iTalanoa ni Nona Bula
Mai Valeniveivesu ina Veiulunivanua na Swiss Alps
TALANOATAKA O LOTHAR WALTHER
Ni oti vinaka e tolu na yabaki noqu vesu tu ena nodra valeniveivesu na kominisi ena Tokalau kei Jamani, au kaya ga me totolo mai na gauna meu sere kina, meu veisotari tale kei na noqu vuvale.
IA, AU sega ni namaka me na duatani na irairai ni mata i luvequ tagane yabaki ono o Johannes ni keirau sota. Sa sega tu ni raici tamana ena tolu na yabaki. Keirau sega tu ni veikilai.
Au sega ni vakataki luvequ, baleta niu a marautaka nodrau veikaroni noqu itubutubu niu se gone. E vakilai na bula vakacegu ena neitou vuvale e Chemnitz, mai Jamani, na vanua au sucu kina ena 1928. O tamaqu e dau vakaraitaka votu nona cata na lotu. E nanuma lesu na iMatai ni iValu Levu, nira kaya nodra vakanuinuivinaka “Merry Christmas,” na “lotu Vakarisito” ena ito ruarua ena ika25 Tiseba, ra qai veivakamatematei tale ena siga e tarava. Na lotu e ivakaraitaki ca duadua ni veivakaisini vei tamaqu.
Sosomi ni Yalolailai na Vakabauta
Au kalougata niu sega ni vakila na yalolailai e tarai ira tu ena gauna oya. Au sega ni curu ena ivalu baleta niu se qai yabaki 17 sa mai cava na iKarua ni Valu Levu. Ia, au dau lomatarotarotaka tu: ‘Cava e sa rui levu kina na veivakamatei? O cei au rawa ni nuitaka? Au na kunea e vei na veisaututaki dina?’ Era veiliutaki tiko na Soviet ena vanua keitou tiko kina ena Tokalau kei Jamani. Na nanuma ni veiliutaki vakominisi me baleta na lewadodonu, lewa vakatautauvata, duavata kei na tiko vakacegu era galeleta sara ga na lewenivanua era bikai tu ena revurevu ni veivaluvaluti. Ia, vakalailai ga era sa yalolailai tale—sega ni vakayalolailaitaki ira na lotu, na politiki ga.
A vakamacalataka vei au o nanalevu, e iVakadinadina i Jiova, na veika me baleta na nona vakabauta ena gauna sara ga au vaqara tiko kina na isau ni noqu vakatataro. E solia sara vei au e dua na ivola e yavutaki vakaivolatabu meu wilika—oqo e imatai ni gauna meu wilika kina na ika24 ni wase ni ivola i Maciu. E tarai au sara ga na matata ni ivakamacala kei na veiuqeti ni ivola oya, e vakamacalataka na vu ni leqa ni kawatamata kei na gauna eda bula tu kina oqo me “[i]vakataotioti kei vuravura.”—Maciu 24:3; Vakatakila 12:9.
Au taura e levu na ivola ni iVakadinadina i Jiova, niu wilika au raica kina ni oqo ga na ka dina au a vaqara tu mai. Au kurabui niu vulica ni sa veiliutaki tiko vakatui e lomalagi o Jisu Karisito ena 1914, sa voleka ni mai vakaotia na ivakarau ca qai vakalougatataki ira na kawatamata talairawarawa. E ka vou sara ga vei au na noqu mai kila na ivoli ni sereki. E rawa kina meu masu vua na Kalou o Jiova mai vu ni lomaqu, meu kerea na nona veivosoti. E tarai au tale ga na veisureti e kune ena Jemesa 4:8: “Toro voleka yani vua na Kalou, ka na toro voleka mai vei kemudou ko koya.”
