Panangmatmat iti Lubong
BARO A PATARUS TI BIBLIA
Ti baro a Biblia wenno paspaset dayta magun-odanen iti agarup 98 porsiento iti populasion ti lubong, ta naipatarusen ti pasetna wenno ti interamente dayta iti agarup 1,928 a nagduduma a pagsasao. Impadamag ti Pranses a pagiwarnak a La Croix a 21 a baro a patarus ti Biblia ti naipablaak idi 1989. Nairaman kadagita a baro a patarus isu dagiti pagsasao a Tok Pisin, dagiti nadumaduma a Pidgin English a maus-usar kadagiti paspaset iti Papua New Guinea; Trukese, a maus-usar iti isla iti Truk ken dagiti dadduma nga isla iti Sud Pacifico; ti Lahu, a saan a pagsasao nga Insik Sino Tibetan iti Makin-abagatan a Daya nga Asia; ken ti Bawn, a maus-usar idiay Bangladesh. Maar-aramid metten ti pannakaipatarus iti Lappish, isu a maus-usar iti Kola Peninsula iti Union Soviet ken kadagiti paspaset iti Scandinavia, ken iti Romany, ti pagsasao dagiti Gypsies.
NASARAKAN PAKAINAIGAN SAKIT TI TULANG
Ti osteoporosis, maysa a makapilay a sakit ti tulang, apektaranna ti kakapat kadagiti Caucasian a babbai a nasurok a 60 ti edadna idiay Estados Unidos. Ni Dr. Jeanne Freeland-Graves iti University of Texas idiay Austin kunaenna nga adda pakainaigan ti osteoporosis ken ti kaadu ti manganese iti dara. Ti panagsirarakna ipamatmatna a dagiti babbaket nga addaan osteoporosis nababbaba ti mineral nga adda iti darada ngem dagiti nasalun-at a babbai a kaedadda ket ti kinababana mabalin a makaipaay iti sakit. “Dagiti tulang mangrugidan a kumapuy kalpasan ti edad a 35,” kuna ni Dr. Freeland-Graves. “Ngem no sumardengen nga agkadawyan dagiti babbai, mapukawda ti mangsalaknib nga epekto ti estrogen ket pumartak ti pannakapukaw ti tulang.” Kunaenna a nupay no napateg ti calcium kadagiti tulang, ti panagtomar iti suplemento a calcium dina lapdan ti sakit agsipud ta ti “tulang buklen saan laeng a ti calcium, ket ti manganese ti maysa kadagiti mineral a naurnong iti tulang.” Dagiti taraon a nabaknang iti manganese ket piña, pecans, mani, utong, inapoy, kalunay, kamote, oatmeal, ken tinapay a naaramid iti puro a trigo.
MANGSALAKNIB TI PANAGPASUSO
Dagiti agpasuso nga inna ikkanda dagiti annakda iti dakkel a pagimbagan—ti ibababa ti pannakaimpeksion—kuna ti maysa a grupo dagiti doktor nga indauluan ni Propesor Peter Howie iti Ninewells Hospital and Medical School, Dundee, Scotland. Maysa a panagadal kadagiti ubbing bayat ti umuna a tawenda, nga impablaak ti British Medical Journal, impadamagna a dagiti ubbing a mapasuso iti agarup 13 a lawas iti panagbiagda basbassit pay ngem kakatlo kadagiti saksakit ti bagis a sagsagabaen dagiti mapasuso ti bote ti sagabaenda. Ti panagpasuso pataudenna ti kasta met laeng ngem basbassit nga epekto iti panangpabassit kadagiti saksakit ti pagangsan. Kunaen dagiti doktor a kadagiti ubbing a nakagun-od kadagitoy a pagimbagan, dagiti inna “masapul a taginayonenda ti panagpasuso iti agarup tallo a bulbulan.”
