Lalaki nga Addaan Sirmata
ISUT’ naipasngay idiay Staunton, Virginia, E.U.A., idi Disiembre 28, 1856. Nupay no saanna a rinugian ti pormal a panageskuelana agingga nga isut’ siam ti tawenna, intuloyna ti karerana iti edukasion idiay Princeton University. Kalpasanna nagturong iti politika. Daytat’ maysa a pangngeddeng a nangiturong kenkuana iti kadadakkelan a dayaw ken iti kadadakkelan a panagdanag.
Isut’ addaan iti sirmata no kasano ti pannakaiyeg ti talna iti sangatauan. Ti anniniwan ni Woodrow Wilson kas maysa a mannakikappia adda pay laeng iti nasinasina iti gubat a dagatayo. Maibatay kadagiti planona a maipaay iti talna, dadduma a politiko ken diplomatiko ti mangikagkagumaan pay laeng a mangiyeg iti talna iti lubongtayo.
Aniat’ napasamak iti sirmata ni Wilson? Isu aya naaddaan iti sungbat kadagiti parparikuttayo iti gura, gubat, ken panangibukbok iti dara?
Idi 1913 ni Woodrow Wilson nagbalin a maika-28 a presidente iti Estados Unidos. Iti sumaganad a tawen bimtak ti Dakkel a Gubat idiay Europa. Daytat’ maysa a gubat iti ipapatay ken kinaranggas iti pitak ken kinagalis dagiti trensera, a mabuyogan kadagiti makapapigerger nga armas, machine guns, ken dagiti panangatake babaen iti gas. Daytat’ maysa a nasaknap a panangpapatay.
Idi damo, ti kapanunotan ti America isut’ nabileg a panangbusor iti pannakairaman iti panagrurupak idiay Europa. Dagiti Americano tarigagayanda ti agtalinaed a saan a makibiang iti panagrurupak dagiti dadakkel a pannakabalin iti Europa. Ti kinaneutral isu ti kangrunaan a kapanunotan idi ti nasion.
Ni Presidente Wilson, maysa a Presbiteriano, relihiuso unay ken idealistiko a lalaki. Sipapasnek a tarigagayanna nga italimeng ti kinaneutral ti America ken ti panagwaywayasna. Ngem addada paspasamak a saanna a matengngel. Maysa a submarino nga Aleman ti nangipalned iti barko a Lusitania idi 1915, isu a nangpapatay kadagiti 128 nga Americano bayat dayta. Ngem nagkedked ni Wilson a mangideklara iti gubat a maibusor iti Alemania. Idi 1916 isut’ nabotosan manen a presidente ti Estados Unidos gapu iti pagsasao a “Tinaginayonnatayo a saan a makigubat.”
“Ti Lubong Masapul a Maaramid a Natalged a Maipaay iti Demokrasia”
Iti sumaganad a tawen inyanunsio dagiti Aleman nga amin dagiti barko, makigubgubat man wenno neutral, ti rauten dagiti submarinoda. Dayta kaipapananna a dagiti barko nga Americano saandan a natalged kadagiti taaw. Ket, daytat’ nangipaay ken Wilson nga awanen ti pamusposanna. Buyogen iti panagkedked indeklarana ti gubat iti Alemania, a kunkunana: “Nakaam-amak a banag ti mangidaulo iti daytoy a nagdakkelan a natalna a tattao iti gubat, iti karirikutan ken kapepeggadan kadagiti amin a gubat, a ti sibilisasion a mismo ti kasla agtimbengen.”
Iti palawagna iti Kongreso, imbagana a ti Estados Unidos makilaban “a maipaay iti kamaudianan a talna iti lubong ken maipaay iti pannakawayawaya dagiti tattaona.” Kalpasanna inyebkasna ti nalatak a sasaona, “Ti lubong masapul a maaramid a natalged a maipaay iti demokrasia.” Inanamongan ti kongreso ti pangngeddengna idi Abril 6, 1917. Isut’ pinaragsak dagiti kapatadanna idiay Kapitolio ken dagiti tattao iti ruar. Ngem isut’ saan a naragsak. “Panunotenyo laengen ti palpalakpakanda,” kinunana kalpasanna iti maysa kadagiti katulonganna. “Ti mensahek ita ket maysa a mensahe iti ipapatay para kadagiti agtutubotayo a lallaki. Anian a nakaskasdaaw ti panangpalakpakda iti dayta.” Sumagmamano a minutos kalpasanna, “pinunasna dagiti adu a luluana, ket kalpasan ti panangisadagna ti ulona iti lamisaanna, isut’ nagsangit kas maysa nga ubing.”—Mr. Wilson’s War, ni John Dos Passos.
Nalpasen ti kinaneutral. Ti pagilianna naigameren iti kadadaksan a gubat a naammuan ti tao agingga idi.
[Picture Credit Line iti panid 3]
U.S. National Archives