Panangmatmat iti Lubong
Nagbanagan ti Nakaro a Panagsisinnupiat
Nupay nagpatinggan ti Nakaro a Panasisinnupiat, ti sangalubongan a gasto iti militaria idi 1990 linab-awanna pay laeng ti $900 bilion ket ti pudno a kaaduna nasurok a 60 porsiento a nangatngato ngem ti promedio a tinawen a nagastos idi 1970’s, sigun iti maysa a panagadal ti World Priorities, maysa a grupo a managsirarak idiay Washington, D.C. Ti tinawen a report ti World Military and Social Expenditures 1991 nasarakanna met a ti kaadu dagiti matmatay a sibilian gapu iti gubat iti sangalubongan, ngimmato iti 74 porsiento idi 1980’s ken agingga iti 90 porsiento iti 1990. Ti autor iti report, ni Leger Sivard, maysa nga ekonomista, ipabiangna daytoy nga ingangato ti matmatay a sibilian iti umad-adu a makapapatay nga armas. “Itatta dagiti makunkuna a gagangayen nga armas dandanin kaasping dagiti babassit a nuklear nga armas iti pannakabalinda a mangdadael,” kinunana. Nasarakan met ti panagadal a ti puersa armada ti lubong isu ti maymaysa a kadadakkelan a manangmulit iti daga; idiay Estados Unidos mangpataudda iti ad-adu a sabidong iti tinawen ngem ti lima a kadadakkelan a kompania ti kemikal no pagtitiponen.
Ipapatay babaen ti Aborsion
“Agingga iti 10,000 a babbai ti matay iti aborsion iti tinawen ken 200,000 [ti] maospital gapu iti komplikasion idiay Nigeria,” impadamag ti Sunday Concord iti Nigeria. Nalabit agingga iti 20 porsiento kadagitoy a kaso ramanenna dagiti tin-edyer. Ni Dr. Uche Azie, maysa a direktor iti Family Planning International Assistance, naipadamag a kunkunana nga “adut’ mangikagkagumaan a mangaramid a mismo iti aborsion.” Intudona a ti nangnangruna a makagapu iti panagsikog nga agturong iti aborsion ket gapu iti kinaignoranteda maipapan kadagiti seksual a bambanag.
Maysa a Bulan a Kinaawan ti Kotse
Kas sungbat iti kalikagum dagiti sosiologo, innem a pamilia idiay Bremen, Alemania, ti nagboluntario nga awan ti kotseda iti uneg ti makabulan. Agbiaheda babaen iti dadduma a pamay-an, inrekordda dagiti inaldaw a kapadasanda. “Ti kotse isinana ti managusar manipud iti aglawlawna” kuna ti pangulo ti proyekto a ni Propesor Krämer-Badoni iti Süddeutsche Zeitung. “Basta kayatmo laeng ti makapan iti maysa a lugar iti kabiitan a tiempo no mabalbalin.” Ngem no agbiaheka babaen iti bus wenno bisekleta wenno magnaka, ti maysa ad-adda nga ammona ti kasasaad ti aglawlawna, a madlawna dagiti napipintas a pasdek wenno mangirugi iti panagsasarita. “Agbalin a napateg dagiti panagbiahe a mismo,” kinuna ti propesor. Sumaruno iti eksperimento, lima kadagiti pamilia ti nangilako kadagiti kotseda.
Pannakaadikto iti Bulkan
Idi bimtak ti Mount Unzen idiay makin-abagatan a Japan nasapa pay iti daytoy a tawen, nasurok a 30 a tattao ti natay. Mairaman kadakuada ti tallo a volcanologo. Nangnangruna a masdaaw dagiti kakaduada maipapan iti ipapatay ti Americano a ni Harry Glicken, ta isut’ mangipapaay iti pakdaar iti pagiwarnak kadagiti al-aldaw agingga iti ipapatayna. Kaduana ti grupo ti agasawa, ni Maurice ken ni Katia Krafft iti Francia, isuda a naglatak bayat iti napalabas a 25 a tawen gapu iti panagsirarakda, kadagiti liblibroda, ken dagiti videoda maipapan iti kaaktibuan ken kapeggadan a bulkan iti lubong, a namakdaarda iti peggadda. Inadaw ti Asahi Evening News ni Maurice Krafft a kunkunana a nasaksakbay: “No matayak iti maysa nga aldaw, kayatko a matayak iti pingir iti bulkan.” Ti agasawa impadisda ti derrepda iti bulkan iti “pannakaadikto” ket kinunada: “Apaman a nakitamon ti bumbumtak a bulkan iti asideg, dikan agbiag nga awan dayta.”
