Inaway—Ang Epekto kag ang Masakit nga Handumanan
BAG-O lang kami makatapos sang amon malinong nga pagpatrolya. Ginpangunahan kami sang amon opisyal, isa ka malulo, maluluy-on nga tawo, indi isa ka propesyonal nga soldado, pabalik sa amon kaugalingon nga mga linya. Ginhangkat kami sang guardia. Sa wala pa makasabat ang amon opisyal, nagpalupok sang iya riple ang isa ka nerbioso nga soldado sa likod sang amon linya kag naigo ang opisyal sa nawong. Napatay ang makaluluoy nga tawo nga nagapungapunga sa iya kaugalingon nga dugo.” Para kay Edward B , isa ka Britaniko nga soldado, amo sina ang kabilugan sang masakit nga handumanan sang Inaway Kalibutanon II.
Ginatinguhaan sang iban nga taguon ang matuod nga hitsura sang inaway. Ang Inaway Kalibutanon I, halimbawa, ginlaragway sang iban nga mga propagandista subong “Armagedon sa isa ka bahin—ang katapusan nga inaway sang Maayo batok sa Malaut . . . kag sa isa ka bahin isa ka pag-away sang mga kabalyero sang Edad Media, nga may lakot nga paghampang sing cricket.” (The Faces of Power) Lunsay ini indi nagakaigo. Mas maayo ang paglaragway sini sang koresponsal sang pamantalaan kag awtor nga si Ernest Hemingway sang magsulat sia nga amo yadto “ang labing daku, makamamatay, wala makontrol nga pagpatyanay nga natabo sa duta”—tubtob sa Inaway Kalibutanon II.
Yadto nga pagpatyanay nagmarka sang tanan nga inaway sining siglo kag antes sini. “Ang tagsa ka inaway sa maragtas,” sulat ni Malcolm Browne, “kon ano man ang kabangdanan ukon pagpakamatarong sa sini, mahigko, masakit kag makapanubo sa tanan nga nadalahig.” Sa Vietnam, nasaksihan niya ang madamo sang may pamatuod gid nga pagpatyanay kag kasakit sang inaway, apang nagapati sia gihapon nga ang “mga kakugmat nga ginahimo sa Viet Nam indi bag-o sa eksperiensia sang tawo.”—The New Face of War.
Kaanggid man sadto nga mga kakugmat ang naeksperiensiahan sa tion sang Inaway Kalibutanon II. Ang Alemanya kag Hapon ginhapay kag minilyon sang ila mga militar kag sibilyan ang napatay sa inaway. Ang napatay sa Estados Unidos mga 400,000, sa Britanya 450,000, kag sa Pransya kapin sa tunga sa milyon. Ginabanta nga 20 milyones ang napatay sa Unyon Sobyet. Nagalista sang ginatawag sini nga ‘epekto sa pag-antos sang tawo,’ ang libro nga World War II nagsiling: “Ang kadamuon sa dimagkubos sang kabilugan nga napatay sa inaway, lakip ang mga sibilyan, mga 50 milyones.”
Ang sibilyan nga mga napatay bahin sang ginlaragway ni Gerald Priestland sa iya libro nga Priestland—Right and Wrong subong “bug-os nga inaway: inaway para sa mga lalaki, mga babayi kag kabataan, walay sapayan kon diin sila ukon kon ano ang ila ginahimo, kon pila ang edad nila ukon daw ano ka walay mahimo.” Ang halimbawa sini, siling niya, amo sang “ginsunog sang mga alyado ang Hamburg kag Dresden, kag ginlaglag sang mga Aleman ang Liverpool kag Coventry.”
Ang paglaglag sa tignapulo ka milyon sa inaway malaw-ay. Apang kamusta ang mga nakalampuwas sa “mahigko, masakit kag makapanubo” nga masakit nga handumanan? Paano sila naapektohan? Kag paano nila malandas ang epekto sini? Usisaon sang masunod nga mga artikulo ining mga pamangkot.