KARNABAL ITI KRIMEN
Maysa a pagiwarnak iti Brazil, ti Folha de S.Paulo, nabiit pay nga impablaakna ti maysa a listaan dagiti nakaro a krimen a naaramid idiay São Paulo bayat ti karnabal sakbay ti Semana Santa. Ti listaan iramanna ti 616 a panagaapa; ti nagupgop a 432 a panagtakaw, panangloob, ken panangsaneb; 17 a panangrames; 3 a panangkidnap; ken 39 a panangpapatay—napasamak amin iti 18 oras laeng. Mainayon pay, bayat ti 18-oras, adda 24 nga uram, 12 a pannakalmes, ken 6 a panagbekkel; 17 a menor de edad a nabaybay-an; ken 23 a bangkay a nasarakan. Ipamatmat met dagiti damag ti inaldaw a promedio a 260 a natakaw a kotse bayat ti lima nga aldaw a piesta.
PEGGAD KADAGITI KALSADA
Sigun iti The New York Tmes, ti siudad ti Nueva York “ti kadadaksan a siudad iti nasion gapu iti panagtakaw iti kalsada.” Ipamatmat ti damag nga ad-adu ti maaramid a panangpapatay idiay Nueva York bayat ti 1989 ngem idi, a ti nagupgop a homisidio ket 1,905. Bayat ti umuna a dua a bulbulan iti 1990, “immadu ti [panangpapatay] iti 20 porsiento manipud iti dayta met laeng a panawen idi napan a tawen,” a di ibilbilang ti 87 a tattao a natay iti ginagara a pananguram idiay social club ti Bronx idi Marso. Sigun iti Times, bigbigen dagiti polis a ti 25,500 a miembro ti polisia ket narasayen ti pannakaiwarasda ket makitada a narigaten ti mangtaginayon iti linteg ken urnos kadagiti kalsada. Ti nakagupgopan dagiti krimen maipaay iti 1989 idiay Siudad ti Nueva York iramanna ti 542,932 a krimen a maibusor iti sanikua ken 169,487 a krimen a maibusor kadagiti tattao.
MABUTENGDA NGA AGAWID
Ania ti naibanag dagiti atiddog nga or-oras a binusbos dagiti umad-adu a Hapones a lallaki iti pagtrabahuan? Ti pannakarikna iti pannakaisina kadagiti pamiliada ken ti pannakapukawda iti autoridad kas assawa a lallaki ken amma. Maysa a surbey ti Fukoku Mutual Life Insurance Company ipalgakna a 40 porsiento kadagiti empleado a lallaki dagiti kangangatuan a korporasion idiay Japan pilienda ti saan nga agawid iti maminsan iti maysa a lawas. Dua a kakatlo kadakuada ti aginum a kadua dagiti gagayyemda nga agpatnag, ket ti kakatlo ti uminum nga agsolsolo. Ti nakarkaro pay, dadduma ti basta agpukawen. Kinapudnona, ti National Police Agency imbagana iti Agriingkayo! a dagiti parikut iti pamilia ti kangrunaan a rason iti kasla boluntario a panagpukaw dagiti 46,577 a lallaki a sapsapulenda idi 1988.
“AWAN RASON TI PANAGSELEBRAR”
“Ni Stanley Matthews, ti mabigbigbig unay nga Ingles a bituen iti soccer, ken ti kakaisuna a naidayaw a kas Knight of the Kingdom, awan rasonna nga agselebrar,” kuna ti pagiwarnak ti Brazil nga O Estado de S.Paulo. “Mariknana a ti moderno a pamay-an ti panagay-ayam ket makaupay ta ti ragsak iti panagay-ayam ket awanen.” Ni Matthews, a nagikkat iti karerana a propesional iti soccer idi 1965 idi agtawen iti 50, nasarakanna a dagiti moderno a managay-ayam awan naimbag a kababalinda ken moral a kualidadda ket mabigbigda babaen iti kinaranggas ken kinaawan ti kinasungdo. “Dagiti moderno a managay-ayam mangaramidda kadagiti ad-adu a foul ngem idi tiempok, ket ti kaaduan a paglinlingayan ken pagragsakan awandan,” kuna ni Matthews. “Nagbalbaliwen iti kasta unay dagiti isuamin a banag. Sakbay ti Gubat Sangalubongan II, no agay-ayamka iti team ti nasion ket naikkatka, saankan a pulos a maayaban. Sikat’ kaguran dagiti agrayo kenka.”
