Panangmatmat iti Lubong
Rigrigat Gapu iti Bisin
Imbilang dagiti opisiales ti Naciones Unidas ti Mozambique a kas ti maikatlo a mabisbisin unay a pagilian iti Africa. Ti naapit a lokal a bukbukel idi 1986 ti napattapatta a nakurang pay a 10 porsiento iti kasapulan a pangtaraon iti 13 milion nga umili. Ti tikag, a nagtultuloyen bayat dagiti napalabas nga uppat a tawtawen, ti naibilang a kas ti kangrunaan a makagapu iti parikut. Nupay kasta, ti kangrunaan a gapu iti bisin idiay Mozambique isu ti guerra sibil a mapaglalabanan idiay pagilian iti napalabasen a sangapulo a tawtawen, isu a manglapped iti pannakaibiahe ti taraon ken uray pay ti suplay a danum. Kunaen dagiti opisiales a lima a milion nga umili iti pagilian “ti agpegpeggad iti pannakabisin.”
Ti “Naisangsangayan a Baboy” iti Australia
Dagiti sientista iti Australia nakapataudda iti “naisangsangayan a baboy” babaen ti panangimulada iti bin-i ti baboy kadagiti genetico ti DNA a pudno a mangtimbeng iti panagdakkelda. Nupay no gagangay laeng ti kadakkelda, dagiti baboy dumakkelda iti agingga iti 20 porsiento a naparpartak ken mangpataudda iti basbassit a taba. Dagiti sientista kunaenda a daytoy a rinang-ayan iti genetico ti mangipaayto iti kasasaad a padpadasen dagiti managtaraken a patauden kadagiti puli ti tarakenda iti adun a siglo, kuna ti The Weekend Australian. Ti pagimbaganna iti gagangay a panangpataud iti puli, kunada, a ta daytoy ti mamagbalin kadakuada a mangiserrek iti makaay-ayo a kasasaad iti animal nga awan dagiti “di nasayaat a genes” a maiyakar iti annak. Ti balligida kadagiti baboy babaen iti genetico a panangpataud ti puli ti nangtignay ti masanguanan a namnama a makapataud iti naibtur iti sakit a taraken, bakbaka a mangpataud iti ad-adu a gatas, ken karnero a napartak a mangpataud iti wool. Patien dagiti sientist a di agpatpatingga dagiti posibilidad.
Dagiti Kamelio Para iti Morrocco
Dagiti nabiit pay a tikag idiay Morocco ti ngangngani nangpukaw kadagiti kamelio, a nangpilit iti gobierno a mangpabaro iti bumasbassiten a tarakenda. Nakaskasdaaw, ti adu a suplay ti agur-uray kadakuada idiay aw-away iti Australia. Apay nga idiay Australia? Idi 1860’s, naiserrek dagiti kamelio iti Makin-abagatan nga Australia manipud India gapu ta maibagayda unay iti klima ken daga iti pagilian. Nupay no mausarda a naimbag bayat ti nasapa pay nga irarang-ay ti kasasaad ti Australia, dagitoy a “luglugan iti disierto” ti napanawanen idi rimmang-ay ti lugan a de-motor. Kamaudiananna adu ti naibulos iti nasulinek a luglugar ket immaduda iti rinibo kadagiti nasayaat ti kasasaadna a namaga a paset iti makintengnga nga Australia. Ti The Sydney Morning Herald Magazine kunana a ti gobierno ti Morocco addaan plano a gumatang iti 2,000 a kamelio iti tinawen para iti sumaganad a lima a tawen. Ti pannakailako dagiti kamelio mangipaayto iti biruk iti komunidad dagiti Aborigenes nga, ita, ngangngani naan-anay nga agpampannuray iti gobierno ti Australia.
Gagangay nga Abuno
Ti patauden ti kimat a nitric acid, makatulong a mangipaay iti ad-adu nga apit ngem ti gagangay nga abuno, kuna dagiti sientista iti Institute of Geology, Geophysics, and Mineral Raw Materials idiay Novosibirsk, U.S.S.R. Iti maysa a panangsubok, dagiti managsirarak nagmulada iti dua nga aray ti kamatis, maysa ti naabunuan iti gagangay a pamay-an ket ti sabali ti nasibugan iti nakapuy laeng a solusion iti nitric-acid a katupag ti adda iti tudo a napakuyogan iti gurrood ken kimat. Idi pinagpadis ti apitda, ania ti nasarakanda? Agingga ti 50 porsiento nga ad-adu a kamatis ti naapit iti aray a nasibugan iti nitric acid. Ti panagmula iti oats, trigo, ken pipino iti kastoy a pamay-an ti mangipaay ti kasta met laeng a balligi. “Ti kasayaatan nga apit,” kuna ti The Times iti Londres, “isu ti aggapu kadagiti daga a di pay pulos naab-abunuan.”
