Magsandig kay Jehova Para sa Paghangop
“Hatagan ko ikaw sing paghangop kag tudluan ikaw sang dalanon nga dapat mo laktan.”—SALMO 32:8.
1. Ano ang iban sang mga rason nga nagapat-od kon bala mangin maalamon ang mga desisyon nga himuon naton? (Ipaanggid ang Deuteronomio 32:7, 29.)
KADA adlaw dapat kita maghimo sing mga desisyon—ang iban sini magagmay lamang, ang iban importante gid. Mangin maalamon bala ang aton desisyon? Depende ina sa kon bala kita padasudaso ukon kita nagahunahuna anay sa wala pa kita nagahambal ukon nagahulag. Apang, may yara madamong butang nga sa diin ang paghimo sing maalamon nga desisyon nagakinahanglan nga makita naton ang labaw sa kon ano ang hayag. Ayhan kinahanglan nga nahibaluan naton kon mangin ano ang resulta sang karon nga mga hitabo sa kalibutan, nga alisto kita sa kon ano ang nagakatabo sa espirituhanon nga duog. Mahimo bala naton ina? Posible bala para sa tawo nga mahibaluan ini sa paagi nga wala lamang nagapalagpat?
2. Agod makatigayon sing madinalag-on nga dalanon sa kabuhi, anong bulig ang kinahanglan naton, kag ngaa? (Hulubaton 20:24)
2 Ang mga tawo ginsangkapan sing tumalagsahon katama nga ikasarang sa hunahuna, apang wala sila ginhimo nga may ikasarang sa pagtuytoy sang isa ka madinalag-on nga dalanon sa kabuhi nga wala nagabaton sing mapainubuson sang bulig gikan sa Dios. Subong sang ginsulat sang inspirado nga si manalagna Jeremias: “Nahibaluan ko, O Jehova, nga ang dalanon sang tawo wala sa iya kaugalingon. Wala sa tawo nga nagalakat sa pagmando sang iya mga tikang.”—Jeremias 10:23.
3. Kon indi kita magsandig kay Jehova para sa panuytoy, mangin ano ang resulta? (Ipaanggid ang Genesis 3:4-6, 16-24.)
3 Ano ang resulta kon pasapayanan naton ina nga katunayan kag magsalig sa aton kaugalingon ukon sa iban pa nga mga tawo sa paghibalo kon ano ang maalamon ukon dimaalamon, ang husto ukon dihusto? Bangod ginatuytuyan sang undanon nga pangatarungan, may mga tion nga tamdon naton nga maayo ang ginasiling sang Dios nga malain, nga kabigon naton nga maalamon ang dalanon nga ginatawag sang Dios nga buangbuang. (Isaias 5:20) Bisan pa nga himuon naton ini sing dihungod, mahimo nga masandad naton ang iban. (Ipaanggid ang 1 Corinto 8:9.) Nahanungod sa katapusan nga madangtan sadtong padayon nga wala nagasandig kay Jehova para sa panuytoy, ang iya Pulong nagasiling: “May dalanon nga daw matarong sa tawo, apang ang iya katapusan mga dalanon sang kamatayon.”—Hulubaton 14:12.
4. Ano nga bulig ang maalwan nga ginapangako ni Jehova sa iya mga alagad? (Ipaanggid ang Jeremias 10:21.)
4 Bangod sini, ano ang ginakinahanglan naton? Sing maathag, ginakinahanglan naton ang bulig nga ginahatag ni Jehova. Sing makapalig-on, sia nagasiling: “Hatagan ko ikaw sing paghangop kag tudluan ikaw sang dalanon nga dapat mo laktan. Laygayan ko ikaw nga ang akon mata yara sa ibabaw nimo.”—Salmo 32:8.
Kon Ano ang Ginalakip sang Paghangop
5. Ano ang “paghangop”?
5 Ano gid bala ang “paghangop” nga ginapatuhuyan sa Kasulatan? Amo ini ang ikasarang sa paghibalo sa kahulugan sang isa ka kahimtangan, sa pagtan-aw sing labaw pa sa makita. Suno sa Theological Wordbook of the Old Testament, ang Hebreo nga ekspresyon nga ginbadbad nga “paghangop” nagapatuhoy sa “intelihente nga ihibalo sang pangatarungan” para sa mga butang. Amo ini ang ihibalo nga nagahimo sa isa ka tawo nga maghulag sing maalamon kag magmadinalag-on. Nahisuno sa sinang sadsaran nga igbalatyag kag agod ipaalinton ang kahulugan sang amo gihapon nga Hebreo nga berbo, ang New World Translation, dugang sa pagbadbad nga ‘may paghangop,’ nagagamit sing mga ekspresyon subong sang ‘nagahimo sing mainandamon,’ ‘naggawi sing maalamon,’ kag ‘may kadalag-an.’—Salmo 14:2.
