ნაფთალი
[ნიშნავს: ჩემი ჭიდილი].
1. რახელის მოახლის, ბილჰას მეორე ვაჟი, რომელიც მან იაკობს ფადან-არამში გაუჩინა (დბ. 35:25, 26; გმ. 1:1, 4; 1მტ. 2:1, 2). ვინაიდან ბილჰამ თავისი ქალბატონი, რახელი ჩაანაცვლა, ნაფთალი თავისი უფროსი ძმის მსგავსად უშვილო რახელის შვილად ითვლებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ მის დას, ლეას უკვე ოთხი ვაჟი ჰყავდა (დბ. 29:32—35), მოახლისგან მეორე ვაჟით გახარებულმა რახელმა წამოიძახა: „დიდი ჭიდილით შევები ჩემს დას და გამარჯვებულიც გამოვედი!“. ბავშვისთვის დარქმეული სახელი „ნაფთალი“ (ნიშნავს: ჩემი ჭიდილი) კარგად გამოხატავს რახელის გრძნობებს (დბ. 30:2—8).
მოგვიანებით ნაფთალს შეეძინა ოთხი ვაჟი: იახცეელი (იახციელი), გუნი, იეცერი და შილემი (შალუმი) (დბ. 46:24; 1მტ. 7:13). როცა პატრიარქმა იაკობმა სიკვდილის წინ ვაჟებს მათი მომავალი გაუმჟღავნა, ნაფთალის შესახებ მოკლედ, მაგრამ კეთილგანწყობით ილაპარაკა (დბ. 49:1, 2, 21).
2. ისრაელის ერთ-ერთი ტომი, რომელიც წარმოიშვა ნაფთალის ოთხი ვაჟის — იახცეელის, გუნის, იეცერისა და შილემის საგვარეულოებისგან (რც. 26:48, 49). ისრაელების მიერ ეგვიპტის დატოვებიდან დაახლოებით ერთი წლის შემდეგ ამ ტომში 20 წლიდან ზემოთ ლაშქარში გამსვლელი მამაკაცების რიცხვი 53 000 იყო (რც. 1:42, 43). უდაბნოში ყოფნისას ნაფთალის ტომი, თავკაცი ახირას წინამძღოლობით, კარვის ჩრდილოეთით აშერისა და დანის ტომების გვერდით იყო დაბანაკებული. როგორც დანის ბანაკის სამტომიანი დანაყოფის ნაწილი, ნაფთალის ტომი დანისა და აშერის ტომებთან ერთად ბოლოს უნდა დაძრულიყო და ზურგის გასამაგრებლად მნიშვნელოვანი დამცავი პოზიცია დაეკავებინა (რც. 1:15, 16; 2:25—31; 7:78; 10:25—28).
ეგვიპტის დატოვებიდან დაახლოებით ოთხი ათწლეულის შემდეგ ჩატარებული მეორე აღწერის დროს აღმოჩნდა, რომ ამ ტომში ლაშქარში გამსვლელი მამაკაცების რაოდენობა 45 400-მდე შემცირდა (რც. 26:50). დაღუპულთა შორის იყო ნახბი, იმ ათი მზვერავიდან ერთ-ერთი, რომლებმაც ცუდი ამბავი მიუტანეს ისრაელებს და აღთქმულ მიწაზე შესვლის ხალისი დაუკარგეს (რც. 13:14, 16, 31—33; 14:35—37).
იორდანეს საბოლოო გადაკვეთისა და იესო ნავეს ძის წინამძღოლობით იერიხონისა და აის დაპყრობის შემდეგ ნაფთალი იმ ტომებს შორის იყო, რომლებიც ებალის მთის წინ იდგნენ წყევლის მოსასმენად (იეს. 6:24, 25; 8:28, 30—35; კნ. 27:13). როცა ტომებს შორის სამკვიდროს განაწილების დრო დადგა, ამ საქმეში იესო ნავეს ძესა და ელეაზარ მღვდელს ნაფთალის ტომიდან ღვთის დანიშნული წარმომადგენელი, ფედაელი ეხმარებოდა (რც. 34:16, 17, 28; იეს. 19:51).
