E Folafola Atu ne Mea ne Faite a te ‵Malu o te Atua!
“E matea i te lagi te ‵malu o te Atua! E fakaasi tonu mai foki i ei ana mea ne fai!—Salamo 19:1.
1, 2. (a) Kaia e se mafai ei o lavea tonu ne tino a te ‵malu o te Atua? (e) E tuku atu pefea ne toeaina e toko 24 a te ‵malu sili ki te Atua?
“KA SĒ fakaasi atu ne au oku mata ke lavea ne koe, me e seai se tino e lavea ne ia au kae ola.” (Esoto 33:20) Konā loa a pati ne fai atu ne Ieova ki a Mose. Me e vāi‵vāi fua a foitino o tino, e se mafai o lavea ‵tonu ne latou a te ‵malu o te Atua. Kae ne talia ke lavea ne te apositolo ko Ioane i se fakaasiga a te ‵malu o Ieova i tena nofogaaliki.—Fakaasiga 4:1-3.
2 E se pelā mo tino penei, e mafai o ‵kilo atu a tino faka-te-agaga fakamaoni ki mata o Ieova. E aofia i a latou konā ko “toeaina e tinolua mo te toko fa” i te fakaasiga ne lavea ne Ioane i te lagi, kolā e sui ne latou te toko 144,000. (Fakaasiga 4:4; 14:1-3) Ne a mea e fai ne latou i te lotou ‵kilo atu ki te ‵malu o te Atua? E ‵tusa mo te Fakaasiga 4:11, e folafola atu latou: “Te motou Aliki mo te motou Atua! E ‵tau eiloa o maua ne koe a te ‵malu, te vikiga, mo te ‵mana. Me ne faite ne koe a mea katoa kae mai i tou loto foki, ne faite ei ne koe a mea ke tino mai kae ke ola foki.”
Te Pogai e Seai ei ne Olotou “Fakasako”
3, 4. (a) Kaia e fai ei te talitonu ki te Atua e pelā me e se se mea fakasaienitisi? (e) Se a te pogai e se tali‵tonu ei a nisi tino ki te Atua i nisi taimi?
3 E mata, e fakamalosigina koe ke tuku atu te vikiga ki te Atua? E se penā loa a te tokoukega o tino, e se tali‵tonu foki a nisi tino me e isi se Atua. Ne tusi mai se tagata e tauloto ki mea i te lagi: “E mata, ko te Atua tenei ne faite ne ia te lagi mo te lalolagi ko te mea ke aogā ki a tatou? . . . Ma‵faga o fakamoemoega gali. Kae e fakafanoanoa me e talitonu au me se manatu faka‵se tino fua te mea tenei. . . . E se ko te Atua te tali ki ei.”
4 E isi se tapula ki sukesukega fakasaienitisi—e gata fua i mea kolā e mafai ne latou o lavea io me sukesuke ki ei. Kafai e se penā, ka maua fua ne latou a manatu tuku taumate. Ona ko “te Atua se Agaga eiloa,” e se mafai ne saienitisi o lavea io me fai ne olotou sukesukega e uiga ki ei. (Ioane 4:24) Tela la, se manatu fia sili ke sē tali‵tonu ki te Atua ona me e se se mea fakasaienitisi. Ne iloa aka ne te saienitisi ko Vincent Wigglesworth mai te Cambridge University me i sukesukega ki mea tau saienisi e “fakalagolago eiloa ki mea tau lotu.” E pefea la? “E fakalagolago eiloa ki te talitonu katoatoa me e gasue‵sue a mea o te lagi e ‵tusa mo ‘tulafono o te natula.’ ” Tela la, kafai ko sē talitonu se tino ki te Atua, e mata, e se ‵fuli aka fua ne ia tena talitonuga mai te mea e tasi ki te suā mea? I nisi taimi, e foliga mai me i te sē talitonu ki te Atua ko te ‵teke tonu atu ki te mea tonu. Ne tusi mai te faisalamo: “A te tagata amio masei e se saga ki te Aliki; ona ko tena loto fia maluga telā e mafaufau aka ia pelā i te Atua e se aogā.”—Salamo 10:4.
