Panangsango kadagiti Kinapudno: Ti Tabako Itatta
NASDAAW a ti panagkalikagum iti sigarilio ti timmaud, ti maysa nga editor iti Harvard Medical School Health Letter insaludsodna: “Apay a ti agkupas a bisio, nga adda iti sidong iti adu a pakaibabainan [idi 1870’s] iti katengngaan ti panagturay ni Reina Victoria, kellaat a nakaramut? Wen, kas pagpannakkel ti nabiit pay a pakaammo kadagiti managsigarilio a babbai, “Adun ti rinang-ayam, anak.” Dagiti historiador ipabiangda iti pannakaadikto, panagipakaammo, ken gubgubat ti panangawat ti publiko iti tabako. “Kalpasan ti pannakaadikto, ti panagipakaammo isu ti kabibilgan a katulongan ti industria iti pannakidangadangna a maipaay iti panangallukoy iti puso ken isip ti managsigarilio,” kuna ti nabiit pay nga imbestigador. Pudno, saan aya nga agpatingga iti dayta ti estoria?
Ti Estoria iti Likudan ti Estoria
Para kadagiti estudiante iti Biblia ti kinapateg iti panawen ti sigarilio ti saan a basta laglag-anen. Apay a saan? Agsipud ta ti panawen—nangnangruna idi 1914—tinungpalna ti padto. Umuna, idi 1914 ‘ti nasion timmakder a bimmusor iti nasion’ iti gubat. Kalpasanna, kas intuloy pay nga impadto ni Jesus, ti natauan a sosiedad ti nariribuk babaen iti ‘umad-adu a kinadakes.’ Bayat a ti gubat pagdanagenna dagiti tattao ken rinebbekna dagiti panangipategda idi tiempo ti turay ni Victoria, dayta met ti nangipaay iti dalan iti panangawat iti sigarilio.—Mateo 24:7, 12.
Idi 1914 ti lubong simrek iti panawen ti panagdanag, ket ti industria ti sigarilio rimmang-ay. Adu a managsigarilio ti nagturong iti ugali tapno parmekenda ti panagaburido maipapan iti awagan ti Biblia a ‘napeggad a tiempo a narigat a pakilangenan.’ Ti panangawis ti panagipakaammo ken ti panagpannuray iti nikotina nakatulong iti panamagbalin iti panangpalugod iti bagi a baro a rikna iti sosiedad. Siuumiso, impadto ti Biblia a dagiti tattao iti maudi nga al-aldaw “ayatendanto ti ragragsak a nangnangruna ngem ti panagayatda iti Dios.”—2 Timoteo 3:1-5.
Amin dagitoy ti mangtulong koma kadatayo a mangilasin iti kinaganat ti panawen. Imbes a ‘di mangipangpangag,’ kas kinuna ni Jesus nga inaramid dagiti tattao iti tiempo ti krisis, makasursurotayo ti leksion manipud iti historia. Paregtaennatayo ti Biblia a manginanama iti Pagarian ti Dios, saan nga iti awan mamaayna a kampania iti reporma iti lubong—wenno kadagiti ubbaw nga arapaap a dumtengto ti aldaw nga ikkatento dagiti nasnasion dagiti dakes nga ug-ugalida.—Mateo 24:14, 39.
Maikkat Kadi ti Lubong ti Ugali?
Kasla awan ti panginanamaan a ti lubong ikkatenna ti ugalina nga agtabako. Idi 1962 ti British Royal College of Physicians damo a namakdaarda a maibusor iti panagsigarilio, ngem idi 1981 nasarakanda a dagiti Briton gumatgatangda iti 110 bilion a sigarilio. Ti siruhano heneral iti Estados Unidos damo a namakdaar maipapan iti peggad iti salun-at idi 1964. Ngem iti sumaganad a tawen nakitana ti kangatuan a naglakuan. Idi dimteng ti 1980 dagiti Americano gumatgatangdan iti 135 bilion a kanayonan pay a sigarilio iti tinawen ngem idi 1964, nupay adda ti pakdaar ti siruhano heneral maipapan iti peggad iti salun-at nga agparang iti tunggal pakete! Ti kinapudno a ta, ti lubong itan gumatgatangen iti uppat a trilion a sigarilio iti tinawen.