Dina ga niu lomakatakata ena vakabauta vou oqo, eratou sega ni via ciqoma na noqu itubutubu kei ganequ na kau au dau tukuna vei iratou. Ia, au sega ni yalolailai kina, au dau tiko ena soqoni vakarisito e caka volekati Chemnitz, dau soqoni tiko kina e dua na iwasewase lailai iVakadinadina. Au kidacala ni ratou mai tomani au ena imatai ni soqoni o rau na noqu itubutubu kei ganequ! Oya na vulaililiwa ni yabaki 1945/46. E muri, ni sa tauyavu e dua na iwasewase lailai ni vuli iVolatabu ena vanua keitou tiko kina e Harthau, keitou sa dau soqoni kina e veigauna vakavuvale.
“Ni’u sa Gone ga Koi Au”
Na noqu vulica na ka dina mai na iVolatabu kei na noqu soqoni wasoma kei ira na tamata i Jiova e uqeti au meu yalataka noqu bula vei Jiova, au a papitaiso ena 25 Me, 1946. Au marau ni ratou toso tale ga vakayalo na noqu itubutubu kei ganequ, eratou qai yaco tale ga me ratou iVakadinadina yalodina. E se dautukutuku gugumatua tiko ga ena dua na ivavakoso e Chemnitz o ganequ. Erau a veiqaravi tu mai ena yalodina na noqu itubutubu me yacova na nodrau mate, e dua e mate ena 1965, dua tale ena 1986.
Au painia lavotaki ni oti ga e ono na vula na noqu papitaiso. Tekivu sara ga e ke na noqu veiqaravi “e na gauna vinaka, e na gauna ca” tale ga. (2 Timoci 4:2) Ni toso na gauna sa levu tale na itavi e vinakati me qaravi. E vinakati e so na kaulotu mera lai veiqaravi vakatabakidua ena dua na vanua ribayawa ena tokalau kei Jamani. Keirau kerekere sara kei na dua tale na iVakadinadina me keirau lako kina, ia au kila niu se sega ni qaseta se meu kila vinaka na itavi oqo. Niu se qai yabaki 18 ga, e tu vei au na rai i Jeremaia: “lsa . . . Jiova! raica, ka’u sa sega ni kila vosa: ni’u sa gone ga koi au.” (Jeremaia 1:6) Dina ga niu a lomalomarua, ia a soli ga vei keirau na ilesilesi oya. Keirau mani lesi ina dua na tauni lailai o Belzig, ena yasana o Brandenburg.
E dredre dina na vunau ena yalava oya, ia au vuli kina vakalevu. Toso na gauna, era sa mai ciqoma na itukutuku ni Matanitu ni Kalou e so na marama kilai levu era vakabisinisi ena koro oqo, era yaco mera iVakadinadina i Jiova. Na nodra yalodina e saqati kina na nodra itovo vakavanua, kei na ka era dau ririkotaka na lewenikoro. Era saqati keimami vakaukaua o ira na bete ni lotu Katolika kei na lotu Tawase, era beitaka vakailasu na neimami cakacaka vakaitalatala. Ia neimami dau nuitaka na veidusimaki kei na veitaqomaki i Jiova, era vukei tale kina e so mera mai ciqoma na ka dina.
Tubu na Veivakacacani
E levu na veivakalougatataki kei na dredre au sotava ena yabaki 1948. Taumada, au taura na noqu ilesilesi meu lai painia ena siti o Rudolstadt, e Thuringia. Au lai veikilai vinaka kina kei ira na iVakadinadina yalodina e kea, au marautaka tale ga na nodra veitokani. E dua tale na veivakalougatataki bibi a yaco ena Julai ni yabaki oya. Au a vakamautaki Erika Ullmann, e dua na goneyalewa lotu Vakarisito yalodina qai gugumatua, keirau se veikilai sara ena imatai ni ivavakoso au lewena e Chemnitz. Keirau tekivu painia vata ena noqu koro o Harthau. Toso na gauna sa sega ni rawa ni tomana o Erika nona veiqaravi vakatabakidua ena vuku ni tautauvimate kei na so tale na ka.
