Pagbantay sa Kalibutan
Bag-ong Katesismo sang Katoliko
Gin-anunsio sang Batikano nga pagkatapos sang anum ka tuig nga paghanda, ipaguwa sini sa dili madugay ang bag-ong bug-os uniberso nga katesismo. Amo lamang ini ang ikaduha nga tion sa maragtas sang Iglesia Katolika nga may isa nga ginhimo. Ang unang bug-os uniberso nga katesismo ginhimo sang 1566, pagkatapos sang Konsilyo sang Trent, kag bahin ini sang mga panikasog sang iglesia nga sumpungon ang mga epekto sang Repormasyon. Ang Pranses nga pamantalaan nga Le Monde nagasiling nga ang bag-ong katesismo nagarepresentar sa “pagpasugot sa tradisyonalista nga bahin sang iglesia, nga nagakampanya sugod pa sang Batikano II para sa isa ka pinasahi nga katesismo nga nagapabanaag sing mas karaan, mas tradisyonal nga mga kabilihanan.” Sa paghatag niya sing opisyal nga pagpasugot sa teksto, si Papa Juan Paulo II nagsiling nga ang bag-ong katesismo “magahatag sing pat-od nga punto sang reperensia sa paghanda sa mga katesismo sang pungsod kag diyosesis.”
Ang Mas Malawig nga Kabuhi Pagpakamaayo Bala?
Bisan pa nga daw napalawig sang siensia sa medisina ang kinaandan nga kalawigon sang kabuhi sang tawo sining karon nga tinuig, si Dr. Hiroshi Nakajima, direktor heneral sang WHO (World Health Organization), nagabaton nga “ang kapagros kag kalidad sang kabuhi sang populasyon sang kalibutan wala nagauswag.” Sa isa ka interbyu sang pamantalaan sang Paris nga Le Figaro, si Dr. Nakajima nagsiling: “Suno sa amon impormasyon, ang kadamuon sadtong mga nagamasakit ukon may sablag, labi na sa tunga sang mga tigulang, mahimo nga nagdugang pa.” Sa bug-os nga globo, ang kinaandan nga kalawigon sang kabuhi 65 anyos na karon. Sa industriyalisado nga mga pungsod 76 anyos ini, samtang sa imol nga mga pungsod may promedyo ini nga 62 anyos, kag 50 anyos lamang sa imol gid katama nga mga rehiyon sa duta. Sa masunod nga lima ka tuig, ginalauman sang WHO nga mapalawig pa ang kinaandan nga kalawigon sang kabuhi sing apat ka bulan. Apang si Dr. Nakajima nagsiling: “Maathag nga ang pagpalawig sing dugang wala gid nagakahulugan sing kabuhi nga wala sing sablag ukon malala nga balatian.”
Pagsalbar sa Colosseum
“Tubtob nagatindog ang Colosseum, ang Roma magatindog man,” siling sang isa ka dumaan nga Latin nga hulubaton. Apang, ang mga tulo sang ulan, amat-amat nga pagpierde sang polusyon sa atmospera, kag ang pagtay-ug tuga sang trapiko sa siudad nagabutang sang bantog nga monumento sa kritikal nga kahimtangan. May mga buka nga nagakalahulog gikan sini kada adlaw, kag madamo nga bahin ang kinahanglan pabakuron. Agod masalbar ang ampiteatro gikan sa dugang pa nga pagkaguba, ang Italian Ministry of Cultural Heritage kag ang isa ka banko sa Roma naghimo sing kasugtanan. Ang una nga bahin sang proyekto nagalakip sang pagkay-o sa atop agod indi magtulo kag pagbalik sang mga arko kag pagkay-o sa tapi nga salog sang arena, diin nag-away anay ang mga gladiador. Nagapatuhoy sa ginabuko nga kapital nga 40 bilyones ka lire, ang pamantalaan nga La Repubblica nagatawag sang kasugtanan nga “pinakadaku nga paghiusa sa ulot sang publiko kag pribado nga mga sektor nga nahiwat sa Italya agod salbaron ang isa ka buhat sang taliambong.”
‘Wala sing Pari —Wala sing Simbahan’
Ang Katolikong klero sa Pransya nagaatubang sing mabug-at nga problema—katigulangon. Bangod sang diutay katama nga bag-ong mga pari nga magabulos sa mga bakante nga ginbilin sang napatay ukon nagretiro nga tigulang nga klero, ang kadamuon sang mga pari sa Pransya dalayon nga nagausmod. Ang pamantalaan nga Ouest-France nagareport nga sa Brittanya, ang tradisyonal nga kuta sang mga Katoliko sa katundan sang Pransya, ang kadamuon sang mga pari nag-usmod sa 2,207 lamang. Siento-otsenta lamang ka pari ang ubos sa edad nga 50 anyos, 900 sa ila ang sa ulot sang 50 kag 70 anyos, kag kapin sa katunga ang kapin sa 70 anyos. Sa pagtagna nga ang huyog magakahulugan sing krisis para sa simbahan, ang arsobispo sang Rennes, si Jacques Jullien, nanalambiton: “Ang kakulangon sing mga pari amo ang amon numero uno nga problema. . . . Kon wala sing pari wala sing simbahan.”