5. Kaia e se ‵tau ei o isi se fakamasakoga mai tino kolā e se tali‵tonu ki te Atua?
5 A te talitonu ki te Atua e se se talitonuga telā e seai sena fakavae, me e lava kae ‵toe a fakamaoniga e uiga ki ei. (Epelu 11:1) Ne fai mai te saienitisi ko Allan Sandage: “E se talia ne au te manatu me ne māfua mai a te tulaga tokagamalie tenei [i te lagi mo te lalolagi] mai i se tulaga ‵numi valevale. E ‵tau eiloa o isi ne fakatokaga ‵lei ko oti ne fai. E tiga eiloa e se iloa ne au te Atua, tenā fua te fakamatalaga e iloa ei te pogai o mea ne faite.” Ne fai atu te apositolo ko Paulo ki Kelisiano i Loma me i “te uiga sē lavea o te Atua, telā ko tona ‵mana mo tona uiga fakaatua, ko oti eiloa ne fakaasi faka‵lei mai e alatu i te faitega o te lalolagi. Tela la, ko se mafai ne tino o fai ne olotou fakasako me ko matea ‵lei ne latou te Atua i ana mea ne fai.” (Loma 1:20) Talu mai te “faitega o te lalolagi”—maise ko te taimi ne faite ei a tino ‵poto, kolā e mafai o iloa ne latou te Atua—ko oti ne lavea atu a fakamaoniga e uiga ki te malosi sē fuafuagina o te Māfuaga, ko te Atua eiloa telā e ‵tau o avatu ki ei te tapuakiga. Kae ko tino la kolā e fakata‵mala o molimau atu ki te ‵mana o te Atua e seai ne olotou fakamasakoga e ‵tau o fai. Ne a la fakamaoniga e maua ne tatou mai mea kolā ne faite?
E Folafola Atu ne te Lagi mo te Lalolagi te ‵Malu o te Atua
6, 7. E folafola atu pefea ne te lagi a te ‵malu o te Atua?
6 E tali mai te Salamo 19:1 penei: “E matea i te lagi te ‵malu o te Atua! E fakaasi tonu mai foki i ei ana mea ne fai!” Ne iloa ne Tavita me ne fakamaoni mai ne fetu mo paneta kolā e maina mai i “te lagi” io me ko te vanimonimo a te ‵malu o te Atua. Ne toe fai mai a ia: “E fakailoa atu foki ne te aso ki te suā aso te ‵malu o te Atua; mo te po ki te suā po.” (Salamo 19:2) E fakaasi atu eiloa i po mo ao katoa a te poto mo te malosi o te Atua. Ko pelā eiloa me ko fai‵pati mai a mea konā mai te lagi o tavae atu ki te Atua.
7 Kae e ‵tau o ‵poto tatou ke lagona ei te molimau tenei. “E seai ne pati io me ne muna e fakaaogā, e seai foki se leo e lagona.” Kae e malosi ‵ki eiloa a te molimau sē lagona tenā mai te lagi. “Kae oko atu eiloa olotou leo ki te lalolagi kātoa, mo olotou muna ki kapakapalagi.”—Salamo 19:3, 4.
8, 9. Ne a nisi fakamatalaga fakaofoofogia e uiga ki te la?
8 Ne toe fakamatala mai foki ne Tavita te suā mea fakaofoofogia ne faite ne Ieova: “Ko fakatoka foki ne te Atua i te lagi se koga mō te la; e sae mai i te taeao, kae fiafia e pelā me se tagata fatoa avaga, e pelā me se tagata malosi e fiafia faeloa o tele i se fakatautelega. A tena vau e kamata mai i te suā kapakapalagi ke oko atu ki te suā kapakapalagi. E seai foki se mea e sao mai i tena ‵vela.”—Salamo 19:4-6.
9 Kafai e faka‵tusa ki nisi fetu, a te la e se tō i toe fetu ‵lasi eiloa. Kae se fetu fakaofoofogia telā e lasi fakafia atu i paneta kolā e ma‵laga fakatamilomilo i ona tafa. E fai mai se fakamatalaga me e nofo tena ‵mafa ki te “2 piliona o piliona o piliona tani”—telā ko te 99.9 pasene o te ‵mafa o te la fakatasi mo ana paneta katoa! A te malosi o tena maneta e fai i ei ke mafai ne te lalolagi, telā e 93 miliona maila tena ‵mao mai i ei, o malaga fakatamilomilo i ei e aunoa mo te ‵to ki tua io me ki loto o tena auala masani. Kāti e tasi-vae-piliona fua te malosi o te la e oko mai ki te ‵tou paneta, kae e lava loa te aofaki tenā mō mea ola katoa.