Oqo na gauna dredre era sotava na tamata i Jiova. Eratou bokoca na tabana vakamatanitu ni Labor e Chemnitz na card au dau volia kina e so na kakana ena isau e veirauti, era cakava oqo ena nodra saga meu kua ni vunau ia meu cakacaka saumi. Ena ka e yaco oqo era saga kina e so na tacida nuitaki me vakaivolataka na matanitu na noda isoqosoqo. A sega ni vakadonui, au totogitaki ena 23 June, 1950, meu sauma na itotogi se curu e valeniveivesu me 30 na siga. Keitou kerea ena mataveilewai levu me rogoci tale na kisi oqo, ia a sega ni vakadonui, au mani curu kina e valeniveivesu.
Oqori e dua ga na ivakaraitaki ni veivakacacani levu kei na leqa e sa na vakarau yaco. Ni bera ga ni cava na vula oya ena Sepiteba 1950, ni oti nodra vakayagataki na daunitukutuku mera vakaucacataki keimami, sa vakatabuya sara na matanitu vakominisi na neimami cakacaka. Ena vuku ni neimami tubu kei na neimami tawaveitovaki, keimami sa vakatokai tu kina me yamata vuni ni veimatanitu era tiko ena Ra, e tukuni tale ga ni keimami vakayagataka tiko na lotu me iubi ni “cakacaka vuni” keimami cakava tiko. Ena siga sara ga e yaco kina na vakatatabu oqori, a vakasucu kina e vale o watiqu, e tagane na gone na yacana o Johannes, au se curu tu kina e valeniveivesu. Era curu botolaki yani e vale na ovisa vakalecaleca ena nodra vaqara e dua na ivakadinadina ni nodra veibeitaki, dina ga ni a via tataro o koya na dauveivakasucumi e tiko e vale. Ia, era sega ni kunea e dua na ka. Era mani rawata ga na nodra inaki ca ena nodra tala mai e dua me vakalecaleca ena ivavakoso. Era vesu kece kina na tacida tagane matua, vaka tale ga kina o yau, ena Okotova 1953.
Ena Valeniveivesu
Keimami totogi yabaki tolu ina ono e valeniveivesu, keimami sotavi ira kina e so na taci keimami ena valeniveivesu duka e Osterstein Castle, e Zwickau. Dina ga ni torosobu na ituvaki ni valeniveivesu oya, keimami marau ga na maliwai ira na taci keimami matua vakayalo. E sega ni soli vei keimami na galala, ia e tu ga na kakana vakayalo. Dina ga ni keimami beci qai vakatabui mai na matanitu e veiliutaki tiko, e dau kau lo tiko ga yani ena neitou sela Na Vale ni Vakatawa! Ena sala cava?
E so na tacida era lesi mera cakacaka ena qara ni koala, era dau sotavi ira kina e so na iVakadinadina era sega ni vesu, era qai dau solia mai na ivoladraudrau. Era dau kauta vuni mai e valeniveivesu na tacida na ivoladraudrau ra qai maqosataka na nodra veisoliyaka na kakana vakayalo keimami gadreva tu. Au marautaka dina qai vakayaloqaqataki ena noqu vakila na veikauaitaki kei na veidusimaki i Jiova ena sala oqo!
Ena icavacava ni yabaki 1954, keimami a tokitaki ina valeniveivesu sega ni vinaka na kena irogorogo e Torgau. Era marautaki keimami na iVakadinadina era curu tu kina. Era kaukaua tu ga vakayalo ena nodra dau cavuqaqataka na veika era nanuma rawa ena ilavelave makawa ni Vale ni Vakatawa. Dua na ka na nodra gadreva tu na kakana butakatakata vakayalo! Sa qai neimami itavi kina me keimami wasea vei ira na ka keimami a vulica mai Zwickau. Ia e rawa vakacava me keimami cakava oqori ni vakatabui tu mada ga na veivosaki ena gauna keimami dau taubale kina ena veisiga? Era dau vakaraitaka vei keimami na tacida vakayalo e so na kena iwalewale, e taqomaki keimami kina na liga kaukaua i Jiova. Keimami vulica kina na bibi ni vuli iVolatabu kei na kena vakasamataki vakatitobu ena gauna keimami galala tu kina.