Ang Implasyon Nagabungkag sang Moral
Ano ang epekto sa tawo sang madugay nga mataas nga implasyon? Sa pagsabat sini nga pamangkot sang magasin nga Veja, ang ekonomista nga si Eduardo Giannetti da Fonseca sang University of São Paulo nagsabat: “Ang implasyon nagaapektar sang moral nga mga talaksan sang sosiedad. Ang isa ka pungsod diin ang mga tawo wala makahibalo kon pila ang bili sang kuwarta sa ila bulsa sa madason nga bulan mahimo nga magakompromiso sang pinakasadsaran nga mga pagsulundan sa moralidad sang tawhanon nga mga kaangtanan. Ang pagsalig, kamatuoran, pagkatemprano, pagkabunayag, kag integridad ginapaluya sang kakulang sing kalig-unan sa ekonomiya.” Sa pag-amlig sang ila kaugalingon gikan sa mataas nga balaklon, ang gobierno kag mga timawa mahimo magabatyag nga ang metodo nga gingamit nagakaigo kon matigayon ang ginahandum nga resulta. Siling ni Fonseca: “Ang implasyon isa ka eskwelahan sang oportunismo, sang gilayon nga kaluyag sa mga butang, kag kagarukan.”
Ang Steroid nga Hitsura
Ang paggamit sing mga anabolic steroid sang mga humalampang nga nagalaum nga mapauswag ang ila paghampang madugay na nga nahibaluan. Apang, sining kasan-o lang, ang pag-abuso sa steroid naglapnag sa tunga sang mga dihumalampang para sa pangpatahom nga mga katuyuan. Natukiban sang isa ka pagtuon nga ginreport sang World Health Organization nga sa tunga sang mga hayskul senyor sa Estados Unidos, 6.6 porsiento sang tanan nga mga kalalakin-an ang nag-inum sing steroids. Sa sining grupo 26 porsiento ang nagsiling nga ang ila pangunang rason sa pag-inom sing mga steroid amo ang pagpauswag sang ila personal nga hitsura. Ang malain nga mga reaksion sa anabolic steroids amo ang dugang nga kolesterol, edema, mas mataas nga risgo sang balatian sa coronary artery, pagbanog sang pantog, tumor sa atay, testicular atrophy, kag pagkadisangkol sa sekso. Ang mga steroid ginahunahuna man nga nagapukaw sang pagkaagresibo, palaaway nga batasan.
Mga Panimuot sa AIDS
“Madamong taga-South Africa ang napaslawan sa paghangop sa importansia sang [AIDS] ukon wala nagapati nga nagaluntad gid ang balatian,” report sang Saturday Star sa Johannesburg, South Africa. “Ang makusog nga pagsamo sang rasismo, kaimulon kag pagkaignorante nagapadugang sang paglapnag sang dimabulong nga balatian.” Nagapati ang iban nga ang ideya tuhoy sa AIDS isa ka Nakatundan nga padugi agod paluyahon ang Aprika ukon nga ang balatian uluimbento lamang sang mga puti agod tapnaon ang pagdamo sang mga itom sa Aprika. Ang isa pa ka rason nga nagaapektar sa panimuot sang mga tawo sa AIDS amo ang kasingki nga nangin bahin sang matag-adlaw nga pagkabuhi para sa madamo. Ang isa ka taga-South Africa nga tawo sa magamo nga lugar nagsiling sa isa ka grupo sang mga manuglaygay sa AIDS: “Siling ninyo sa akon ang AIDS makapamasakit sa akon sa 10 ka tuig. Apang 25 ka tawo ang napatay diri . . . sang nagligad nga talipuspusan sang semana [sa politikal nga kasingki]. Mapalain pa bala sang AIDS ang kabuhi sangsa karon na?” Kon indi mabag-o ang mga punto-de-vista, ginabulubanta nga ang balatian hinali nga magadugang sa South Africa sa masunod nga 10 tubtob 15 ka tuig.
Epekto sang Bulan
Madugay na nahibaluan nga ang bulan amo ang ginatunaan sang paghunas kag pagtaub sang dagat sa duta. Apang, ang Pranses nga magasin nga Terre Sauvage nagareport nga ginapamatud-an karon sang mga sientipiko gikan sa CNRS (French National Center of Scientific Research) nga ang bulan may kaanggid nga epekto sa kadaygan sang duta. Paagi sa isa ka instrumento sa pagtilaw nga ginbutang sa punong sang tubig sa dagat sa natakpan sing maayo nga kuweba nga 1,000 sa ubos sang kadaygan sang duta, namutikan sang mga mananalawsaw ang pagtaub kag paghunas sang kaundan sang kuweba kada 12 ka oras. Ini nga hublag, nga tuga sang diutay nga paghabok kag pagkupos sang mga dingding sang kuweba, pareho gid sa paglibot sang bulan sa duta kag nagapamatuod nga ang bulan amo gid ang tuburan sang ginatawag sang Terre Sauvage nga “ang makakilibot nga respirasyon sa idalom sang duta.”