Agsigariliokay man a personal wenno saan, ti kuarta iti negosio ti tabako kadagitoy nga al-aldaw ibagana kadakayo a dagiti gobgobierno ken politiko ti pudno a saan a mangipatingga iti negosio iti tabako. Idiay Estados Unidos, kas pangarigan, nupay 350,000 a tattao ti matay iti tinawen gapu iti panagsigarilio, ti tabako mangipaay iti $21 bilion a buis. Dayta ti mangipaay met iti trabaho, direkta wenno saan a direkta, kadagiti dua a milion a tattao. Ket dagiti kompania ti tabako dadakkel a managgasto. Iti sangalubongan, gumasgastoda iti $2 bilion (E.U.) iti tinawen iti panagipakaammo—a mamagbalin a bassit iti nagtipon a $7 milion a gasgastosen ti American Cancer Society ken ti American Lung Association maipapan iti edukasion iti panangbusor iti panagsigarilio.
Wenno usigenyo ti dua nga ahensia iti Naciones Unidas ken ti nakababain a panagsuppiat maipapan iti pagalagadan iti tabako: Ti WHO (World Health Organization) nabiit pay nga inyanunsiona a ti pannakaisardeng ti “epedemia ti panagsigarilio” kadagiti Rumangrang-ay a Pagpagilian “ad-adu ti maaramidanna a mangparang-ay iti salun-at ken mangpaatiddog iti biag . . . ngem ti aniaman a maymaysa a panagtignay iti isuamin a tay-ak iti manglapped a medisina.” Ngem ti FAO (Food and Agriculture Organization) kunaenna a “ti panagmula iti tabako mangipaay iti adu a pagtrabahuan kadagiti aw-away” kadagiti Rumangrang-ay a Pagpagilian. Ti FAO deskribirenna ti tabako a kas “maysa a nakapatpateg ken nalaka laeng a gubuayan iti buis” a mangipaay iti “dadakkel a pakaawisan” dagiti mannalon “nga agmula iti tabako” ket dagiti gobierno “iparegtada ti pannakaimulana ken ti pannakapataudna.”
Panangsango kadagiti Kinapudno
Wen, ti irarang-ay ti sigarilio, nangnangruna idi 1914, kasapulanna ti panangsango kadagiti narigat nga aminen a kinapudno. Dadduma kunaenda, ‘No nasayaat, aramidem.’ Ngem dagiti kinapudno a manginaig iti panagsigarilio iti sakit ti bara ken sakit ti puso ti mangiwalin iti kasta nga awan pannakaawatna a panangmatmat. Idiay Inglatera, ti panagsigarilio ti makuna a mangpapatay iti walo a daras nga ad-adu a tattao ngem ti matay iti aksidente iti kotse. Iti sangalubongan, ti ugali “pinukawnan ti ad-adu a tattao ngem ti napukaw kadagiti amin a gubgubat iti siglo,” kuna ti report iti Manchester Guardian Weekly.
Ti ngay pannakaadikto? Ti nakaam-amak a kinapudno a ta ti nikotina pataudenna iti kasasaad a panagpannuray iti droga. Ket adu a managpanunot a tattao ti makarikna a dida mabalin a di ikankano ti moral ken naespirituan a pannakadadael a mainaig iti dayta.
Moral a Panagkedked
Dagiti Kristiano masarakanda ti moral ken Nainkasuratan a panagkedked iti panagusar iti tabako nga ad-adda pay a napatpateg ngem ti medikal a pakdaar wenno pakdaar iti salun-at. Ti panagusar iti tabako nagtaud iti animismo, espiritismo, ken ti panagdayaw kadagiti inaramid-tao a didios—dagitoy amin kondenaren ti Biblia a kas mangipababa nga ar-aramid a mangiyadayo iti maysa manipud iti Namarsua. (Kitaenyo ti kahon, “Ti Sagrado a Bulong a Naglatak,” panid 4.) (Roma 1:23-25) Ti panagtabako ket narugit, napeggad, ken maikontra kadagiti Nakristianuan a pagalagadan. (2 Corinto 7:1) Ad-adda pay a napatpateg, ti pannakaadikto mangiyeg iti ugali iti saklaw iti “panagdroga”—maysa a makondenar a termino nga inusar ti Biblia a maipaay kadagiti ar-aramid a makadangran iti naespirituan ken dagiti an-anito.—Kitaenyo ti Reference Bible footnote iti Apocalipsis 21:8; 22:15.