Vakatulewa Bibi
Ena veivuke i Jiova keimami tudei tiko ga kina. Keimami kurabui ena icavacava ni yabaki 1956 ni sa vosoti keimami e le levu na matanitu. Au sega ni vakamacalataka rawa na neimami marau ni sa tadola na matamata ni valeniveivesu! Au marautaka tale ga na neirau sota kei watiqu me keirau veivuketaka na nona susugi na luve i keirau, e sa yabaki ono ena gauna oqori. Dua na gauna lekaleka e se sega ni kilai au o Johannes, toso na gauna keirau sa veivolekati sara.
Dua na ka na bula dredre era sotava tiko na iVakadinadina i Jiova ena Tokalau kei Jamani. E tubu tiko ga na kena cati na neimami cakacaka vakaitalatala, e rivarivabitaki tale ga na neimami bula ni keimami tawaveitovaki—e ologi ena neimami bula na rere, nuiqawaqawa, kei na oca. Keirau mani dikeva vinaka kina kei Erika na ituvaki keitou tu kina, keitou masulaka tale ga, keirau nanuma me keitou sa toki ina vanua ena sega soti kina na nuiqawaqawa. Keitou vinakata na galala me keitou qaravi Jiova kina me keitou sauva tale ga e so na isausau vakayalo.
Ena vulaitubutubu ni 1957, e tukuni vei keitou ni rawa ni keitou toki i Stuttgart, ena Ra kei Jamani. E sega ni vakatabui kina na cakacaka vakaitalatala, e rawa tale ga ni keimami soqoni vata vakaveitacini. E sega ni tukuni rawa na nodra veitokoni vakayalololoma na mataveitacini e kea. Vitu na yabaki na neitou soqoni vata tiko kei na ivavakoso e Hedelfingen. Ena gauna oqori, sa tekivu vuli kina o luve i keirau, e toso vinaka tale ga vakayalo. Au marau niu vuli ena Koronivuli ni Cakacaka Vakaitalatala e Wiesbaden ena Sepiteba 1962. Au uqeti kina meu toki kei na noqu vuvale ina vanua era gadrevi tu kina o ira na kila na vosa vakajamani mera veivakavulici ena iVolatabu. Oqo e okati kina e so na vanua e Jamani kei Suwitisiladi.
Veiulunivanua na Swiss Alps
Keitou toki e Suwitisiladi ena 1963. Keitou lesi ina dua na ivavakoso lailai e Brunnen, e tiko volekata na drano totoka o Lucerne, ena lomanivanua ena Swiss Alps. E vaka ga keitou tiko ena dau na parataisi. Keitou saga na vulica e dua na mataqali vosa vakajamani era vosataka ga na tiko e kea, keitou vulica tale ga na ivakarau ni nodra bula, kei na ituvaki ni nodra rai. Ia, keitou marautaka na neitou cakacaka kei na neitou vunau vei ira, nira dau veilomani ra qai tiko vakacegu. E 14 na yabaki na neitou tiko e Brunnen. E tubu cake kina na luve i keirau.
Ena 1977, niu sa voleka ni yabaki 50, keirau sureti me keirau lai veiqaravi ena Peceli e Suwitisiladi, e Thun. Keirau ciqoma ena marau ni keirau kila ni oqo e itavi dokai. E ciwa na yabaki na neirau veiqaravi e Peceli, oqo e dua na isausau dokai ena neirau bula vakarisito, e vaqaqacotaka na neirau tubu vakayalo. Keirau marautaka tale ga na neirau cakacaka vata kei ira na dautukutuku e Thun kei na veivanua e volekata, keirau taleitaka na raica na ‘cakacaka veivakurabuitaki’ i Jiova, oqo na ulunivanua totoka e solegi tu ena ucacevata na Bernese Alps.—Same 9:1.