10. (a) I te auala fea e tiaki kae ulu atu foki ei te la ki tena ‘koga telā ko oti ne fakatoka’? (e) E tele pefea a ia e pelā me se “tagata malosi”?
10 E faipati a te faisalamo e uiga ki te la i auala fakatusa, e pelā me se “tagata malosi” telā e tele mai te mata e tasi ki te suā mata i te ao kātoa kae manava i te po i tena ‘koga telā ko oti ne fakatoka.’ Kafai ko goto ifo te fetu malosi tenā ki lalo i te kapakapalagi, e foliga mai me ko ulu atu ki loto o manava i tena ‘koga telā ko oti ne fakatoka.’ I te tafataeao e foliga mai me e sae fakapoi mai, kae maina mai “e pelā me se tagata fatoa avaga.” E pelā me se tausi mamoe, e iloa ne Tavita te ‵moko o te po. (Kenese 31:40) E masaua foki ne ia a te auala ne fakamafanafana fakavave atu ei a te vela o te la ki a ia e pelā foki mo te laukele i ona tafa. Se mea mautinoa me ne seki fi‵ta a ia i tena “malaga” mai te saegala ki te togala kae ne fai a ia e pelā me se “tagata malosi,” telā ko toka o toe fano i tena malaga foki eiloa tenā.
Ko Fetu mo Fakaputugā Fetu Fakaofoofogia
11, 12. (a) Se a te mea e fakaofoofogia i ei a te fakatusaga ne te Tusi Tapu a fetu ki one i te matafaga? (e) E mata, e pefea te lasi o te lagi kātoa?
11 E aunoa mo se mea fakaata, ne mafai fua o lavea ne Tavita se fia afe o fetu. Kae e ‵tusa mo te sukesukega telā ne fai fakamuli nei, a te aofaki o fetu kolā e mafai o lavea i mea fakaata e ‵tusa mo te 70 sextilion—ko te 7 mo leai e 22! Ne fakaasi mai ne Ieova me ne aofia a aofaki ‵lasi ‵ki eiloa o fetu i ana fakamatalaga fakatusa e uiga ki “one o te matafaga.”—Kenese 22:17.
12 I te fia o tausaga, ne lavea ne saienitisi a mea i te lagi i tamā koga kolā e foliga mai pelā me “e malapulapu kae ‵nefu, kae sē lavea faka‵lei.” Ne leake a saienitisi me i “mea ‵nefu” konā ne vaega eiloa o te ‵tou fakaputugā fetu ko te Kaniva. Kae ne iloa aka i te 1924 me i te ‵toe mea ‵nefu pili mai, ko Andromeda, se isi fakaputugā fetu telā e manakogina i ei te lua miliona tausaga ke oko atu te mainaga ki ei mai te ‵tou fakaputugā fetu ko te Kaniva!a E fakatautau a saienitisi me e lau i piliona a fakaputugā fetu, kae e lau i afe—i nisi taimi e lau i piliona—a fetu i fakaputugā fetu takitasi konā. Kae e iloa ne Ieova “te aofaki o fetu o te lagi, kae fakaigoa ne ia a fetu takitasi.”—Salamo 147:4.
13. (a) Se a te mea e fakaofoofogia i ei a fakaputugā fetu? (e) E fakamautinoa mai pefea me e se iloa ‵lei ne saienitisi a “tulafono o te lagi”?