Panangyalison iti Dara Saan a “Sagut iti Biag”
Pudno aya a makaispal-biag ti panangyalison iti dara? Ti umad-adu a bilang dagiti autoridad iti medisina adda panagduaduada. Ti direktor iti hematology idiay Sydney Royal North Shore Hospital iti Australia salaysayenna ti pannakaseknan maipapan iti kinatalged iti panangyalison iti dara idiay Medical Journal of Australia. Patienna nga adda panagnaig ti kanser, impeksion, ken ti panangyalison iti dara. Inadaw ti Courier-Mail iti Brisbane daytoy kangrunaan a doktor a kas kunkunana: “Ti panangyalison iti dara ket nakita idi a kas sagut iti biag, ngem nabaliktaden dayta a panangmatmat ket ti kaaduan a panangmatmat itan ket ti awanan dara nga operasion ken ti panangliklik iti panangyalison mabalin a sagut iti biag. Pakaseknanen dagiti baro nga impormasion a mangisingasing a ti panangyalison iti dara iti tiempo ti pannakaopera mabalin a mangipaay iti peggad iti panagsubli iti kanser ken ti impeksion kalpasan ti operasion.”
Kinaranggas kadagiti Pasdek iti Unibersidad Idiay Nigeria
Dagiti nalimed a kulto agpaspasiarda kadagiti pasdek ti unibersidad idiay Nigeria ket “nakaipaaydan iti kasta unay a panagbuteng ken panagamak,” kuna ti The Observer iti Nigeria. Kinuna dagiti miembro iti kulto a naarmasanda kadagiti armas, paltog, wasay, kutsilio, ken asido. Naipadamagen a rinautda ti dadduma a kameng dagiti mannursuro ken rinamesdan ken tinutuokda dagiti padada nga estudiante. Addan panagrurupak dagiti agriribal a kulto dagiti gang ket nagbanag iti ipapatay ti uppat nga estudiante. Dagitoy a kulto kadagiti pasdek ti unibersidad buklen nangnangruna dagiti estudiante a nagtaud kadagiti pamilia a babaknang, kuna ti The Observer. Ti ministro ti edukasion binilinna dagiti autoridad iti unibersidad a mangikkat kadagiti miembro iti nalimed a kulto ket namutbuteng a serraanna dagiti institusion a saan a mangaramid iti kasta.
Maipaay iti Maysa Oras a Panagtrabaho
Maysa a nabiit pay a panagadal pinagpadisna ti kabaelan dagiti trabahador nga agsapul kadagiti 159 a nadumaduma a propesion manipud 49 a nadumaduma a kasasaad ti kagimongan iti aglawlaw ti lubong, kuna ti Pranses a pagiwarnak a Le Monde. Ti panagadal, nga inaramid ti International Labor Organization, ipakitana ti kasta unay a di panagpapada ti kabaelan dagiti trabahador a gumatang kadagiti bambanag iti nadumaduma a lugar. Kas pangarigan, ti managabel idiay Sudan, maysa a serbedor idiay Sri Lanka, maysa nga spinner idiay Yugoslavia, maysa a tsuper ti bus idiay Bangladesh, ken maysa a panadero idiay Central African Republic ti masapul nga agtrabaho iti nasurok a tallo nga oras tapno makagatang iti maysa kilo a bagas. Maisupadi iti dayta, maysa a mangop-opisina idiay French Polynesia wenno maysa a karpentero idiay Sweden ti makagatang iti 9 a kilos a bagas iti sueldona iti maysa nga oras.