6. Ngaa “ang nagapugong sang iya mga bibig” ginasiling nga nagahimo sing maalamon, ukon upod ang paghangop?
6 Busa, “ang nagapugong sang iya mga bibig” ginasiling nga “nagahimo sing mainandamon,” ukon upod ang paghangop. (Hulubaton 10:19) Nagahunahuna anay sia sa wala pa sia nagahambal, nagabinagbinag sa kon paano mahangpan sang iban ang iya ginasiling, subong man sa kon bala ang iya isiling nahanungod sa iban mangin maalamon, mahigugmaon, ukon kinahanglanon. (Hulubaton 12:18; Santiago 1:19) Bangod kay ginapahulag sia sang gugma sa mga dalanon ni Jehova kag sang hanuot nga handum nga buligan ang iya isigkatawo, ang ginasiling niya makapalig-on sa iban.—Hulubaton 16:23.
7. Ano ang naghimo kay David nga matigayon ang reputasyon subong isa nga nagagawi sing maalamon?
7 Nahanungod kay David nga anak ni Jesse, ini ginsulat: “Nagguwa sia sa bisan diin nga ginpadala sia ni Saul kag naggawi sia sing maalamon,” kon sayuron, upod ang paghangop. Nahantup ni David nga sa iya buluhaton kapin pa ang nadalahig sang sa inaway lamang sa ulot sang tawhanon nga mga hangaway. Nahibaluan niya nga sia kag ang mga tinawo nga kaupod niya nagapakig-away sang mga inaway ni Jehova. Busa, si David nagdangop kay Jehova para sa panuytoy kag pagpakamaayo. (1 Samuel 17:45; 18:5; 2 Samuel 5:19) Subong resulta, ang misyon ni David nangin madinalag-on.
8. Sa Cristianong Griegong Kasulatan, anong iban pa nga mga ideya ang ginapaalinton sang berbo nga ginbadbad sing ‘may paghangop’?
8 Sa Cristianong Griegong Kasulatan, ang berbo nga ginbadbad ‘may paghangop’ ginbadbad man sing, ‘hangpon ang’ kag, ‘hantupon.’ (Roma 3:11; Mateo 13:13-15; Efeso 5:17) Ang ginapangako sang Dios sa iya mga alagad amo ang ikasarang sa paghimo sining mga butang. Apang paano niya ginahatag sa ila ina nga paghangop?
Kon Paano si Josue Nakatigayon sing Paghangop
9. Sa dumaan nga Israel, paano ginhatagan ni Jehova sing paghangop ang katawhan?
9 Sa dumaan nga Israel, ginsugo ni Jehova ang mga Levinhon nga tudluan ang pungsod sang iya Kasuguan. (Levitico 10:11; Deuteronomio 33:8, 10) Ang Kasuguan inspirado sang Dios, kag ang espiritu ni Jehova nagapanghikot sa organisasyonal nga kahimusan nga gintangdo sa pagtudlo sini. (Malaquias 2:7) Paagi sa sini, si Jehova ‘naghimo sa mga Israelinhon nga maalamon,’ ukon naghatag sa ila sing paghangop, subong sang ginasiling sa Nehemias 9:20.
10, 11. (a) Subong sang ginpakita sa Josue 1:7, 8, ano ang naghimo kay Josue nga maggawi upod ang paghangop? (b) Anong aman para sa pagpanudlo ang importante nga apresyahon ni Josue? (c) Anong personal nga panikasog ang ginakinahanglan man sa bahin ni Josue?