13 Ne fesili atu a Ieova ki a Iopu: “E mafai ne koe o ‵sai fakatasi a fetu ko Mataliki io me ‵tala ne koe a te ‵saiga telā e ‵sai fakatasi ei a Melemele?” (Iopu 38:31) A fetu konei ne fakaputugā fetu kolā e laveagofie i olotou gasuesuega. E ui eiloa e ‵mao ‵ki a te va o fetu konei, e se mafuli‵fuli olotou tulaga mai te ‵kilo atu ki ei mai te lalolagi. Ona ko te mafai o iloa tonu o olotou tulaga, e “aogā ‵ki a fetu konā ki te folau i te vasa, ki te faimalaga i tua atu o te vanimonimo, mo te matematega o fetu.” (The Encyclopedia Americana) Kae e seai se tino e iloa katoatoa ne ia a mea kolā e “‵sai fakatasi” ne latou a fetu i loto i fakaputugā fetu konei. E tonu, e seki maua eiloa ne saienitisi se tali ki te fesili i te Iopu 38:33: “E iloa ne koe a tulafono o te lagi?”
14. I te auala fea e fai ei a te fakaokoatuga o te mainaga e pelā me se mea e fui malamalama i ei?
14 E se mafai foki ne saienitisi o tali a te suā fesili ne fakasae aka ne Iopu: “Kai oko koe ki te koga telā e fanake ei te la io me ko te mainaga?” (Iopu 38:24) Ne fakaigoa ne se tino a te fesili tenei e uiga ki te mainaga me se “fesili ‵loto kae fou ki saienitisi.” E ‵kese mai i ei, ne tali‵tonu a nisi faiakoga Eleni me ne māfua mai a te mainaga mai mata o te tino. I aso fakamuli nei, e mafau‵fau a saienitisi me e aofia i te mainaga a tamā mea foliki ‵ki. A ko nisi tino e mafau‵fau me e ma‵laga atu e pelā me ne galu i te tai. I aso nei, e tali‵tonu a saienitisi me i te mainaga e gasuesue pelā me se galu kae se tamā mea foliki foki. E tiga te feitu tenā, e seki iloa katoatoa atu te auala e “oko atu ei te mainaga” ki koga katoa.
15. E pelā mo Tavita, ne a lagonaga e maua ne tatou māfai e mafaufau ‵mafa ki mea i te lagi?
15 A te mafaufau ‵mafa ki mea katoa konei, ka fakamalosi aka ei te tino ke fai pelā mo te faisalamo ko Tavita, telā ne fai mai: “Ka onoono au ki te lagi, telā ne faite ne koe, te masina mo fetu, kolā ne fakatu ne koe i olotou tulaga; se a te aogā o te tagata e manumanu mai ei koe ki a ia; se a foki te aogā o te tagata e saga mai koe ki a ia?”—Salamo 8:3, 4.
E Faka‵malu ne te Lalolagi mo Mea Ola i ei a Ieova
16, 17. E ‵viki atu pefea a mea ola i koga “‵poko o te moana” ki a Ieova?
16 E fakasolo mai foki i te Salamo 148 a nisi auala kolā e fakaasi atu i ei ne mea ne faite a te ‵malu o te Atua. E faitau penei te fuaiupu e 7: “‵Viki atu koutou ki te Aliki mai te lalolagi, ika ‵lasi o te tai mō koga ‵poko katoa o te moana.” E tonu, e ‵fonu a “koga ‵poko katoa o te moana” i mea fakaofoofogia kolā e fakaasi mai i ei te poto mo te malosi o te Atua. A te tafola lanu moana [blue whale] e nofo tena ‵mafa ki te 120 tani—telā e ‵pau mo te ‵mafa o elefane e 30! A te ‵mafa o tena fatu e ‵tusa mo te 1,000 pauna kae e mafai o pāmu ne ia a te aofaki e 14,000 pauna o toto ki tena foitino kātoa! E mata, e tuai kae poposala a ika ‵lasi o te tai konei? Ikai. E ma‵kini ‵ki te lotou “oloolo sāle i koga valevale o te moana,” ko te lipoti mai te European Cetacean Bycatch Campaign. E fakaasi mai i mea fakaata ko setalaiti me “ne faimalaga atu se tafola e tasi i se 10,000 maila i loto i masina e 10.”
