LAVA-BATO
Lavaka lehibe na zohy any ambanin’ny tany, ary misy fidirana mankao aminy etỳ ivelany. Ilay teny hebreo hoe meʽarah (Ge 19:30) sy ilay teny grika hoe spelaiôn (Jn 11:38) no nadika hoe lava-bato. Midika hoe “lavaka” ilay teny hebreo hoe hôr na hôhr, ary indraindray ilazana lavaka antonona olona. (1Sa 14:11; Jb 30:6; 2Mp 12:9) Midika koa hoe lavaka ilay teny hebreo hafa hoe mehillah.—Is 2:19.
Misy lava-bato be dia be any amin’ireo toerana be vatosokay any Palestina. Nahitana lava-bato, ohatra, teny amin’ny Tendrombohitra Karmela sy tany akaikin’i Jerosalema. Voaresaka matetika ao amin’ny Soratra Masina àry ny lava-bato, ary indraindray amin’ny heviny an’ohatra. Antonona olona an-jatony ny sasany, ary natao trano nipetrahana (toy ilay ao Petra), na nialokalofana nandritra ny fotoana kelikely, na nandevenana, na natao fanangonan-drano, na tranon-tsoavaly, na nitehirizana entana sy vokatra. Maro ny rakitry ny ela voatahiry tao amin’ireny fialofana voajanahary ireny.
Nialokaloka tany anaty lava-bato ny olona, rehefa nisy zavatra nampidi-doza. Nipetraka tao anaty lava-bato, ohatra, i Lota sy ny zanany roa vavy satria natahotra ny hipetraka tao Zoara. Io fitantarana io no miresaka voalohany momba ny lava-bato. (Ge 19:30) Tao anaty lava-bato tao Makeda koa no niafina an’i Josoa ireo mpanjaka amorita dimy mpiray dina. Lasa fasan’izy ireo izy io taorian’izay. (Js 10:16-27) Niafina tany an-dava-bato ny Israelita sasany rehefa nandositra an’ireo Filistinina, tamin’ny andron’i Saoly Mpanjaka. (1Sa 13:6; 14:11) Nandositra tao anaty lava-bato iray tany akaikin’i Adolama i Davida rehefa tezitra taminy i Saoly, ary tao no niampy “efajato lahy teo ho eo” ireo niaraka taminy. (1Sa 22:1, 2) Mbola nanenjika azy indray i Saoly, ka niafina tao amin’ny lava-bato iray tany an-tany efitr’i En-jedy izy. Tao izy no nanapaka ny morontongotry ny akanjo ivelany nanaovan’i Saoly, rehefa nankao i Saoly fa “te hivoaka.” (1Sa 24:1-15) Ny zavatra nanjo an’i Davida tamin’ireo fotoana roa ireo angamba no nahatonga azy hanoratra ny Salamo faha-57 sy 142, ary manaporofo izany ny teny mampiditra an’ireo. Lasa mpanjaka izy tatỳ aoriana, ary toa natao toby miaramila ilay lava-bato tao Adolama, nandritra ireo ady nisesy nataony tamin’ny Filistinina. (2Sa 23:13; 1Ta 11:15) Rehefa nitady handripaka ny mpaminanin’i Jehovah rehetra i Jezebela ratsy fanahy, dia nitondran’i Obadia sakafo ireo mpaminany 100 niafina tao anaty lava-bato. (1Mp 18:4, 13) Nandositra tany anaty lava-bato tao Horeba koa i Elia rehefa tezitra taminy i Jezebela. Tao izy no nasain’i Jehovah niverina ka hanosotra an’i Hazaela sy Jeho ho mpanjaka. (1Mp 19:1-17) Hita amin’ireo ohatra ireo fa marina ny tenin’i Paoly hoe “nirenireny ... tany anaty lava-bato ary tany an-davaky ny biby”, ny olona sasany nanam-pinoana. (He 11:38) Taona maro tatỳ aoriana, dia nitady fialofana tany anaty lavaka ny Kristianina tany Roma, satria nenjehina. Tao koa izy ireo no nivory. Tsy lavaka mahazatra anefa izany fa fasana miendrika tionelina lava be tany ambanin’ny tany ary nisy efitrefitra maro be.
Matetika no nalevina tao anaty lava-bato ny maty. Tena sarotra ny nanao lavaka hanaovana fasana tany Palestina, satria be vato ny nofon-tany any. Miresaka momba an’ilay lava-bato tao Makpela tany Hebrona ny Baiboly, ary io no fitantarana faharoa miresaka momba ny lava-bato. Novidin’i Abrahama ilay izy mba handevenany an’i Saraha, ary tao koa tatỳ aoriana no nalevina i Abrahama, Isaka, Rebeka, Jakoba, ary Lea. (Ge 23:7-20; 25:9, 10; 49:29-32; 50:13) “Lava-bato” koa ny fasan’i Lazarosy naman’i Jesosy.—Jn 11:38.
Matetika no nety tsara hitehirizana vokatra ireo lava-bato, indrindra rehefa nisy loza. Izany no “nanaovan’ny zanak’Israely an’ireo fitehirizam-bokatra any ambanin’ny tany, teny an-tendrombohitra, mbamin’ireo lava-bato sy ireo toerana sarotra aleha”, tamin’ny andron’i Gideona. Tsy tiany ho lasan’ny Midianita mpandroba mantsy ny vokatr’izy ireo. (Mpts 6:2) Voatahiry tsara tao anaty lava-bato nandritra ny an-jatony taona maro koa ny Horonam-bokin’ny Ranomasina Maty, ary tsy nisy nahita raha tsy tamin’ny 1947. Azo inoana fa mba tsy hahasimba azy ireo no nametrahana azy tao amin’ireo lava-bato ireo, izay any akaikin’ny Lohasaha Falehan-driaka Qoumrân, any avaratrandrefan’ny Ranomasina Maty.
Heviny an’ohatra. Nanameloka an’ireo mpanakalo vola i Jesosy satria nataon’izy ireo “lava-bato fieren-jiolahy” ny tempoly. (Mt 21:13; Je 7:11) Milaza ny bokin’i Isaia sy Apokalypsy fa hisy olona handositra ny fanamelohan’Andriamanitra, ka hiafina any amin’ny “lava-bato” noho ny “fahatahorana an’i Jehovah.” Efa nilaza anefa i Ezekiela fa tsy hahavita hiaro azy ireo amin’ny didim-pitsaran’Andriamanitra ireny “lava-bato” ireny, na dia heveriny ho toy ny toerana voaro mafy aza.—Is 2:19-21; Ap 6:15-17; Ezk 33:27.