Ang Kabangdanan sang Pagkadagat
Ang kalabanan nga tawo nadagat na sa pila ka punto sang ila kabuhi. Regular ini nga nabatyagan sang minilyon samtang nagalakbay sila. Nagapati karon ang mga sientipiko nga nahangpan nila kon ano ang ginatunaan sang tipiko nga kasukahon. Natukiban nga ang problema yara sa utok, diin ang impormasyon nga ginaliton sang mga mata indi pareho sa impormasyon nga namutikan sang nasulod nga dulunggan. Halimbawa, ang nasulod nga dulunggan makamutik sang hublag sang lawas sa sulod sang nagatulutay-ug nga sakayan samtang makita sang mata ang isa ka wala nagahulag nga danyag samtang ang lawas nagahulag upod sa sakayan. Ang nagasumpakilay nga mga mensahe nga ginabaton sang utok ginatunaan sang pagpaguwa sang mga hormone nga may kaangtanan sa kahuol kag sang pagdugang sing elektrikal nga kadasigon sang pulso sa mga kaunuran sa tiyan, kag sa ulihi nagaresulta ini sa pagkadagat kag pagsuka. Ang mga paagi agod malikawan ang pagkadagat amo ang pagkaon sing diutay nga kalan-on nga may starch kag diutay nga tambok antes maglakbay; pagtan-aw sa mga kurbada sang nagalikuliko nga dalan samtang nagasakay sa salakyan ukon sa malayo samtang yara sa sakayan agod makita sang mga mata ang namutikan sang nasulod nga dulunggan; pagbuhin sang mga paghulag sang ulo kag lawas; kag paghupot sang hunahuna nga masako sa paghunahuna sang iban nga mga butang.
Ang mga May Edad Diutay Nadulaan sing Trabaho
“Kon labaw ka na sa 40, indi gid paghunahunaa nga islan ang imo trabaho,” siling sang The Star, isa ka pamantalaan sa Johannesburg, South Africa. Madamong manugpangabudlay sa South Africa ang ginpahalin sa trabaho bangod sang pagkalusod sa ekonomiya. Ang una nga nadulaan sang ila trabaho amo ang mga gulang-gulang nga manugretiro na. Suno sa mga estadistika gikan sa Department of Manpower, 37,500 ka tawo nga labaw sa 50 anyos ang nagakadulaan sang ila trabaho kada bulan sa South Africa. “Ang sitwasyon sa South Africa indi tuhay sa nagakatabo sa mga pungsod sa luwas diin ang mga kalalakin-an kag mga kababayin-an nga labaw sa 55 madasig nga nangin nabutang sa katalagman nga mga espesyi sa ulubrahan,” siling sang The Star. “Ang Organisation for Economic Co-operation and Development nagasiling nga ang pormal nga pag-empleo sa mga kalalakin-an kag mga kababayin-an nga nagaedad sing 55 kag labaw pa indi amo ang popular nga huyog. . . . Wala nalakip ang mga gulang-gulang nga kalalakin-an sa Japan, diin 60 porsiento sa ila ang nagatrabaho.”
Ang Panikasog sa Popularidad Nagabalandra
Ang kasan-o lang nga mga panikasog sang mga politiko sa E.U. nga matigayon ang kahamuot paagi sa pagdugang sing relihioso nga tono sa ila mga kampanya masami nga may baliskad nga epekto. Sa isa ka halimbawa, ang isa ka tagpalamati nagsulat sa New York Daily News: “Si Jesse Jackson dapat magkonsulta sang iya Biblia. Sa iya pamulongpulong sa kombension sang Democratic sang Hulyo 15, nagsiling sia tuhoy kay Maria kag kay Jose subong walay puluy-an nga mag-asawa kag si Maria subong wala sing bana nga iloy. Si Maria kag si Jose indi ‘walay puluy-an nga mag-asawa.’ Naglakbay sila sa Betlehem sa pagtuman sang kasuguan, nalagyo sila pakadto sa Egipto agod indi mahingabot ni Herodes, apang nagpuyo sila sa Nasaret. Kag si Maria indi ‘wala sing bana nga iloy.’ Sa Mateo, Kap. 1, bersikulo 18-23, kag sa Lucas, Kap. 1, bersikulo 26-35, si Jose ginpatuhuyan subong bana ni Maria kag si Maria subong asawa ni Jose. Gani, bisan pa nga ang ‘walay puluy-an’ kag ‘wala sing bana’ popular kag epektibo nga mga adhetibo, sa sining kaso, indi ini diri mapadapat. Jesse, siguraduha anay.”