PANANG-HIJACK TI KOTSE
Gaput’ adu a kotse itan ti naikkan kadagiti sistema a panglapped iti pannakatakaw, mangar-aramiden dagiti mannanakaw iti sabali a taktika. “Gaput’ didan basta mabuong dagiti tawa ket ‘pagkakabiten dagiti barot a mangpaandar ti makina’ ti di mabambantayan a lugan ket manehuenen nga ipanaw dayta, adu a mannanakaw iti kotse kaykayatdan ti mang-hijack iti di mangipagpagarup a motorista bayat nga agbibiaheda wenno agtugtugawda kadagiti luganda,” kuna ti Saturday Star iti Johannesburg, Sud Africa. Dagiti mannanakaw agparangda a kas opisial ti polis a nakamotor nga addaan kadagiti agkilapkilap nga asul a silaw. No simmardengen ti biktimada, takawendan ti kotse a nakapaturong ti paltog. Dadduma a kotse ti natakaw bayat ti panagsardeng dagiti tsuper kadagiti silaw ti trapiko wenno bayat ti pananglukatda kadagiti kotseda. Ipadamag ti polis a dagiti komersial a luglugan ket ma-hijack gapu iti panggep a mangtakaw kadagiti tagilako iti uneg agraman ti lugan a mismo. Pinakdaaranda dagiti motorista a tulbekanda dagiti ruanganda, dida luklukatan nga interamente dagiti tawada, ket agalertoda no sumardengda kadagiti silaw ti trapiko wenno kadagiti pagilasinan nga agsardeng.
DI NAINKALINTEGAN A SALISAL?
Nanipud idi 1928, ti Calaveras County idiay California nangaramiden iti tinawen a salisal iti panangpalagto ti tukak. Kaaduan a tukak a naiserrek isu dagiti bullfrog iti California, a pudno nga agdagsen iti nasurok a 0.5 kilogramo. Ngem ti maysa nga importer kadagiti gangannaet nga animal pinadasna nga inserrek ti tukakna iti salisal: dagiti dadakkel a tukak iti Makinlaud nga Africa. Dagitoy agdagsenda iti agingga iti 7 kilogramo ket dumakkelda agingga iti agarup 1 metro. Ti agdama a rekord ti salisal ket agarup 6.5 metros, a malagto iti mamitlo; ti importer kadagiti dadakkel a tukak kunaenna a dagiti tukakna malagtoda dayta iti maminsan laeng a lagto. Nagtignay dagiti organisador ti salisal a lapdanda dagiti dadakkel a tukak a sumrek iti salisal, nga awaganda a di nainkalintegan. Agkedkedda met a mabalin a dagiti dadakkel a tukak kanenda dagiti babbabassit a tukak ket dadduma ti mabalin a lumagto iti 11 metros iti paglalabanan ket dangranna ti agbuybuya.
NATANGDANAN MAIPAAY ITI PANNAKIDANGADANG ITI ABORSION
Dagiti obispo idiay Estados Unidos nangtangdanda iti kangatuan a kompania iti relasion publiko ken dakkel ti impluensiana iti politika a panagtignay a mangaramid iti intero a nasion a kampania tapno dagiti Katoliko ken saan a Katoliko maallukoyda a mangbusor iti aborsion. Iti sumaganad a tallo agingga iti lima a tawen, inanamaenda ti makagastos iti agingga iti $5 milion maipapan iti panagplano. “Dagiti panagsaludsod ipakitana a kaaduan a babbai, ken adu a Katoliko a babbai, suportaranda ti kalintegan dagiti babbai a manglimitar iti pannakagun-od iti aborsion,” kuna ti The New York Times.
PAMBAR TI HOMOSEKSUAL
Maysa nga agtutubo a mangsangsango iti pammabasol a panangrames, nakababain a panangraut, basta panangsaneb, ken dakes a panagtignay ket inabsuelto dagiti korte kalpasan a ti testimonio ti di ipagpagarup a saksi nangipaay ti pambar. Ti saksi a mapagduaduaan ket maysa a Katoliko a padi a naituding iti diocese iti siudad ti Pittsburgh, Pennsylvania, E.U.A. Sigun iti pagiwarnak a National Catholic Reporter, ti “padi pinaneknekanna nga isu ken ti napabasol agayan-ayatda ket nagkaduada idi napasamak ti panangrames.” Kas banag daytoy makapakellaat a panangamin iti homoseksualidad iti publiko, ti homoseksual a padi napagbakasion iti awan inggana.