Imong Estilo sa Kinabuhi—Unsa ang mga Risgo?
SA DAGHANG paagi ang mga kaugmaran labot sa panglawas mas masaaron kay kaniadto. Usa ka 1998 nga taho sa World Health Organization (WHO) nag-ingon: “Mas daghang tawo karon kay sukad masukad sa labing menos makapahimulos ug gamayng pag-atiman sa panglawas, hilwas nga mga suplay sa tubig ug mga pasilidad sa sanitasyon.” Tinuod, kadaghanan sa populasyon sa kalibotan ang nag-agwanta gihapon sa dili-maayong mga kahimtang sa pamuyo, apan sumala sa gitaho sa British Broadcasting Corporation, “ang kakabos sa tibuok kalibotan mas nakunhoran sa miaging 50 ka tuig kay sa miaging 500 ka tuig.”
Ang mga kauswagan sa mga sistema sa pag-atiman sa panglawas sa kalibotan nakadugang ug pipila ka tuig sa gidahom nga tibuok-kalibotang aberids nga gitas-on sa kinabuhi panahon sa pagkatawo. Sa 1955 ang aberids maoy 48 ka tuig. Pagka-1995 miuswag kini ngadto sa 65 ka tuig. Usa ka hinungdan niini nga pag-usbaw mao ang mga kauswagan nga nahimo sa pagpukgo sa mga sakit sa mga bata.
Kapin lamang sa 40 ka tuig kanhi, 40 porsiyento sa tanang nangamatay maoy mga bata nga nagpanuigon ug ubos sa singko anyos. Apan, pagka-1998 tungod sa mga bakuna, daghan sa mga bata sa kalibotan ang naimyun kontra sa pangunang mga sakit sa bata. Busa, ang gidaghanon sa nangamatay nga mga bata ubos sa panuigon nga singko mius-os ngadto sa 21 porsiyento sa tanang nangamatay. Sumala sa WHO, dunay “dili masaypan nga kiling paingon sa mas himsog, mas taas nga kinabuhi.”
Siyempre, ang mas taas nga kinabuhi nga dunay diyutayng kauswagan sa kalidad niini maoy kawang nga kadaogan. Sa pagpangita ug mas maayong mga kahimtang sa pamuyo, daghang tawo ang naghatag ug dakong pagpasiugda sa materyal nga mga kalipayan. Apan, ang maong estilo sa kinabuhi mahimong adunay kaugalingong hugpong sa mga risgo sa panglawas.
Mas Maayong Estilo sa Kinabuhi?
Ang di pa dugayng sosyo-ekonomikanhong mga kaugmaran nagpahinabog dagko kaayong kausaban sa mga estilo sa kinabuhi sa mga tawo. Posible na karon alang sa daghan diha sa ugmad nga mga nasod sa pagpalit ug mga manggad ug mga serbisyo nga kanhi ang mga mas adunahan lamang ang makaabot. Ug bisan tuod ang pipila niini nga mga kauswagan nagpadako sa kalaoman sa mas taas nga kinabuhi, daghang tawo ang nahaylo sa nagdaot-sa-kaugalingon nga estilo sa kinabuhi.
Pananglitan, minilyon ang naggamit sa ilang labawng katakos sa pagpalit sa mga dili-kinahanglanon sama sa makagiyan nga mga droga, alkoholikong ilimnon, ug tabako. Ikasubo, ang mga resulta bug-os nga matag-an. “Ang labing-kusog nagatubo nga kapeligrohan sa panglawas sa publiko sa kalibotan dili usa ka sakit,” matod sa magasing World Watch, “kini usa ka produkto.” Ang magasin midugang: “Sulod sa 25 ka tuig, ang gipahinabo-sa-tabako nga sakit gidahom nga makauna sa mananakod nga sakit ingong pangunang hulga sa panglawas sa tawo sa tibuok kalibotan.” Dugang pa, ang Scientific American nag-ingon: “Ang makapatingalang 30 porsiyento sa makamatayng mga kanser ikapasangil sa panguna sa panigarilyo, ug ang samang gidaghanon ikapasangil sa estilo sa kinabuhi, ilabina sa mga batasan sa pagkaon ug kakulang sa ehersisyo.”
Sa walay duhaduha, ang mga pagpili nga atong ginahimo sa paagi sa atong pagkinabuhi dunay dakong epekto sa atong panglawas. Nan, sa unsang paagi mamentinar o mapaarang-arang nato ang atong panglawas? Ang pagdiyeta ug pag-ehersisyo igo na ba? Dugang pa, unsay bahin nga gidula sa mental ug espirituwal nga mga elemento diha sa makapahimsog nga estilo sa kinabuhi?