10 Apang magagawi bala nga may paghangop ang mga indibiduwal sa sulod sang pungsod? Kon himuon nila ina, may butang nga ginakinahanglan sa bahin nila. Sang tion nga gintugyan kay Josue ang responsibilidad nga pangunahan ang Israel pasulod sa Ginsaad nga Duta, si Jehova nagsiling sa iya: “Lamang magpakabakud kag magpakaisog gid sa pagbantay sa paghimo suno sa bug-os nga kasuguan nga ginsugo sa imo sang akon alagad nga si Moises. Dili ka maglipas gikan sini sa tuo ukon sa wala, agod nga magagawi ka sing maalamon sa bisan diin ka makadto. Ining tolon-an sang kasuguan indi magbulag sa imo baba, kundi magpamalandong ka sa iya sa adlaw kag gab-i, agod nga makabantay ka sa paghimo suno sa tanan nga nasulat sa sini; kay nian magamadinalag-on ang imo dalanon kag nian ikaw magagawi sing maalamon.” Ang Hebreo nga tinaga nga ginbadbad diri nga “magagawi sing maalamon” nagakahulugan man sing “maggawi upod ang paghangop.”—Josue 1:7, 8.
11 Paano ginhatag ni Jehova kay Josue ina nga paghangop? Indi paagi sa milagruso nga pagpatudok. Ang nasulat nga Pulong sang Dios amo ang sabat sa sini. Kinahanglan nga pun-on ni Josue ang iya hunahuna kag tagipusuon sini, nagabasa sini kag nagapamalandong sa sini sing tayuyon. Subong sang nahibaluan ni Josue, ang Pulong sang Dios nagasiling nga ang pagpanudlo gikan sa Kasuguan dapat ihatag sang mga Levinhon. Busa, kinahanglan nga apresyahon ini ni Josue, wala nagapain sang iya kaugalingon nga daw subong bala nga sarang niya ini tanan mahangpan sing isahanon bangod sang katunayan nga may masaligan sia nga katungdanan sa pungsod. (Hulubaton 18:1) Importante para kay Josue nga mangin makugi sa pagtuon sa nasulat nga Pulong sang Dios. Kon himuon niya ini, nga wala nagapatumbaya sa bisan ano nga bahin sini, kag kon tumanon niya ini, nian nagagawi sia upod ang paghangop.—Ipaanggid ang 1 Hari 2:3.
Kon Paano Ginahatag ni Jehova ang Paghangop Karon
12. Agod makabenepisyo gikan sa paghangop nga ginahimo ni Jehova nga matigayon naton, anong tatlo ka butang ang kinahanglan?
12 Tubtob sa tion naton, si Jehova padayon nga nagaaman sa iya mga alagad sing panuytoy nga kinahanglan nila agod maggawi sing maalamon. Agod makabenepisyo gikan sa sina nga panuytoy, madamong butang ang ginakinahanglan sa aton subong mga indibiduwal: (1) Dapat naton apresyahon ang organisasyon ni Jehova, subong sang pag-apresyar ni Josue. Sa bahin naton, ina nga apresasyon nagalakip sang pagkooperar upod sa Cristianong kongregasyon sang mga hinaplas, “sa matutom kag mainandamon nga ulipon” kag sa iya Nagadumala nga Hubon. (Mateo 24:45-47; ipaanggid ang Binuhatan 16:4.) Kag ini nga apresasyon nagadalahig sang pagkatayuyon sa pagtambong sa mga miting. (Hebreo 10:24, 25) (2) Dapat kita mangin mapisan sa personal nga pagtuon sang Pulong sang Dios kag sang mga publikasyon nga ginaaman sang “ulipon” nga klase, nga nagabulig sa aton sa paghangop sini. (3) Importante man para sa aton ang maghinguyang sing tion nga pamalandungan kon paano naton maaplikar sa aton kabuhi kag magamit sa pagbulig sa iban ang mga butang nga aton naton-an.
13. Ano ang kahulugan sang saad nga narekord sa Jeremias 3:15?
13 Nahanungod sa sahi sang pagtatap kag espirituwal nga pagpakaon nga iaman niya para sa aton sa aton adlaw, si Jehova nagsiling, sa Jeremias 3:15: “Hatagan ko kamo sing mga manugpahalab suno sa akon tagipusuon, nga magapahalab sa inyo sing ihibalo kag paghangop.” Sa pagkamatuod, ining programa sang espirituwal nga pagpakaon nagaaman sa aton sing tumalagsahon nga ikasarang sa pagpanilag sa mga kahimtangan kag sa paghantup kon anong dalanon ang himuon agod magmadinalag-on. Sin-o ang tuburan sina nga paghangop? Si Jehova nga Dios.