Agas a Seaweed
Iti ginasgasut a tawenen, dagiti managlayag iti taaw inus-usardan ti seaweed a pangagas kadagiti sugsugat. Ti panangagasna napaneknekan nga epektibo unay ta adu ti nangibilang iti dayta nga “agas dagiti marino.” Sigun iti The Weekend Australian, dagiti sientista nakapatauddan iti pamay-an a mangbaliw iti kolor kape a seaweed a pagbalinen a linabag a mausar a pangagas kadagiti sugsugat ken dadduma pay a pannakadangran. Kunaenda nga adu ti pagimbagan daytoy nga agas. Mangipaay iti pangsalaknib a sapsapo a mamagbalin a nabasa iti sugat bayat ti panagimbagna. Ti agas mabalin a maitapal iti mabayag a tiempo. Kinapudnona, kadagiti kaaduan a kaso maikkat laeng dayta no ti keggangna mabalinen a maikkat. No masapul ti kanayon a pannakadalusna, ti mangsalaknib a sapsapo lapdanna ti aniaman a pannakadangran ti agim-imbagen a tisyu. Ti seaweed agserbi met a mangtimbeng iti panagdarana ket mabalin a maawat dayta a mainayon nga agas kadagiti ospital no kasapulan ti panangagas iti emerhensia.
Di Naammuan a Kita
Ti di pay nailasin idi a kita ti parrot nga agbibiag kadagiti kabakiran a bambantay iti Ecuador ti di pay nabayag a nasarakan dagiti ornitologo (agad-adal kadagiti tumatayab) iti Philadelphia Academy of Natural Sciences, kuna ti The New York Times. Daytoy bassit, kabbaro a nasarakan a tumatayab kaaduanna berde ti kolorna, nga adda nalabaga ken asul a labang iti payakna. Addaan naikallugong a naisangsangayan a nalabaga a koronana ken ti maroon nga ipus. Agingga itoy a nasarakan, kaaduan nga ornitologo patienda nga amin a kita ti parrot idiay Americas nasarakanen ken nailasinen ti klaseda. Ti naudi a nasarakan a di naammuan a kita iti parrot ket nasarakan idi 1914, kuna ti opisiales ti museo. Ngem, awan pay ti nagan a naited iti di agsao a parrot.
Ngangngani Panagdungpar
Insitar ti U.S. Federal Aviation Administration ti nairekord a 777 a kaso a ngangngani panagdungpar dagiti eroplano iti tangatang idi napalabas a tawen. Daytoy ket 31.9 porsiento nga ad-adu ngem dagiti pasamak a napasamak idi 1984. Ket ti kanayonan pay a 24 a ngangngani panagdungpar ti naipadamag ditoy daga. Ti dadduma a makagapu iti panagpangatona ket gapu iti baro ken ad-adda nga umiso a sistema ti panangipadamag, kuna ti ahensia. Ti ngangngani panagdungpar madipinar a kas paspasamak a sadiay adda dagiti peggad iti eroplano gapu iti nakurang a 500 pie (150 m) a kaadayuda iti maysa ken maysa idi nagipadamag ti piloto. Ti kadakkelan a past, 518 a kaso, ramanenna dagiti eroplano ti militar wenno pribado nga eroplano. Addada 35 a kaso a ramanenna ti dua a naiyeskediol a pangpasahero nga eroplano, 205 a kaso a ramanenna pangpasahero nga eroplano ken ti eroplano a pribado wenno eroplano ti militar, ken 19 a di mapiho a paspasamak.
Nakaskasdaaw a Panagtayab
Ti ababa ti ipusna a shearwaters a tumatayab ket kasta unay ti panagbiahena. Idi 1949 dadduma kadagitoy a tumatayab ti napili ken nasingsingan. Maysa a tumatayab ti nasingsingan manen idi Nobiembre 1950, a mangipamatmat a dayta ti 35 añosen! Ti bassit a tumatayab agit-itlog pay laeng ket agtaytayab pay laeng iti gagangay a panagtayabna tapno umakar. Ti tinawen a dalanda nga umakar ket manipud Tasmania iti makindaya nga abagatan a murdong ti Australia nga agturong idiay Bering Sea, iti amianan ti Japan. Ti 35 a panagakar a mapan ken agsubli agdagup iti nasurok a 650,000 milias (1,050,00 km). No idilig daytoy iti katiddogan a biahe a mapan idiay bulan a 505,400 milias (813,400 km), ti dutdotan a gayyemtayo ad-adayu ti natayabna ngem dagiti astronauts!
Panangraut ti AIDS
Dua nga Australiano, iti nagsina a pasamak, ti nairaman iti agasping a pananghold-ap a nagusarda iti ringilia nga armasda. Babaen ti panagkunada nga addaanda iti AIDS, dagitoy a lallaki butbutngenda dagiti biktimada a mangitudokda iti nagawit iti virus a dara no ti dawdawatenda a kuarta ket di maited. Gaput’ maamakda iti posibilidad iti panagadu iti pananghold-ap gapu iti AIDS iti masanguanan, maysa a polis kunana: “Iti adu a pamay-an ad-adda nga epektibo dayta ngem ti mangusar iti paltog ta mabuteng dagiti tattao iti nabannayat nga ipapatay gapu iti virus ti AIDS.” Ngarud kinunana pay: “Maysa dayta a pamay-an ti pananggu-od ti kuarta babaen iti makapapatay a sakit.”