სამკვიდრო. ნაფთალის ტომისთვის მიცემული ტერიტორია აღთქმული მიწის ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარეობდა (კნ. 34:1, 2). აღმოსავლეთით მას გალილეის ზღვა და მდინარე იორდანე ესაზღვრებოდა, დასავლეთით კი — აშერის ტერიტორიის ნაწილი. ზებულონის ტერიტორია ნაფთალს დასავლეთითაც ესაზღვრებოდა და სამხრეთითაც, ისაქარის ტერიტორია კი — სამხრეთით (შდრ. იეს. 19:32—34). ბიბლიაში ნაფთალის საზღვრების აღწერისას მოხსენიებული სიტყვები, „იუდამდე, იორდანესთან“ (იეს. 19:34), არ გულისხმობს იმას, რომ მისი ტერიტორია გადაჭიმული იყო იუდას ტომის ტერიტორიამდე, რომელიც ნაფთალის სამხრეთით საკმაოდ შორს მდებარეობდა. ამ შემთხვევაში იუდაში, როგორც ჩანს, იგულისხმება იორდანეს აღმოსავლეთით მდებარე მხარე, სადაც იაირის ოჯახი ცხოვრობდა. ვინაიდან მამამისის დედა მენაშელი იყო, ის მენაშელად იყო ცნობილი (რც. 32:41; იეს. 13:29, 30), მაგრამ მამამისის მამა იუდას შთამომავალი იყო (1მტ. 2:5, 21, 22), ამიტომ იაირის ოჯახისთვის მიცემულ ტერიტორიას მისი წარმოშობის გამო სათანადოდ ეწოდებოდა იუდა.
ნაფთალის ტერიტორიაზე იყო ცხრამეტი გამაგრებული ქალაქი თავის დასახლებებიანად (იეს. 19:35—39). ამ ქალაქებიდან ერთ-ერთი, კედეში, ლევიანებს მიეცა და წმინდად იყო შერაცხული, როგორც თავშესაფარი ქალაქი (იეს. 20:7, 9). ლევიანებს მიეცა კიდევ ორი ქალაქი — ხამათი (ხამმოთ-დორი ან ხამონი) და კართანი (კირიათაიმი) (იეს. 19:35; 21:6, 32; 1მტ. 6:62, 76). ნაფთალის ორი ქალაქიდან, ბეთ-შემეშიდან და ბეთ-ანათიდან, ვერ განდევნეს ქანაანელები, მაგრამ დაიმონეს ისინი (მსჯ. 1:33).
მიუხედავად იმისა, რომ ნაფთალის ტომმა მთიანი ტერიტორია დაიკავა (იეს. 20:7), ნაყოფიერი მიწა შეხვდა. განსაკუთრებით უხვმოსავლიანი იყო გალილეის ზღვისა და ხულის რეგიონის ჩრდ.-დას-ით მდებარე სამკუთხა ველი (გენესარეთი). მოსემ ნაფთალის კურთხევისას, შესაძლოა, მისი სამკვიდროც იგულისხმა. „მაძღარია ნაფთალი იეჰოვას მოწონებით და სავსეა მისი კურთხევით. დაეუფლე დასავლეთსა და სამხრეთს!“ (კნ. 33:23). „დასავლეთი“ შეიძლება „ზღვად“ ან „ტბად“ ითარგმნოს, ამიტომ მასში შეიძლება გალილეის ზღვა იგულისხმებოდეს, სამხრეთში კი — ნაფთალის შორეული სამხრეთი, რომელსაც ეს ზღვა ესაზღვრება. მიუხედავად იმისა, რომ ეს მუხლი გალილეის ზღვაზე მიანიშნებს, ის შეიძლება შემდეგნაირადაც ითარგმნოს: „ზღვა და მასში არსებული თევზები მისი საკუთრებაა“ (იხ. ამ მუხლის სქ., Rbi 8).
მსაჯულების დროიდან გადასახლებამდე. სიკვდილის წინ წარმოთქმულ წინასწარმეტყველებაში იაკობმა ნაფთალი „სხარტ ფურირემად“ მოიხსენია (დბ. 49:21). ამაში, შესაძლოა, იგულისხმებოდა ომში ამ ტომის სისხარტე და დახელოვნებულობა, რაც მისი ისტორიიდანაც ჩანს. ნაფთალისა და ზებულონის ტომებიდან ათი ათასი მამაცი ვაჟკაცი გამოეხმაურა ბარაკის მოწოდებას, გაელაშქრათ სისერას კარგად შეიარაღებული ჯარის წინააღმდეგ. იეჰოვას კურთხევით მათ გაიმარჯვეს. ბარაკი, როგორც ჩანს, ნაფთალის ტომიდან იყო, რადგან, სავარაუდოდ, ნაფთალის კედეშში ცხოვრობდა (მსჯ. 4:6—15; 5:18). ნაფთალის ტომი მსაჯულ გედეონსაც ეხმარებოდა მიდიანელების წინააღმდეგ ბრძოლაში (მსჯ. 6:34, 35; 7:23, 24).