14. Ngaa ang ‘matutom nga ulipon’ nga klase may paghangop?
14 Ngaa ang ‘matutom nga ulipon’ nga klase may amo sina nga paghangop? Bangod ginakabalak-an nila sing hanuot ang Pulong sang Dios kag ginasunod nila ang panuytoy sini. Dugang pa, bangod nagpasakop sila sa panuytoy ni Jehova, ginbutang niya ang iya espiritu sa ila, nagagamit sa ila nahisuno sa iya katuyuan. (Lucas 12:43, 44; Binuhatan 5:32) Subong sang madugay na nga ginsulat sang inspirado nga salmista: “May labi pa ako nga paghangop sa tanan ko nga manunudlo, kay ang imo mga pahanumdom amo ang akon pamalandungan.”—Salmo 119:99.
15. (a) Ano ang sumaryo sang laygay nga padayon nga ginahatag sa aton sang “ulipon” nga klase? (b) Sang nagligad nga madamong tinuig, paano nangin posible para sa “ulipon” nga klase nga makaaman sing kinahanglanon nga “ihibalo kag paghangop” nahanungod sa Cristianong pagtamod sa pagtayhon sang dugo?
15 Bilang sabat sa mga pamangkot sa kon ano ang nagakaigo nga butang nga himuon, “ang matutom kag mainandamon nga ulipon” pirme naglaygay: ‘Iaplikar kon ano ang nasulat sa Biblia. Magsalig kay Jehova.’ (Salmo 119:105; Hulubaton 3:5, 6) Sang ang pagtayhon sang dugo gintamod subong maayong medikal nga pagbulong kag nangin isyu nga ginaatubang sang mga Saksi ni Jehova, ang The Watchtower sang Hulyo 1, 1945, nagpaathag sang Cristianong pagtamod nahanungod sa pagkabalaan sang dugo. Ginpakita sini nga ang dugo sang mga sapat kag sang mga tawo ginlakip sa balaan nga pagdumili. (Genesis 9:3, 4; Binuhatan 15:28, 29) Ang pisikal nga mga side effects wala ginhambalan sa artikulo; ang ihibalo nahanungod sini diutay pa ka tama sadto nga tion. Ang tunay nga isyu amo ang pagkamatinumanon sa kasuguan sang Dios, kag amo ini gihapon karon. Sa karon, narealisar sang madamong tawo ang praktikal nga kaalam sang pagsikway sa pagtayhon sang dugo kag madamo pa ang nagahimo sini. Apang madugay na nga ang mga Saksi ni Jehova naggawi upod ang paghangop bangod nagasalig sila sa Manunuga, nga mas madamo ang nahibaluan nahanungod sa dugo sang sa nahibaluan sang bisan sin-o nga tawo.
16. Ngaa ang laygay sang Ang Lalantawan nahanungod sa seksuwal nga moralidad, isa-sing-ginikanan nga mga pamilya, kag kapung-aw napamatud-an nga amo gid ang ginakinahanglan?
16 Sang ang matinuguton nga panimuot nahanungod sa seksuwal nga moralidad dugang nga naglapnag, Ang Lalantawan, sa baylo nga sakdagon ang popular nga dalanon, naghatag sing maligdong nga Makasulatanhon nga panuytoy. Nagabulig ini sa madamo nga amligan ang ila hamili nga kaangtanan kay Jehova kag magkonsentrar sa mapinadayunon nga kalipay sa baylo sang salimpapaw lamang nga kalipayan. Sing kaanggid, ang mga artikulo sa Lalantawan nga ginpatuhoy sa isa-sing-ginikanan nga mga pamilya kag sa mga nagapakig-away sa kapung-aw nagpakita sing paghangop nga matigayon lamang sadtong para sa ila ang mga panghunahuna ni Jehova hamili kag hanuot nga nagapangamuyo: “Tudlui ako sa paghimo sang iya kabubut-on, kay ikaw amo ang akon Dios.”—Salmo 143:10; 139:17.a
17. (a) Mga dekada sang una, ano ang nahibaluan sang mga alagad ni Jehova nahanungod sa tuig 1914? (b) Bisan pa may mga detalye nga nahanungod sini ang katawhan sang Dios may mga pamangkot gihapon pagkatapos sang 1914, ano ang nahibaluan nila nga naghatag sing maligdong nga panuytoy sa ila kabuhi?
