Clinic
[Kato/iYaloyalo ena tabana e 8, 9]
Na ka era cakava e so mera vakalutu yago kina:
1 Qarauna na calorie ena ka o kania kei na ka o gunuva. Nanuma: So na wainigunu e dau levu kina na calorie, vakauasivi na kena e kamikamica. E levu tale ga na calorie e tiko ena yaqona ni valagi. Qarauna na wainigunu kamikamica qai vakasobuburu e dau volitaki vakalevu. Dikeva na iwiliwili ni calorie e volai tu ena daku ni tavaya se kava. O na rairai kurabuitaka.
2 Kua ni o bacani. Ke dau tu vakarawarawa e vale na pateta tavuteke, jokeliti, se bisikete kamikamica, ena rawarawa sara ni o kania! Vakaisosomitaka ena kakana e lailai kina na calorie, me vaka na yapolo, kareti, kei na bisikete e buli mai na witi qaqi.
3 Tovolea mo kania e dua na ka mamada ni bera na gauna ni kana. Ena vakaseavutaka nomu viakana me lailai kina na ka o kania ena gauna ni kana.
4 Kua ni kania na ka kece e biu mai mo kania. Mo digia. Kua ni kania na kakana o kila e levu kina na calorie.
5 Kana vakamalua. Na cava o vakusakusataka? Marautaka na kemu kakana ena nomu kauaitaka na rokana, kena ikanakana, se na kena veiwaki vinaka na icoi. Kauaitaka na ivakatakilakila e tukuna vei iko ni o sa sinai, me sa rauta na kana.
6 Tarova nomu kana ni se bera mada ga ni o vakila ni o sa mamau.
7 E dau nodra ivalavala e levu na valenikana ena so na vanua mera volitaka na kakana e vakarau lelevu. Kania ga e veimama na kemu ivakarau ni kakana, se drau wasea vata kei na dua tale.
8 Sega ni gadrevi me dua na vakalomavinaka me qai vakacavari vinaka kina e dua na gauna ni kana. Me kena isosomi, ena vinaka cake me laukana e dua na vuata se kakana e lailai kina na calorie.
9 O ira na kabani ni buli kakana era vinakata mo kana vakalevu. Era kauaitaka ga na nodra rawa tubu. Era na vakayagataka na nomu malumalumu mera rawai iko kina. Kua ni o vakacalai ena nodra kacivaki ivoli vaqaseqase kei na kena iyaloyalo rairai totoka. E tu vei iko na dodonu mo kaya, “Sega vinaka”!
[Credit Line]
Na ivakamacala oqo e kau mai na ivola i Doketa Walter C. Willett na Eat, Drink, and Be Healthy
[iYaloyalo ena tabana e 8, 9]
Vakaukauayago!