17 A te suā tafola ko te bottle-nosed dolphin e masani o nofo ki te 150 futu te ‵poko o tena uku kae ko te toe koga poko telā ne oko ki ei se tafola penā ko te 1,795 futu! E mafai pefea o ola se tafola i te vaegā uku tenā? E fakatuai te galue o tena fatu kae faka‵tafe atu tena toto ki tena fatu, māmā, mo tena faiai. Kae e maua foki i ana ‵kano se vailakau telā e tausi i ei a te ea ko te okesene. E sili atu te ‵poko e mafai o uku ki ei a te ika ko te elephant seal mo te tafola ko te sperm whale. E fai mai te mekesini ko te Discover, “i lō te taua atu ki te malosi o te ‵poko o te moana, ne fai ne te malosi tenā ke sē ga‵lue olotou māmā.” E tausi ne latou a te lasiga o te okesene telā e manakogina i olotou ‵kano. E fai eiloa a mea ola konei mo fai ne molimau ola e uiga ki te poto mo te malosi katoatoa o te Atua!
18. E fakaasi mai pefea ne te suātai a te poto o Ieova?
18 E fakaasi mai foki ne te suātai a te poto o Ieova. E fai mai te Scientific American: “E maua atu i so se motigā vai i te 100 mita te ‵poko o te moana a te fia afe o tamā lakau kolā e fakaigoa ki phytoplankton e tapea‵pea i a latou eiloa.” E ‵fulu ne te “togāvao sē lavea” tenei a te ‵tou ea mai te fia piliona tani o te kēsi masei ko te carbon dioxide. E silia atu i te afa o te okesene i te lalolagi e maua mai i phytoplankton konei.
19. E fakataunu pefea ne te afi mo te kiona a te loto o Ieova?
19 E fai mai te Salamo 148:8: “A te afi [Tusi Paia, Samoa], uila mo te vaiua aisa, kiona mo kaumana, matagi ma‵losi kolā e faka‵logo ki tena fakatonuga.” E tonu, e fakaaogā foki ne Ieova a mea ma‵losi o te natula ke fakataunu ei tena loto. Ke mafaufau ki te afi. I te fia sefulu tausaga ko ‵teka, ne tali‵tonu a tino me i afi kolā e ‵ka i te togāvao se mea fakamasei. Ko iloa aka nei ne tino ‵poto me e tāua ‵ki a te tulaga o te afi ki te natula, me e fakaseai ne ia a lakau kolā ko ma‵tua ‵ki io me ko ‵mate, e faka‵somo ne ia a fuataga e uke, e fakafou aka i ei a te maumea o te laukele, kae fakamu‵tana ne ia te uke o afi i togāvao. E tāua ‵ki foki te kiona, e fakasiusiu kae fakamaumea ne ia te laukele, e fakafonu faeloa i ei a vaitafe kae puipui ne ia a lakau mo manu mai te lasi o te ‵moko.
20. E maua pefea ne tino a mea aogā mai mauga mo lakau?
20 “‵Viki atu ki a ia a koutou mauga malalo mo mauga ma‵luga, mo lakau fai fuaga mo togā vao lasi,” ko pati i te Salamo 148:9. E fakamaoni mai foki ne te ma‵luga ‵gali o mauga a te malosi o Ieova. (Salamo 65:6) Kae e isi foki se lotou aogā. E fai mai te lipoti mai te Institute of Geography i Bern, Switzerland: “E māfua mai a vaitafe ‵lasi katoa i te lalolagi mai i mauga. E silia atu i te afa o tino i te lalolagi kātoa e fakalagolago ki vai kolā e māfua mai i mauga . . . E tāua ‵ki a taoa ma‵luga o vai konei ki te ola ‵lei o tino.” Ke oko foki loa ki lakau masani e tavae atu eiloa ki te olotou Māfuaga. E fai mai se lipoti mai te United Nations Environment Programme me i lakau katoa “e tāua ‵ki ki te ola ‵lei o tino i fenua katoa . . . E uke a lakau e maua i ei a tupe me e maua mai i a latou a laupapa, fuagalakau, fuaga kai, mea e faite ei a palasitiki mo lapa . E fakalagolago a te 2 piliona o tino i te lalolagi kātoa ki fafie mai lakau mo ‵tunu meakai kae fakavelavela ki ei olotou fale.”