17 Paagi sa “matutom kag mainandamon nga ulipon,” ginabuligan man ni Jehova ang iya mga alagad sa paghibalo, mga dekada sing una, nga ang tuig 1914 magatanda sang katapusan sang Panahon sang mga Gentil. (Lucas 21:24, King James Version) Sang nagsulod sila sa dag-on pagkatapos sang Inaway Kalibutanon I, sa pagkamatuod, may mga pamangkot nga nagapalibog sa ila. Apang ang nahibaluan nila anay bastante na para sa ila nga maggawi sing maalamon. Nahibaluan nila gikan sa Kasulatan nga ang gintalana nga tion sang Dios para laglagon ang daan nga sistema malapit na; gani binuang nga ibutang ang pagsalig sa sini ukon tugutan ang iya materyalistiko nga mga talaksan sang kadalag-an nga magtuytoy sang ila kabuhi. Nahibaluan man nila nga ang Ginharian ni Jehova amo ang tunay nga solusyon sa tanan nga mga problema nga nagapiot sa katawhan. (Daniel 2:44; Mateo 6:33) Nahangpan nila sing maathag nga katungdanan sang tanan matuod nga mga Cristiano nga ibantala ang hinaplas nga Hari ni Jehova, si Jesucristo, kag ang Iya Ginharian. (Isaias 61:1, 2; Mateo 24:14) Sang 1925, paagi sa artikulo sang Watch Tower nga “Birth of the Nation,” ginpabakud sila paagi sa mas maathag nga paghangop sa Bugna kapitulo 12; gani nahangpan nila karon ang nagakatabo sa langit, nga dikitaon sa tawhanon nga mga mata. Ina nga paghangop naghatag sing maayong panuytoy sa ila kabuhi.
18. Ano ang aton pribilehiyo kag responsibilidad karon, kag anong pamangkot ang dapat naton nga ipamangkot sa aton kaugalingon?
18 Nagapanghikot sa pagtuo, ang pila ka libo nga nagaalagad sadto anay kay Jehova subong iya mga saksi nagpanguna sa pagbantala sang maayong balita sang natukod na nga Ginharian sang Dios sa tanan nga bahin sang kalibutan. Subong resulta, minilyon ka tawo ang nagkilala kag naghigugma kay Jehova kag nakatigayon sing paglaum nga kabuhi nga dayon. Ginpakita sa aton tanan nga nakabaton sang kamatuoran subong resulta sang ila mahigugmaon nga mga pangabudlay nga kita man may pribilehiyo kag responsibilidad sa pagpakigbahin sa hilikuton, sa paghatag sing maid-id nga panaksi sa tanan nga malab-ot naton kag padayon nga nagahimo sini tubtob magasiling si Jehova nga tapos na ang hilikuton. (Bugna 22:17; ipaanggid ang Binuhatan 20:26, 27.) Ang imo paagi sa paggamit sang imo kabuhi nagapamatuod bala nga ginaapresyar mo ang paghangop nga ginahatag ni Jehova paagi sa iya organisasyon?
19. (a) Maghatag sing halimbawa tuhoy sa isa nga ang kabuhi nagapakita sing apresasyon para sa paghangop nga ginahatag ni Jehova paagi sa iya organisasyon. (b) Ano ang maton-an naton gikan sa sina nga halimbawa?