წლების შემდეგ ნაფთალის ტომიდან 1 000 თავკაცი და 37 000 მეომარი მივიდა ხებრონში დავითის მთელ ისრაელზე გასამეფებლად. ამ მოვლენის აღსანიშნავად გამართულ ნადიმზე საკვები ისაქარის, ზებულონისა და ნაფთალის ტომებმა მიიტანეს (1მტ. 12:23, 34, 38—40). დავით მეფის წინამძღოლობით ნაფთალის ტომმა, როგორც ჩანს, მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ისრაელის მტრების დამორჩილებაში (ფს. 68:ეპგ., 1, 27).
ისრაელის სამეფოს გაყოფიდან რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ ნაფთალის ტომს სირიის მეფე ბენ-ჰადად I ავიწროებდა (1მფ. 15:20; 2მტ. 16:4). დაახლოებით ორი საუკუნის შემდეგ, ფეკახის მმართველობის დროს, ტიგლათფილესერ III-მ ნაფთალის მკვიდრნი ასურეთში გადაასახლა (2მფ. 15:29). ჩრდილოეთი სამეფოს დაცემიდან დაახლოებით ერთი საუკუნის შემდეგ იუდას მეფე იოშიამ გაბედულება გამოიჩინა და ბოლომდე აღმოფხვრა კერპთაყვანისმცემლობა შორეულ ჩრდილოეთამდე, ასურელების მიერ გაპარტახებული ნაფთალის ტერიტორიამდე (2მტ. 34:1—7).
ესაიას წინასწარმეტყველება. ესაიას 9:1 შესაძლოა იმაზე მიანიშნებს, თუ როგორ ჩაგრავდნენ ასურელები დაპყრობილთ: „აღარ იქნება ბინდი, როგორც მაშინ, როცა ქვეყანას უჭირდა, როცა ზებულონის მიწა და ნაფთალის მიწა მოძულებული იყო“. ესაია ამბობს, რომ მოგვიანებით პატივდებული გახდებოდა მოძულებული — „ზღვისპირა გზა, იორდანეს მხარეში მდებარე უცხოტომელთა გალილეა“. ის დასძენს: „ბნელში მოსიარულე ხალხმა დიდი სინათლე იხილა და უკუნეთის ქვეყანაში მცხოვრებლებს სინათლემ გაუნათა“ (ეს. 9:1, 2). ეს სიტყვები გაიმეორა მათემ (4:13—17) და მიუსადაგა ქრისტე იესოს, „ქვეყნიერების სინათლეს“, და მის საქმიანობას (ინ. 8:12). ვინაიდან იესო ნაფთალის ტერიტორიაზე კაპერნაუმში დასახლდა (მთ. 4:13; 9:1), ის შეიძლება ნაფთალელად ჩაითვალოს. ამიტომ გონივრულია, იესოს მივუსადაგოთ იაკობის წინასწარმეტყველური სიტყვები: „ის წარმოთქვამს მოხდენილ სიტყვებს“ (დბ. 49:21). ღვთის ძე მართლაც „მოხდენილ სიტყვებს“ წარმოთქვამდა, რამაც მის დასაპატიმრებლად გაგზავნილ ჯარისკაცებს ათქმევინა: „მის მსგავსად ჯერ არავის ულაპარაკია“ (ინ. 7:46).
მოიხსენიება ხილვებში. ეზეკიელის ხილვაში ნაფთალისთვის მიცემული მიწა აშერისა და მენაშეს მიწებს შორის მდებარეობდა (ეზკ. 48:3, 4), და ქალაქის, „თვით იეჰოვაა იქ“, ერთ-ერთ კარიბჭეს ნაფთალის სახელი ეწოდებოდა (ეზკ. 48:34, 35). აგრეთვე მოციქულმა იოანემ ხილვაში მოისმინა, რომ ნაფთალის (სულიერი) ტომიდან 12 000 ბეჭედდასმული იყო (გმც. 7:4, 6).