Alarma a Teddy-Bear
Ti kellaat nga ipapatay ti ubing ket pudno a pagbutbutngan dagiti adu a nagannak. Ita, babaen iti narang-ay a teknolohia a teddy-bear, a dinisenio ni Dr. Jan Heunis iti Aerospace Research Laboratories idiay Sud Africa, dagiti ubbing mabalin a masiputanen iti 24 oras iti inaldaw. Ti nakaay-ayat nga ay-ayam siputanna dagiti nasken a pagilasinan ti ubing. Iti padamagna maipapan iti alikamen, ti pagiwarnak a The Star, maysa a pagiwarnak a naipablaak idiay Johannesburg, Sud Africa, kunana a no adda karkarna maipapan kadagiti nasken a pagilasinan ti ubing, kas iti “karkarna a temperatura, nabannayat a bitik ti pulso wenno napartak a bitik ti pulso,” aguni ti alarma a mangpaalerto iti nagannak iti mabalin a peggad. Ti “Medi-teddy,” kas pangawag iti baro a produkto, aggatad iti agarup $350, E.U.
Gatad ti Nanumo a Patatas
“Idi dagiti manangparmek a Europeo simmangpetda idiay America, adda kapanunotanda a dagiti kinabaknang ket metal ken napapateg a bato. Tallo a siglo ti limmabas sakbay a ti pateg ti patatas iti ekonomia ket ‘nasarakan.’” Kastat’ kinuna ni Eduardo H. Rapoport, iti Regional University Center of Bariloche, Argentina, iti magasin ti Brazil a Ciência Hoje. Dagiti patatas ti maysa kadagiti kapapatgan ken kabaknangan ti sustansia a taraon ken naglaon kadagiti adu a bitamina. Gapuna, dagitoy aggatadda iti binilion a doliar iti tinawen. Innayon pay ni Rapoport: “Ti pateg iti apit a patatas iti lubong, iti maysa a tawen, ket napatpateg ngem amin a balitok ken pirak a naala ti España manipud America.”
Bimmaba ti Kinailliterado iti Sangalubongan
“Sa kauna-unahang pagkakataon, ang bilang ng mga taong hindi marunong bumasa’t sumulat o mangmang sa daigdig ay bumaba nang bahagya sa nakalipas na mga taon,” sabi ng The New York Times. “Tinataya ng report, na inilabas ng United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, ang bilang ng mga taong hindi marunong bumasa’t sumulat noong 1990 ay 948 milyon, isang pagbaba mula sa tantiya noong 1985 na 950 milyon.” Halos 26.6 porsiyento ng populasyon ng daigdig ay hindi marunong bumasa’t sumulat, at kung magpapatuloy ang kasalukuyang hilig, iyan ay bababa sa 21.8 porsiyento, o 935 milyon, sa taóng 2000. Kasuwato nito, noong nakaraang taon ay tinawag na International Literacy Year. Bukod sa higit na pagkukusa sa bahagi ng mahihirap na bansa na pasulungin ang literasya, nagkaroon din ng higit na kabatiran sa functional illiteracy sa industrialisadong mga bansa, ngayo’y tinatayang nasa pagitan ng 10 at 20 porsiyento.
AIDS—Nasaknapen iti Pinulpullo a Tawen
“Bayat a rugian ti epedemia ti AIDS ti maikadua a dekadana, dagiti managsirarak ken dagiti manangitandudo kadagiti tao nga agsakiten iti dayta binaybay-andan ti pananginanamada idi a mangiyeg iti panangtengngel a dagus iti saplit,” kuna ti The New York Times. “Dagitoy nga inanama napukawdan bayat a napaneknekan a rumigrigat ti panangsirarakda kadagiti epektibo a droga ngem ti pagarupenda, ken ti panangikagumaan a mangpataud iti maysa a bakuna agtultuloy a mapaay babaen iti nasikap a depensa dagiti mikrobio. Dagiti eksperto iti medisina kunkunaendan a pagarupenda a ti mikrobio ti AIDS nasaknapton iti pinulpullo a tawen.” Napattapatta nga inton tawen 2000, agarup 40 milion a tattao ti maimpektaranton iti mikrobio ti AIDS. Nupay dagiti managsirarak nailasindan ti mikrobio, naadaldan dagiti protinana ken natuladdan dagiti genesna, ket nakapatauddan kadagiti droga a mangbang-ar iti panagsagaba dagiti pasiente iti AIDS, makapapatay pay laeng a kas idi ti sakit.