19 Ang pagkabuhi sang dakung kadam-an sang mga indibiduwal sa tanan nga bahin sang duta nagapamatuod nga sa bahin nila ang sabat amo ang huo. Halimbawa, binagbinaga si John Cutforth. Mga 48 ka tuig ang nagligad, ginbaton niya sing hanuot ang Makasulatanhon nga laygay nga ginpatuhuyan anay sing igtalupangod sang ‘matutom nga ulipon’ nga klase subong nga ginapatuhuyan man karon, nga amo: “Padayon nga pangitaa anay ninyo ang ginharian kag ang iya pagkamatarong, kag tanan ini nga butang idugang sa inyo. Busa, dili kamo maghimud-os nahanungod sang buwas.” (Mateo 6:33, 34) Pagkatapos sang mga tinuig nga eksperiensia sa pag-alagad kay Jehova, si Brother Cutforth nagsiling: ‘Ang isa sa mga butang nga natanum gid sa akon hunahuna amo nga si Jehova may organisasyon sa duta nga ginatuytuyan niya, nga ako subong indibiduwal makapangabudlay kaupod sina nga organisasyon, kag nga kon sundon ko sing bug-os ang iya pagpanguna kag direksion, magahatag ini sa akon sing paghidait, kalipay, kaayawan, kag madamong abyan, lakip ang madamo iban pa bugana nga mga pagpakamaayo.’ Ina nga kombiksion liwat-liwat nga ginpabakud kay nagkabuhi sia nga bugana sang espirituwal nga mga pagpakamaayo sa Estados Unidos, Canada, Australia, kag Papua New Guinea.b Sa pagkamatuod, para sa aton tanan ang maalamon nga dalanon amo ang isa nga nagapakita sing apresasyon sa mga paagi nga sa sini si Jehova nagahatag sing paghangop sa iya katawhan.—Mateo 6:19-21.
Mag-andam Batok sa Pagkawasi sing Paghangop
20, 21. (a) Paano nawasi sang iban nga mga tawo ang diosnon nga paghangop nga yara anay sa ila? (b) Ano ang nagabulig agod maamligan kita batok sa makahalalit nga dalanon?
20 Ang paghangop nga ginahatag ni Jehova isa ka bahandi nga dapat pakabahandion. Apang, dapat kita mangin alisto nga kon indi kita magpadayon sa dalanon nga nagapaposible sa aton nga makatigayon sing diosnon nga paghangop, sarang naton ini mawasi. Sing masubo, amo gid sina ang natabo sa iban. (Hulubaton 21:16; Daniel 11:35) Nagsikway sa disiplina nga nagtandog sa ila sing personal, gintinguhaan nila nga pakamatarungon ang ginhimo nila. Ang bugal nangin siod sa ila. Gintamod nila subong maayo ang ginapakita sang Pulong sang Dios nga malain, kag nagpalayo sila gikan sa organisasyon ni Jehova. Daw ano nga kasubo!
21 Ang kahimtangan sina nga tawo amo ang subong sang ginlaragway sa Salmo 36:1-3, diin aton mabasa: “Ang paglalis sang malauton yara sa sulod sang iya tagipusuon.” Kon sayuron, ang iya kaugalingon makagod nga mga panghunahuna kag mga kailigbon nagdul-ong sa iya sa paglalis. “Wala sing kahadlok sa Dios sa atubangan sang iya mga mata,” dugang sang salmista. “Kay nagaulog-ulog sia sa iya kaugalingon sa iya mga mata nga ang iya kalautan indi masapwan kag dumtan. Ang mga pulong sang iya baba kalautan kag limbong.” Kag ano ang resulta sa iya? Sia ‘nag-untat nga may paghangop sa paghimo sing maayo.’ Sa pagkamatuod ginhaylo niya ang iya kaugalingon nga ang ginahimo niya maayo, kag ginasulay niya ang iban sa pagsunod sa iya. Daw ano ka importante, nian, nga indi lamang nga kita may paghangop kundi nga tipigan man naton ini paagi sa pag-apresyar sa mga paagi nga sa sini ginapaposible ni Jehova nga matigayon naton ini!
[Mga footnote]
a Tan-awa ang Watch Tower Publications Index 1930-1985, sa ubos sang “Marriage,” “Families,” “Moral Breakdown,” kag “Depression (Mental).”
b Tan-awa ang The Watchtower sang Hunyo 1, 1958, pahina 333-6.
Ano ang Madumduman Mo?
◻ Ano ang magabulig sa aton sa paghimo sing maalamon nga mga desisyon?
◻ Ano ang ginalakip sa “paghangop”?
◻ Paano si Jehova nagahatag sing paghangop sa iya mga alagad sa tion naton?
◻ Ano ang ginakinahanglan sa bahin naton agod makabenepisyo kita sing bug-os gikan sa paghangop nga ginaaman ni Jehova?
[Piktyur sa pahina 16]
Agod makabenepisyo sa paghangop nga ginahatag ni Jehova, dapat naton apresyahon ang iya organisasyon, magmapisan sa personal nga pagtuon, kag iaplikar ang naton-an naton