Nabigbig ti Publiko
“Nalisian ni Joseph Burke dagiti Federal marshals iti lima a tawen kalpasan ti panagpukawna idi 1981, idi nga isu ti masubsubok gapu iti panagiwaras iti cocaine,” kuna ti The New York Times. “Kalpasanna inawatna ti bassit a paset iti naipabuya iti telebision nga abbaba a serie.” Ni Rosetta Anderle, maysa a sheriff ti probinsia, nairupaanna iti iskrin ti telebisionna ket indiligna iti poster a “Wanted” a naipatulod kadagiti amin a sheriffs ti Colorado. Binirukda ni Mr. Burke idiay pagtrabahuanna ket naaresto idiay kangrunaan a kalye ti ili a sadiay ti nakaaramidan ti pelikula.
Makita ti Panagpababa dagiti Katoliko
Ti Iglesia Katolika ipakitana ti 7.7-porsiento a panagbaba ti bilang dagiti kumberteda iti E.U. manipud 1983 agingga iti 1985, sigun iti Official Catholic Directory. Babaen iti panangisitar kadagiti estadistika, ni Alvin Illig, direktor iti Paulist National Catholic Evangelization Association, napaliiwna a ti bilang dagiti kumberte iti isuamin a nasion bimmaba manipud 95,346 idi 1983 agingga iti 87,996 idi 1985. Inlawlawagna: “Nalawag a dagidiay adda iti saad a mangidaulo kadatayo iti kangrunaan a panagebanghelio idiay Estados Unidos napaayda . . . a mangparegta iti interes kadagiti tattao a Katoliko iti panagebanghelio kadagiti saan a mannakimisa nga Americano.” Gapu itoy, kunana, dagiti Katoliko iti E.U. “mabainanda koma.”
Kaudian a Bilang
Ti Galaksitayo ket 25 porsiento a basbassit ngem ti pagaruptayo idi, kuna dagiti sientista. Babaen ti panangusar iti kabbaro a pamay-an a ramanenna ti advanced geometry, ti internasional a grupo dagiti astronomo inkeddengda a ti diametro ti 200 bilion a bitbituen ti Milky Way ket 70,000 light-years. Ti inittayo ken dagiti planetana naikabilda itan a 23,000 light-years manipud iti tengnga iti galaksi—adayu a basbassit ngem idi.
Kasta met, ti kapartak ti timek iti angin ket ngangngani kagudua a milia ti kada oras a nabambannayat ngem idi. Daytat’ naikabil a 741.5 milias iti tunggal oras, wenno 331.45 metro iti tunggal segundo, kalpasan a nabuongen ti lapped ti timek idi 1947. Ngem iti panangikagumaan a mangkorihir iti calibracion ti mikropono a siuumiso, ti senior nga opisial a managsirarak a ni George S. K. Wong, iti National Research Council iti Canada, nasarakanna ti biddut iti kalkulasion a naaramid idi 1942 a nakagtengen kadagiti sientipiko a literatura a di nasupsuppiat. Daytoy baro a bilang ket 741.1 milias iti kada oras, wenno 331.29 metros iti tunggal segundo.
Panangiyakar iti Kayo
“Dikay pukanen dagiti kaykayo, imulayo manen ida!” kasta ti pagsasao ti maysa a kompania nga Aleman a nalaing iti panangimula manen kadagiti naan-anayen a dadakkel a kaykayo. Intudona a dagiti kaykayo mangipaayda kadagiti adu a gunggona: Dalusanda ti angin, dagiti bulongda lapdanda ti tapuk ken iro, ket ti dakkelen a kayo makaipaay iti kasapulan dagiti 64 a tattao nga oksihena. Mainayon pay, agsependa ti ungor, mangipaayda ti linong, ken palammiisenda ti temperatura. Ti kompania nangpataud kadagiti makina ken pamay-an a mangiyakar kadagiti kayo manipud iti maysa a lugar a mayakar iti sabali—uray pay no dagiti kaykayo nakarukrukbosda iti agtengnga ti kalgaw—a kunaenda a 95-porsiento ti balligina. “Dagiti kayo a maysa a siglon, a ti kayoda ket maysa wenno dua a metron [3.3 agingga iti 6.6 pie] ti [aglikmutna] ken agdagsen iti 30 tonelada, mabalin nga imula manen,” kuna ti The German Tribune. Nupay kasta, dadduma a kita ti kaykayo nalaklaka a mabiag ngem dagiti dadduma, ket ti nasayaat a lugar, panangaywan kalpasan pannakaimula, ken masapul a matabasan ti bulongda tapno masiguro ti panagbiagda.