21. Ke fakamatala mai a te auala e fakamaoni mai ne se laulakau masani a tena faitega fakaofoofogia.
21 E lavea atu foki a te poto o te Māfuaga i te auala ne faite ei se lakau. Ke mafau‵fau ki se laulakau masani. E lavea atu i ana feitu ki tua se ufi telā e tausi ne ia te lau ke mo a ma pakupaku vave. Mai lalo ifo o te ufi tenā e maua atu i ei te fia o sela kolā e maua i ei a chloroplasts. E aofia i ei a chlorophyll, kolā e ‵miti ne latou a te malosi mai te mainaga. E auala i te fakatokaga ko te photosynthesis, e fai i ei a laulakau e pelā me se “sitoa e tausi i ei a meakai.” E ave ne aka o te lakau a te vai i loto i te foitino o te lakau ki laulakau i se auala telā e faigata o malamalama i ei.” E lau i afe o matāvai (e fakaigoa ki stomata) i te feitu ki tua o te lau kolā e ma‵tala kae ma‵pono faeloa, ke ulu atu ki loto i ei a te kēsi ko te carbon dioxide. E tuku mai ne te mainaga a te malosi ke mafai o palu fakatasi a te vai mo te kēsi ko te carbon dioxide ke maua i ei a carbohydrates. Tena la, ko mafai ei o kai a te lakau mai meakai kolā ne faite eiloa ne ia. Kae ko te koga fai meakai tenei, e se lagona atu i ei se leo kae e gali ‵ki. I lō te fakalailai mai, e tuku mai ne te lakau a te okesene i tafa o ana meakai!
22, 23. (a) Ne a mea fakaofoofogia kolā e mafai o fai ne manu eva mo manu o te laukele? (e) Ne a nisi fesili e ‵tau o mafau‵fau ki ei?
22 “Ko manu katoa, manu lata mo manu vao, manu ‵tolo mo manu eva,” ko pati i te Salamo 148:10. E fakaasi mai i manu o te laukele mo manu eva a mea fakaofoofogia e fai ne latou. E mafai o ‵mao ‵ki te koga e eva ki ei a te manu ko te Laysan albatross (ne eva atu i se taimi e tasi i se 25,000 maila i aso fua e 90). Ne eva atu a te blackpoll warbler mai Amelika ki mātū ki Amelika ki saute i se 80 itula e aunoa mo te manava. E tausi ne te kamela a vai e se i tena tua e pelā mo te talitonuga mua, kae i tena tinae, ko te mea ke mafai o faimalaga atu i se taimi leva ‵ki e aunoa mo te fiainu. E se tioa eiloa o iloilo faka‵lei ne initinia a faifaiga a manu māfai e faite ne latou a masini mo nisi mea ‵fou. “Kafai e fia faite ne koe se mea ke galue faka‵lei . . . kae ke sē fakamasei atu foki ki te natula,” ko pati a Gail Cleere, “kāti ka maua ne koe se ata ‵lei mai i mea o te natula.”
23 E tonu, e folafola mai ne mea ne faite a te ‵malu o te Atua! Mai te lagi telā e ‵fonu i fetu ke oko ki lakau mo manu, e avatu ne mea takitasi konā a vikiga ki te lotou Māfuaga. Kae e a la a tino penei mo tatou? E mafai pefea o ‵kau atu tatou ki mea o te natula i te usuatuga o ‵vikiga o te Atua?
[Fakamatalaga mai lalo]
a A te makini o te mainaga e ‵tusa mo te 186,000 maila i te sekone.
Koi Masaua ne Koe?
• Kaia e seai ei se fakasako a tino kolā
e se tali‵tonu me e isi se Atua?
• E faka‵malu atu pefea ne fetu mo paneta a te Atua?
• E fakamaoni mai pefea ne mea ola i te tai mo te laukele me e isi se Atua alofa?
• E fakataunu pefea ne mea ma‵losi o te natula a te loto o Ieova?
[Ata i te itulau e 24]
E fakatautau a saienitisi me i te aofaki o fetu kolā e mafai o lavea atu e ‵tusa mo te 70,000,000,000,000,000,000,000!
[Fakamatalaga]
Frank Zullo
[Ata i te itulau e 26]
Te tafola ko te Bottle-nosed dolphin
[Ata i te itulau ee 27]
Se kiona
[Ata i te itulau e]
Se Laysan albatross foliki
[Fakamatalaga 27]
snowcrystals.net