Gapuna, addada serioso a moral a kaipapanan nga adda iti ugali a panangawis iti rikrikna ti maysa uray no madangran ti salun-at ti maysa, marugitan ti angin nga angsen ti kaarrubana, ken impluensiaanna dagiti mapagraraeman nga agtutubo a mangaramid met iti kasta. Kalpasan ti panagpampanunot ken nalabit ti nasaem a panangtingiting manen, adu a managsigarilio ti mangikeddeng a masapul nga agsardengdan—maipaay a pagimbaganda ken pagimbagan dagiti inay-ayatda.
Panangbaliktad iti Pamay-an
Tapno maguped ti pannakaadikto iti tabako, sanguenyo ti pannakapilit manipud iti bagiyo met laeng ken ti aglikmutyo. Kas managsigarilio, ti bagiyo agpannuray iti nikotina. Mariknayo ti isu met laeng a panagtarigagay a kas kadagiti narikna dagiti managsigarilio iti maysa a siglon nanipud pay idi a ti asuk ti sigarilio ti mabalinen a masusop. Dagiti billboards ken magasin ipalagipna ti ugali, a kankanayon nga inaigda dayta iti ragragsak, wayawaya, panagpasiar, kinapintas, kinabaknang. Dagiti padayo a managsigarilio mabalin a matmatanda ti panagsigarilio a kas gagangay, natalged, awan dakesna, naragsak, uso, moderno. Ket napanunotyon a mabalin ti agsigarilio.
Iti ababa a pannao, tapno magupedyo ti ugali, personal a baliktadem ti pamay-an a nangigamer iti lubong. Dagiti praktikal a singasing a kas dagidiay masarakan iti daytoy a panid ti makatulong kadakayo a mangsuppiat iti pagturongan ti lubong, ngem napeggad ti umuna nga addang: Ammuem no apay a kayatmo ti agsardeng. “Ti Pangngeddeng ti masapul a naimpusuan,” kuna ni Dr. C. F. Tate iti American Medical News. “Apaman a naaramiden daytoy a pangngeddeng, ti kadadakkelan a paset ti pannakidangadang nalpasen.”
Ket ania ngay ti maipapan iti lubong a kasla madi a mangaramid iti panagbalbaliw a personal nga inaramidyo? Saan, ti natauan a kagimongan di mainanama nga ipatinggananto iti bukodna a panangikagumaan dagiti ar-aramid a makadangran iti bagina a kas iti panagayatna iti sigarilio. Ngem manginanamaka a ti Dios ikarina ti “mangiyeg iti panangdadael kadagiti mangdaddadael iti daga.” (Apocalipsis 11:18) Ket ti pamay-an ti Dios a mangibanag iti daytoy—ti nailangitan a gobierno ti Pagarian—isu ti natibker a namnamayo iti pannakakitayonto iti maysa nga aldaw iti naespirituan, moral, ken pisikal a salun-at a naisubli iti sadinoman ditoy daga.—Isaias 33:24.
[Graph/Ladawan iti panid 9]
(Para iti aktual a pannakaurnosna, kitaem ti publikasion)
Ti tinawen a badyet ti panagipakaammo ti sigarilio a $2 bilion pabassitenna ti $7 milion a badyet ti edukasion a mangbusor ti panagsigarilio
Edukasion a Mangbusor ti Panagsigarilio
7 Milion
Panagipakaammo ti Sigarilio
2 Bilion
(tunggal kuadrado katupag ti maysa milion a doliar)