Toki Tale
Keirau toki tale ena itekivu ni 1986. E kerei me keirau painia lavotaki ena yalava levu ni ivavakoso o Buchs, ena tokalau kei Suwitisiladi. Keirau se baci veisau tale ina dua na ivakarau ni bula vou. Ia ni keirau via qaravi Jiova ena vanua ga keirau lesi kina, keirau rawata vinaka na ilesilesi oqo ena veivakalougatataki i Jiova. Ena so na gauna au dau veisosomitaki meu ivakatawa dauveilakoyaki, ena noqu dau sikovi ira qai vakaukauataki ira na ivavakoso. Sa oti oqo e 18 na yabaki na neirau marautaka na veika keirau sotava ena neirau vunau ena vanua oqo. E sa tubu na lewe ni ivavakoso e Buchs, keimami marautaka tale ga na soqoni ena Kingdom Hall totoka e se qai vakatabui ga ena lima na yabaki sa oti.
E qaravi keirau vakayalololoma o Jiova. Keirau vakayagataka na iwase levu ni neirau bula ena cakacaka vakaitalatala vakatabakidua, ia keirau sega ni lekata kina e dua na ka. Keirau marau qai lomavakacegu ni qaravi Jiova tiko ena yalodina na luve i keirau, na watina, o iratou na makubu i keirau kei ira na nodra dui vuvale.
Niu rai lesu, au vakadeitaka ni keirau sa qaravi Jiova ena “gauna vinaka, e na gauna ca” tale ga. Na noqu vakaliuca tiko ga na cakacaka vakaitalatala au lai tu kina ena nodra valeniveivesu na kominisi, qai dewa ina veiulunivanua totoka na Swiss Alps. Keitou sega vakadua ni veivutunitaka vakavuvale na neitou vakaliuca na cakacaka vakaitalatala.
[Katona ena tabana e 26]
“Vesu Vakarua” ia Era Yalodina Tiko Ga
Era dau vakacacani vakaca na iVakadinadina i Jiova ena vanua e dau vakatokai tu me German Democratic Republic (GDR), e kilai tale ga me Tokalau kei Jamani. E volatukutukutaki ni sivia e 5,000 na iVakadinadina era vakau ina keba ni veivakacakacakataki kei na keba ni rarawa ena vuku ni nodra cakacaka vakaitalatala kei na nodra tawaveitovaki.—Aisea 2:4.
E dau cavuti vei ira e so na iVakadinadina oqo na “vesu vakarua.” Rauta ni le 325 vei ira era vesu qai biu ena keba ni rarawa kei na valeniveivesu ni Nazi. Ia ena veiyabaki ni 1950, era vakasasataki ra qai vesu vei ira na ovisa vakalecaleca na Stasi. E so mada ga na valeniveivesu erau vakayagataka ruarua na Nazi kei na Stasi—e nodra valeniveivesu taumada na Nazi, oti sa qai nodra valeniveivesu na Stasi.
Donuya na imatai ni tini na yabaki ni nodra vakacacani na iVakadinadina, mai na 1950 ina 1961, era lewe 60 taucoko na tagane kei na yalewa era mate ena valeniveivesu nira vakatotogani, kana vakaca, tauvimate, kei na nodra sa qase. E 12 na iVakadinadina era totogitaki mera vesu me yacova nodra mate, ia a qai vakalutuki sobu na kedra itotogi me 15 ga na yabaki.
E sa valenisarasara nikua na nodra itikotiko e liu na ovisa vakalecaleca na Stasi e Berlin, e tu kina na ivakaraitaki ni 40 na yabaki ni nodra vakacacani na iVakadinadina i Jiova ena Tokalau kei Jamani. Na itaba kei na itukutuku ni ka era sotava sara ga na iVakadinadina e ivakaraitaki ni nodra yaloqaqa kei na nodra dei vakayalo nira yalodina tu ga ena gauna era vakacacani kina.
[Mape ena tabana e 24]
(Raica tale na ivola)
TOKALAU KEI JAMANI
Rudolstadt
Belzig
Torgau
Chemnitz
Zwickau
[iYaloyalo ena tabana e 25]
Na Osterstein Castle e Zwickau
[Credit Line]
Fotosammlung des Stadtarchiv Zwickau, Deutschland
[iYaloyalo ena tabana e 26]
Kei watiqu, o Erika